|
ÖZET: Başvuru, İzmir Büyükşehir Belediye Başkanlığı’na yönelik olarak, 30 yaş üstü öğrencilerin indirimli ulaşım kartlarından yararlanma talebini içermektedir. Başvuran, bu uygulamanın eşitlik ilkesine aykırı olduğunu ve yaş sınırlaması olmaksızın tüm öğrencilere indirimli ulaşım kartı verilmesi gerektiğini savunmaktadır. İzmir Büyükşehir Belediyesi, 30 yaş üstü kişilerin öğrenci indiriminden yararlanamayacağını, ancak bu kişilerin kartlarını kullanmaya devam edebileceğini belirtmiştir. Ayrıca, 30 yaş üstü bireylerin aktif çalışma hayatına geçiş yapabileceği göz önünde bulundurulmuştur.
Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuruyu değerlendirirken, ilgili mevzuat ve belediyenin takdir yetkisini dikkate almıştır. İzmir’de 2023 yılı içerisinde yapılan binişlerin %54.4’ünün ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğu, bu durumun maliyetleri artırdığı ifade edilmiştir. Başvuranın talebi kısmen kabul edilerek, lisansüstü öğrencilerin yaş sınırlamasından muaf tutulması önerilmiştir. Bu öneri, ülkenin beşeri sermayesinin geliştirilmesine katkı sağlamak amacıyla yapılmıştır. Sonuç olarak, başvurunun kısmen kabulü ve kısmen reddi yönünde karar verilmiştir. İzmir Büyükşehir Belediyesi’ne, lisansüstü öğrencilerin indirimli ulaşım kartı kullanımında yaş sınırlaması getirilmemesi tavsiye edilmiştir. Bu karar, kamu hizmetlerinin etkinliği ve maliyet dengesi açısından önem taşımaktadır. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/13954-S.24.20903
BAŞVURU NO : 2024/8146
KARAR TARİHİ : 23.12.2024
KISMEN TAVSİYE KISMEN RET KARARI
İzmir Büyükşehir Belediye Başkanlığı
BAŞVURUYA KONU İDARE :
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın, otuz (30) yaş üstü öğrencilerin indirimli ulaşım kartından yararlanması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 01.07.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Şikâyetçi tarafından yapılan başvuruda dilekçesinde kayıtlı hususlarda özetle, otuz (30) yaş üstü öğrencilerin indirimli ulaşım kartından yararlanmasının İzmir Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından iptal edildiği iddia ve ifade edilerek ilgili kararın yeniden gözden geçirilerek eşitlik ilkesi uyarınca öğrenci vasfına sahip olan kişilerin yaşa takılmadan indirimli ulaşım kartından yararlanmaya devam etmesi talep edilmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzca, verilecek karara esas olmak üzere 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu hükümleri uyarınca inceleme ve araştırma gerçekleştirilmiştir. 6328 sayılı Kanun’un “Bilgi ve belge istenmesi” başlıklı 18’inci maddesi hükmü uyarınca Kurumumuzca dostane çözüme ilişkin mevzuat hükümleri hatırlatılarak 14.08.2024 tarih ve sayılı yazı ile İzmir Büyükşehir Belediye
Başkanlığından ve diğer belediye uygulamalarına ilişkin görüş almak üzere14.08.2024 tarih ve sayılı yazı ile Türkiye Belediyeler Birliği Başkanlığından bilgi ve belge talebinde bulunulmuştur.
2.1. İzmir Büyükşehir Belediye Başkanlığı Ulaşım Dairesi Başkanlığının 12.09.2024 tarihli ve E– – sayılı cevabi yazı ve eklerinde özetle;
2.1.1. Meclislerince alınan kararların gerekçelerinin Hemşehri İletişim Merkezi (HİM) ve
Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER) ile yapılan istekler doğrultusunda ayrıntılı olarak vatandaşlara açıklandığı,
2.1.2. 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda
Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun hükümleri uyarınca, 65 yaş üstü vatandaşlar, engelliler, engelli refakatçileri, basın mensupları, emniyet, sahil güvenlik, jandarma ve AFAD personelinin toplu ulaşımdan ücretsiz olarak faydalandığı, yine aynı Kanun’da; “… Belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, toplu taşım hizmetlerinde öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulamaya yetkilidirler.” denildiği,
2.1.3. Anayasa’nın 127’nci maddesine göre; belediyelerin, belediye halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulduğu, Anayasanın bu düzenlemesine göre, belediyelerin temel ve öncelikli amacının, kamunun ihtiyaçlarını karşılamak ve kamuya hizmet sunmak olduğu,
2.1.4. İdarelerine verilen toplu ulaşım bedelini belirleme yetkisinde; kamu yararı, hizmet gerekleri, devletin sosyal niteliği, hakkaniyet, objektif ölçüler gibi temel hukuk ilkeleri ve personel giderleri, akaryakıt, elektrik, döviz kuru, ithal yedek parça vb. alanlarda artan maliyetlerin dikkate alındığı,
2.1.5. Kamu hizmetlerinden ve kamu hizmetleri içinde yer alan toplu ulaşım olanaklarından, herkesin eşit, güvenli, konforlu ve en ucuz şekilde yararlanmasının esas olduğu, bu kapsamda; kamu hizmetlerinden yararlanıldığı ölçüde külfete katlanmak konusunda İdarelerince adil ve dengeli bir dağılımın amaçlandığı, buna göre hedef ve ölçüler belirlendiği, toplu taşıma hizmetinin kamu hizmeti özelliği de göz önünde bulundurularak işlem tesis edildiği,
2.1.6. 17.05.2024 tarih ve 04.495 sayılı İzmir Büyükşehir Belediye Meclis kararı ile İzmirim Kart
Yönetmeliğinde değişikliğe gidilerek toplu taşıma araçlarında yalnızca 30 yaşından gün almamış vatandaşların öğrenci kartlarının geçerli olmasına karar verildiği, buna göre, 30 yaş üstü kişilerin öğrenci indiriminden yararlanamayacağı, bu kişilerin öğrenci kartlarını kullanmaya devam edebileceği ancak kartlarından tam tarife ücreti tahsil edileceği, 30 yaşından gün almış kişilerin, öğrencilik hayatı devam etse dahi aktif çalışma hayatına dahil olabileceğinin düşünüldüğü,
2.1.7. Benzer uygulamanın aşağıdaki kurumlarca da hâlihazırda yapıldığı, örneğin:
1) Kredi ve Yurtlar Kurumu: KYK yurtlarında barınabilmek için kişinin yurt başvurusu yaptığı tarihte 30
yaşını doldurmamış olması gerektiği, Kaynak: https://kygm.gsb.gov.tr/Sayfalar/2678/3200/sikca-sorulan-sorular-yurt.aspx
2) Tatil ve Gençlik Kampları: Gençlik ve Spor Bakanlığının gençler için hazırladığı “Gençlik Kampı”
uygulamasından 12-25 yaş arasındaki gençlerin faydalanabildiği, Kaynak: https://genclikkamplari.gsb.gov.tr/Modul/Content.aspx?ID=1
3) Öğrenci Pasaportu (Harçsız Bordo Pasaport): Öğrenci pasaportundan faydalanabilmek için kişinin
öğrenimine devam ediyor olması ve 25 yaşının altında olması gerektiği, Kaynak: https://www.nvi.gov.tr/sss-pasaport-hizmetleri
4) Yeşil Pasaport (Ebeveyn Hakkı ile): Ergin olan çocukların ebeveynlerinden yararlanarak Hizmet ve
Hususi Pasaport alabilmeleri için öğrenci olması ve 25 yaşından küçük olması gerektiği, Kaynak: https://www.nvi.gov.tr/sss-pasaport-hizmetleri
5) Ücretsiz Genç Müzekartı: GNS kart ile ücretsiz bir şekilde müze ve ören yerlerine girebilmek için 19-
25 yaş aralığında olmak gerektiği,
Kaynak: https://www.gsb.gov.tr/haber-detay.html/1120
6) Ziraat Bankası Öğrenci Kartı Bankkart Genç: Öğrencilere özel olanakları bulunun Bankkarttan
faydalanabilmek için Kredi ve Yurtlar Kurumundan burs ya da öğrenim kredisi almak; Lisans, Yüksek
Lisans veya Doktora öğrencisi olmak ve 18-26 yaş arasında olmak gerektiği, Kaynak: https://www.ziraatbank.com.tr/tr/kartlar/bankkart-genc
7) Ankara Büyükşehir Belediyesi Öğrenci Abonman Kartı Yaş Sınırı: İndirimli öğrenci abonman
uygulamasından faydalanabilmek için; örgün öğretimde yaş sınırı olmaksızın, Açık Lise ve Açık Öğretim öğrencilerinde 27 yaş sınırı (28 yaşından gün almamak) şartı arandığı, Kaynak: https://www.ego.gov.tr/tr/sss
8) Öğrencilere Teknolojik Cihaz Desteği: Öğrenci desteğinden faydalanabilmek için 26 yaşından gün
almamış olmak gerektiği, ayrıca açık öğretim öğrencileri hariç şekilde kapsama alındığı, Kaynak: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/11/20231114-13.htm
2.1.8. Kamu kurumlarınca yapılan benzer uygulamalar sıkça denetimden geçen Belediyelerince alınacak olan kararlarda rehber niteliği taşımakta olup; çalışmalarında kamu kurumlarınca daha önceden nasıl bir uygulama yapıldığının araştırılmasının önemli bir rol oynadığı, örneklerde de görüldüğü üzere yaş sınırı belirlenirken kamu kurumlarında uygulananlara göre vatandaşların lehine olması açısından üst sınırın göz önünde bulundurulduğu,
2.1.9. Bilindiği üzere 65 yaş ve üzeri vatandaşlar, engelli vatandaşlar ve refakatçileri, şehit ve gazi yakınları
Cumhurbaşkanlığının yetkili olduğu 4736 sayılı yasa gereği, toplu taşıma hizmetlerinden sınırlama olmadan ücretsiz faydalandığı, 2023 yılı Ocak ile Aralık ayları arasında toplanmış veri incelendiğinde
597.383.422 adet biniş yapılmış olup; bunun 324.831.512 adedi ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğu,
bu verinin 2023 yılı içerisinde yapılan tüm binişlerin %54.4’ünün ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğunu gösterdiği,
2.1.10. Ücretsiz ve indirimli taşımanın maliyetinin, ücretli binen yolcular ve Belediye bütçesinden karşılandığından dolayı ileri yaşlarda yalnızca indirimli öğrenci kartını kullanmak adına öğrenciliğini sürdüren vatandaşların bu davranışlarının belediyelerine ciddi bir yük oluşturduğu,
2.1.11. Söz konusu davranışı gerçekleştiren vatandaşlara belli bir yaşın üzerinde olup hala indirimli öğrenci kartından neden faydalandıklarının tek tek sorulmasının hukuki ve pratik açıdan mümkün olmadığından bu ayrımın araştırmalar sonucu uygun bir yaş sınırı belirlenerek yapıldığı, sonuç olarak kayıp yılı olmayan bir kişi 28 yaşında doktora eğitimini tamamlayabildiği,
2.1.12. Ayrıca 22 Temmuz 2024 tarihi itibarıyla yürürlüğe giren yeni düzenleme kapsamında, vatandaşlara ekonomik destek sağlamak amacıyla, daha önce yalnızca öğrenci kartlarına tanınan ücretsiz aktarma hakkının tüm vatandaşlar için geçerli hale getirildiği, bu uygulama ile tüm vatandaşların, 90 dakika boyunca ücretsiz aktarma yapabildiği,
açıklamalarına yer verilmiştir.
2.2. Türkiye Belediyeler Birliği Başkanlığı Hukuk İşleri Müdürlüğünün 25.09.2024 tarihli ve – – sayılı cevabi yazısı ve eklerinde özetle;
2.2.1. 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda
Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 1 inci maddesinin dördüncü fıkrasında, belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelerin, toplu taşıma hizmetlerinde öğrenci … kimlik kartı sahiplerine indirim uygulamaya yetkili oldukları belirtilerek bu konuda belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelere takdir yetkisi verildiği,
2.2.2. Söz konusu Kanun’un Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu Raporunda; “Tasarının; 1 inci maddesi; birinci fıkrasının, bazı meslek mensuplarına uygulanan indirimler ile sosyal ve ekonomik bakımdan korunmaya muhtaç toplum kesimleri olan malul, yaşlı ve öğrencilerin yararlandıkları indirimlerin devam ettirilmesini, özelleştirme işlemleri tamamlanıncaya kadar özelleştirme kapsamındaki kuruluşlar ile özel hukuk hükümlerine tâbi olmakla birlikte kamunun çoğunluk hissesine sahip olduğu kuruluşların ürettikleri mal ve hizmetlerde de indirimli tarife uygulamasına son verilmesini teminen yeniden düzenlenmesi suretiyle” kabul edildiğinin belirtildiği,
2.2.3. Türk Dil Kurumunun, yetkiyi; bir görevi, bir işi yasaların verdiği imkânlara göre, belli şartlarla yürütmeyi sağlayan hak, salahiyet, mezuniyet olarak tanımladığı,
2.2.5. 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 3’üncü maddesinde belediyelerin, idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisi olarak tanımlandığı, idari ve mali özerkliğin, idari vesayet hükümleri hariç yerel yönetimlerin herhangi bir kişi veya kurumdan izin almaksızın bütçe oluşturabilmelerini, kanunlarla belediyeye tahsis edilen gelirleri toplayabilmelerini, organlarının yasanın öngördüğü sınırlar içerisinde kesin kararlar alabilmesini ve takdirine bırakılmış alanları düzenleyebilmesini ifade ettiği,
2.2.6. Belediyelerin sayısı dikkate alınarak bütün belediyeleri inceleme imkânı olmamakla birlikte, uygulamalarını sordukları 30 büyükşehir belediyesinin 10’unda herhangi bir kısıtlama olmaksızın öğrenci belgesinin yeterli sayıldığı; 4’ünde öğrenciler için yaş, öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğu; 5’inde de yalnızca açık öğretim fakültesi öğrencileri için öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğunun bildirildiği, diğer büyükşehir belediyelerinden herhangi bir bilgilendirmede bulunulmadığı,
2.2.7. Öğrenciye indirim yapılabilmesine ilişkin düzenlemenin, sosyal ve ekonomik açıdan korunmaya muhtaç çocukların ve gençlerin eğitim hayatlarının kolaylaştırılması, eğitimin ailelere getirdiği maddi yükün azaltılması, çocuk işçiliğinin önlenmesi gibi gerekçelere dayandığı,
2.2.8. Lise ve takiben üniversiteye giden bir öğrencinin sene kaybetmez ise 22-24 yaşlarında eğitimini tamamladığı, lisans eğitiminin üzerinde olan eğitimlerin genel olarak takdiri olduğu, belediyelerin, olası sene kayıplarını gözeterek toplu taşımada 26 ila 30 yaşlarını öğrenciliğin bittiği ve çalışma hayatının başladığı yaşlar olarak kabul edebildiği,
2.2.9. Diğer yandan, eğitim yöntemlerinin çeşitlenmesiyle birlikte çalışırken eğitim hayatını sürdürenlerin sayısının da arttığı, ancak öğrenciler için yukarıda belirtilen gerekçelerin bu kişiler için de geçerli olduğunun söylenemeyeceği, zira bu kişilerin, ekonomik hayatın içinde ve belirli bir gelire sahip olup kent yönetimlerine karşı 5393 sayılı Kanun’un 13’üncü maddesinde belirtilen hemşehri hukukundan kaynaklanan edimleri yerine getirebilecek durumda oldukları,
2.2.10. 16.05.2005 tarihli ve 25817 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Belediye Gelirleri Kanunu Genel
Tebliği’nde (Seri No:31) ücretlerin; yapılan hizmetin maliyeti göz önünde bulundurularak adalet, eşitlik ve genellik prensiplerine uygun olarak belirlenmesi gerektiği şeklinde düzenlendiği,
2.2.11. Anayasa Mahkemesi’nin 2017/124 E. ve 2018/9 K. sayılı Kararında; Anayasa’nın 10. maddesinde
“Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. …. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür.
Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak yorumlanamaz…” denilmiştir. Maddede yer verilen eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusu olduğu, bu ilke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörüldüğü, “Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, kişiler arası ayrım yapılmasını ve kişilere ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez.
Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez ” açıklamasına yer verildiği,
2.2.12. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun “… ili … ilçesinde ikamet eden ve … Üniversitesinde öğrenci olan 30 yaşındaki başvuran tarafından Kuruma yapılan başvuruda özetle; … Büyükşehir Belediye
Meclisi tarafından öğrenci ulaşım kartına hak sahipliği için 26 yaşını doldurmuş bireylerden SGK kaydının olmaması şartının aranması kararı alındığı için öğrenci ulaşım kartı talebinin reddedilerek ayrımcılık yasağının ihlal edildiği iddialı” başvuruya 2020/270 numaralı Kurul Kararında; “Başvuru konusu olayda, başvuranın ‘yaş’ temelinde ayrımcılığa uğradığı iddiası bakımından ayrımcılık yasağı ihlali yapılmadığı” şeklinde hükme yer verildiği,
2.2.13. Benzer bir konuda yürüttükleri çalışma neticesinde Birlikçe hazırlanarak Kurumunuza gönderilen ilgi (b)’de kayıtlı yazımızda “Yapılan açıklamalara göre, Kanunların vermiş olduğu yetki çerçevesinde her belediyenin kendi belediye meclisince belirlenen tarifeye göre toplu taşıma hizmetinden ücret almaya yetkili olduğu, kısmen yahut tamamen indirim uygulamak ve uygulamamak konusunda da serbest olduğu değerlendirilmektedir.” görüşünün yer aldığı,
2.2.14. Yukarıdaki açıklamalar doğrultusunda;
1. Belediyelere görevleriyle orantılı gelir kaynakları sağlanması gerektiği, kanunların vermiş olduğu yetki çerçevesinde her belediyenin kendi meclisince belirlenen tarifeye göre toplu taşıma hizmetinden ücret almaya yetkili olduğu; öğrencilerin indirimli taşınmasında kanun koyucunun amacının göz önünde tutulması gerektiği; belediyelerin öğrencilere indirim uygulamak ve uygulamamak konusunda serbest olduğu ve bu yetkinin kullanılması halinde kişilerin durumlarına göre farklı yararlandırma kriterleri belirleyebileceği,
2. Anayasa Mahkemesi kararı doğrultusunda; kanun önünde eşitliğin, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmeyeceği; durumlarındaki özelliklerin, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebileceği; aynı hukuksal durumların aynı, ayrı hukuksal durumların farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesinin ihlal edilmiş olmayacağı,
3. Uygulamalarını sordukları 30 büyükşehir belediyesinin 10’unda herhangi bir kısıtlama olmaksızın öğrenci belgesinin yeterli sayıldığı; 4’ünde öğrenciler için yaş, öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğu; 5’inde de yalnızca açık öğretim fakültesi öğrencileri için öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğu bildirildiği, diğer büyükşehir belediyelerinden herhangi bir bilgilendirme yapılmadığı,
4. Belediyelerce indirimli taşımanın amacından uzaklaşmasının engellenmesi konusunda hassasiyet gösterilmesinin, hizmet maliyetleri ve indirim uygulanmayan vatandaşlara karşı (indirim maliyetine bu vatandaşlar da katlanmaktadır) sorumluluğun da gereği olduğu, hizmet maliyetleri göz önüne alınarak
indirimli öğrenci kartı kullanım kriteri olarak yaş ve devam edilen eğitim seviyesi belirlenmesinin belediyenin takdirinde olduğunun anlaşılmış olduğu,
açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın;
3.1. “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5’inci maddesinde; “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır”,
3.2. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10 uncu maddesinin birinci fıkrasında; “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.”; beşinci fıkrasında, “Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.”,
3.3. “XIII. Devletin iktisadi ve sosyal ödevlerinin sınırları” başlıklı 65’inci maddesinde; “Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.”
3.4. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “… Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler. … ” ,
3.5. “Mahalli idareler” başlıklı 127’nci maddesinde; “Mahalli idareler; il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları, gene kanunda gösterilen, seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzelkişileridir. … Bu idarelere, görevleri ile orantılı gelir kaynakları sağlanır.” hüküm altına alınmıştır.
4. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun,
4.1. “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir”,
4.2. “İnceleme ve araştırma” başlıklı 20’nci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, inceleme ve araştırmasını başvuru tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırır”,
5. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun
5.1. “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı, büyükşehir belediyesi yönetiminin hukukî statüsünü düzenlemek, hizmetlerin plânlı, programlı, etkin, verimli ve uyum içinde yürütülmesini sağlamaktır.”
5.2. “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları” başlıklı 7’nci maddesinde; “Büyükşehir
belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları şunlardır:
f) Büyükşehir ulaşım ana plânını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini plânlamak ve koordinasyonu sağlamak; kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek”
5.3. “Ulaşım hizmetleri” başlıklı 9’uncu maddesinin; “Büyükşehir içindeki kara, deniz, su, göl ve demiryolu üzerindeki her türlü taşımacılık hizmetlerinin koordinasyon içinde yürütülmesi amacıyla büyükşehir belediye başkanı ya da görevlendirdiği kişinin başkanlığında, yönetmelikle belirlenecek kamu kurum ve kuruluşları ile, Türkiye Şoförler ve Otomobilciler Federasyonunun görevlendireceği ilgili odanın temsilcisinin katılacağı Ulaşım Koordinasyon Merkezi kurulur. Ulaşım koordinasyon merkezi kararları, büyükşehir belediye başkanının onayı ile yürürlüğe girer. Ulaşım koordinasyon merkezi tarafından toplu taşıma ile ilgili alınan kararlar, belediyeler ve bütün kamu kurum ve kuruluşlarıyla ilgililer için bağlayıcıdır.”
6. 03.07.2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun “Tanımlar” başlıklı 3’üncü fıkrasında; “Belediye: Belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan ve karar organı seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan, idarî ve malî özerkliğe sahip kamu tüzel kişisini,… ifade eder.”
7. 08.01.2002 tarihli ve 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun 1’inci maddesinin dördüncü fıkrasında; “Belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, toplu taşım hizmetlerinde … öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulamaya yetkilidirler.”
8. İzmir Büyükşehir Belediyesi İzmirim Kart Yönetmeliği’nin
8.1. “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde; “(1) Bu Yönetmeliğin amacı, İzmir Büyükşehir Belediyesi, bağlı kuruluşları, ortağı olduğu şirketleri ile ücret toplama sistemine dâhil olan gerçek ve tüzel kişilere ait toplu ulaşım araçlarında geçerli olan akıllı kart ve biletlerin türleri ile verilişi ve kullanımına ilişkin usul ve esasları belirlemektir.”
8.2. “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde; “(1) Bu Yönetmelik, toplu ulaşım hizmetlerinden ücretli, ücretsiz veya indirimli faydalanan kişileri kapsar.”,
8.3. “Dayanak” başlıklı 3’üncü maddesinde; “(1) Bu Yönetmelik 08/01/2002 tarih ve 4736 sayılı Kamu
Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması
Hakkında Kanun, 10/07/2004 tarih ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, 03/07/2005 tarih ve 5393 sayılı Belediye Kanunu, 08/02/2002 tarihli, 2002/3654 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri
Mal ve Hizmetlerden Ücretsiz veya İndirimli Olarak Faydalanacakların Tespitine İlişkin Bakanlar Kurulu
Kararı, 01/06/2002 tarih ve 24772 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan 2002/4109 sayılı Bakanlar Kurulu
Kararı, 04/03/2014 tarih ve 28931 sayılı Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliğine dayanılarak hazırlanmıştır.”
8.4. “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde; “Bu Yönetmelikte geçen; … d) Kişiselleştirilmiş İzmirim
Kart: Ücret toplama sistemine dahil olan hizmetlerde; ücretli, ücretsiz veya indirimli kullanma imkânı veren, kullanan kişilere ait kişisel bilgilerin, İzmirim kart üzerine/ içine işlenmiş olan İzmirim Kart’ı,…
ifade eder.”,
8.5. “Öğrenci kartı” başlıklı 20’nci maddesinde; “(1) 14/06/1973 tarih ve 1739 sayılı Milli Eğitim Temel
Kanunu uyarınca eğitim ve öğrenim gören öğrenciler şehir içi toplu ulaşım hizmetinden indirimli olarak faydalanır.
a) Milli Eğitim Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurumu bilgi paylaşım sistemleri üzerinde öğrenciliği bitmiş olan kişilerin kartları tam karta dönüştürülecektir.
b) Öğrenci kartı sahiplerine uygulanacak indirim miktarı veya indirim şeklini ve koşullarını Yetkili
Merciiler belirleyecektir.
c) 14/06/1973 tarih ve 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu uyarınca eğitim ve öğrenim gören “30 yaşından gün almamış” öğrenciler şehir içi toplu ulaşım hizmetinden indirimli olarak faydalanır.”
IV. KAMU DENETÇİSİ FATMA BENLİ YALÇIN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
9. Şikâyetçinin iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamının birlikte değerlendirilmesi neticesinde hazırlanan “Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Karar Önerisi” Kamu
Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
10. 1 numaralı paragrafta açıklandığı üzere başvuran tarafından özetle, idarenin otuz (30) yaş üstü öğrencilerin indirimli ulaşım kartını iptal ettiği iddia edilerek eşitlik hakkı uyarınca yaş sınırı konmaksızın tüm öğrencilerin indirimli ulaşım kartından yararlanması talep edilmektedir.
11. Başvuru üzerine Kurumumuzca yapılan incelemede İzmir Büyükşehir Belediye Başkanlığı Ulaşım
Dairesi Başkanlığı tarafından özetle; İzmir Büyükşehir Belediye Meclis kararı ile İzmirim Kart
Yönetmeliği’nde değişikliğe gidilerek toplu taşıma araçlarında yalnızca 30 yaşından gün almamış vatandaşların öğrenci kartlarının geçerli olmasına karar verildiği, buna göre, 30 yaş üstü kişilerin öğrenci indiriminden yararlanamayacağı, bu kişilerin öğrenci kartlarını kullanmaya devam edebileceği ancak kartlarından tam tarife ücreti tahsil edileceği, 30 yaşından gün almış kişilerin, öğrencilik hayatı devam etse dahi aktif çalışma hayatına dahil olabileceğinin düşünüldüğü, benzer uygulamanın farklı kurumlarca da hâlihazırda yapıldığı, 65 yaş ve üzeri vatandaşların, engelli vatandaşlar ve refakatçilerinin, şehit ve gazi yakınlarının Cumhurbaşkanlığının yetkