|
ÖZET: Başvuran, eşinin vefatı sonrası kendisine bağlanan ölüm aylığından yapılan kesintilerin hukuka uygunluğunu sorgulamaktadır. Başvuruda, eşine yapılan fazla ödemelerin hangi dönemleri kapsadığı ve bu kesintilerin rızası olmaksızın yapılıp yapılamayacağına dair bilgi talep edilmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın eşinin aylığının yanlış hesaplandığını ve bu nedenle 2015 Eylül ile 2020 Temmuz arasında toplam 5.275,56 TL fazla ödeme yapıldığını belirtmiştir. Bu tutarın, 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesi uyarınca başvuranın aylığından %25 oranında kesinti yapılarak tahsil edildiği ifade edilmiştir.
Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın iddiaları ile idarenin açıklamalarını değerlendirerek, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun işlemlerinin hukuka uygun olduğuna karar vermiştir. Başvuranın eşine yapılan fazla ödemenin, Kurumun hatalı işleminden kaynaklandığı ve bu nedenle geri alımın yasal dayanağının bulunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca, başvuranın itiraz yollarının belirtilmediği için iyi yönetim ilkelerine uyulmadığına dikkat çekilmiştir. Sonuç olarak, başvuranın talebi reddedilmiş ve kararın tebliği için gerekli işlemler başlatılmıştır. Bu süreçte, başvuranın hukuki haklarını arama özgürlüğü korunmuştur. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2021/10154-S.21.16387
BAŞVURU NO : 2021/3593
KARAR TARİHİ : 08/07/2021
RET KARARI
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın ölüm aylığından yapılan kesinti hakkındadır
BAŞVURU TARİHİ : 15/02/2021
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Başvuran, eşinden dolayı tarafına ölüm aylığı bağlandığını, eşine yapılan fazla ödeme nedeniyle
aylığından kesinti yapıldığını belirterek Kurumca yapılan kesintilerin hukuki dayanağının, kesintilerin eşine yapılan fazla ödemelerden hangi dönemleri kapsadığının ve bu dönemlerle ilgili kesinti yapılıp yapılamayacağının, rızası olmaksızın kesinti yapılmasının hukuka uygun olup olmadığının ve ödeme planının nasıl oluşturulması gerektiğinin tespit edilmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün başvuru
konusuna ilişkin 18/3/2021 tarihli ve E: sayılı yazısında özetle;
2.1) Başvurana, eşinin 8/7/2020 tarihinde vefat etmesi nedeniyle ölüm aylığı bağlandığı, ölüm aylığı
bağlama işlemleri sırasında sigortalının dosyasının kontrol edildiği ve son basamağının 14. basamak olması gerekirken 15. basamak olarak alındığının tespit edildiği, bunun üzerine yaşlılık aylığının yeniden hesaplandığı ve sigortalı adına ödenmesi gereken aylıktan daha yüksek miktarda ödeme yapıldığının anlaşılması üzerine 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesinin (b) bendi hükmü gereğince 2015/Eylül– 2020/Temmuz ayları arasındaki 5.275,56 TL fark aylıklarının borç oluşturulduğu, söz konusu borca ilişkin olarak hak etmediği ve banka iadesi yapılan tutar düşüldüğünde kalan 3.353,72 TL borcun hak sahibinin aylığından kesinti yapılmak üzere tahsil edildiği, bu kapsamda başvuranın en son 2020/Kasım aylığından kesinti yapıldığı, ayrıca 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesi ve Fazla ve Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin
Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliği’nin 13. maddesi gereğince başvuranın birikmiş aylığının tamamı ve ölüm aylığından % 25 oranında kesilmek suretiyle söz konusu borcun tamamının tahsil edildiği,
Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3) 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine
başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”
4) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun Görevi” başlıklı 5.
maddesinin birinci fıkrasında;
“Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
5) 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “Yersiz ödemelerin geri
alınması” başlıklı 96. maddesinin bir ila üçüncü fıkralarında;
“Kurumca işverenlere, sigortalılara, isteğe bağlı sigortalılara gelir veya aylık almakta olanlara ve bunların hak sahiplerine, genel sağlık sigortalılarına ve bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilere, fazla veya yersiz olarak yapıldığı tespit edilen bu Kanun kapsamındaki her türlü ödemeler;
a) Kasıtlı veya kusurlu davranışlarından doğmuşsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık sürede yapılan ödemeler, bu ödemelerin yapıldığı tarihlerden,
b) Kurumun hatalı işlemlerinden kaynaklanmışsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıllık sürede yapılan ödemeler toplamı, ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren yirmi dört ay içinde yapılacak ödemelerde faizsiz, yirmi dört aylık sürenin dolduğu tarihten sonra yapılacak ödemelerde ise bu süre sonundan,
itibaren hesaplanacak olan kanunî faizi ile birlikte, ilgililerin Kurumdan alacağı varsa bu alacaklarından mahsup edilir, alacakları yoksa genel hükümlere göre geri alınır.
Alacakların yersiz ödemelere mahsubu, en eski borçtan başlanarak borç aslına yapılır, kanunî faiz kalan borca uygulanır. Bu hüküm ilgili hak sahiplerinin muvafakat etmeleri kaydıyla, aynı dosyadan diğer bir hak sahibine yapılan yersiz ödemelere mahsubunda da uygulanır.
/
Yersiz ödemenin gelir ve aylıklardan kesilmesinde, kesintinin başlayacağı ödeme dönemi başı itibarıyla kanunî faizi ile birlikte hesaplanan borç tutarı, gelir ve aylıktan % 25 oranında kesilmek suretiyle uygulanır.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
6) Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte
değerlendirilerek hazırlanan “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
7) Bir numaralı paragrafta da yer verildiği üzere başvuran, ölüm aylığından yapılan kesintilerin hukuka
uygun olup olmadığının tespit edilmesini talep etmektedir.
8) Somut olayda dosya kapsamında yer alan bilgi ve belgelerden, başvuranın eşine 14. basamak
üzerinden bağlanması gereken aylığın 15. basamak üzerinden bağlandığı, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bu durumun başvurana ölüm aylığı bağlama işlemleri aşamasında öğrenildiği görülmektedir.
Bunun üzerine idare tarafından, başvuranın eşinin yaşlılık aylığının yeniden hesaplandığı ve ödenmesi gereken aylıktan daha fazla ödeme yapıldığının tespit edildiği anlaşılmaktadır. Bu kapsamda idarece, 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesinin (b) bendi hükmü gereğince 2015/Eylül–2020/Temmuz ayları arasında ödenen 5.275,56 TL tutarındaki aylık farklarına ilişkin borç kaydı oluşturulmuştur. Bu doğrultuda fazla ödendiği anlaşılan aylıkların başvuranın ölüm aylığından, 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesi doğrultusunda
% 25 oranında kesinti yapılmak suretiyle tamamının tahsil edildiği anlaşılmaktadır.
9) Bu noktada yukarıda da yer verildiği üzere, Kurumun fazla ödemeden kaynaklanan alacakları
konusundaki uyuşmazlıklara 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesi hükmünün uygulanması gerekmektedir. Şu halde anılan madde hükmü, somut olayda fazla ödendiği anlaşılan aylıklara ilişkin başvuranın iade yükümlülüğünün normatif dayanağını oluşturmaktadır. Bu kapsamda başvuranın eşine yapılan fazla ödemenin Kurumun basamak konusundaki hatasından kaynaklandığı, dolayısıyla iade yükümlülüğünün anılan maddenin (b) bendi kapsamında belirlenmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Bu durumda hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıllık sürede yapılan ödemelerin talep edilebileceği gözetilerek
Kurumun, ödenmekte olan aylıktan % 25 oranında kesinti yaparak söz konusu fazla ödemeyi geri alabileceği belirgindir. Hal böyle iken, Kurumun hatalı aylık bağlama işlemi nedeniyle kaynaklanan fazla ödemeyi tespit ettiği tarih dikkate alındığında, 2015/Eylül–2020/Temmuz ayları arasında beş yılık dönemde ödenen aylık farklarının başvuranın ölüm aylığından kesilmesinin 5510 sayılı Kanun’un 96.
maddesinin uygulanmasından ibaret olduğu açıktır.
10) Kurumumuzca yapılan değerlendirmeler neticesinde; 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesinin birinci
fıkrasının (b) bendi kapsamında fazla ödendiği tespit edilen aylık tutarlarının mezkûr madde hükümleri doğrultusunda tahsil edilmesine yönelik gerçekleştirilen Kurum işleminde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilememiştir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
11) İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan
Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliği’nin
“İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin idare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece
“kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak idarenin, başvurana verdiği cevapta hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idareden bahse konu ilkeye de uygun davranması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
12) 6328 sayılı Kanun’un 21. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana tebliğ
tarihinden itibaren, ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup, Kütahya İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle başvuranın talebinin reddine,
Kararın başvurana, Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi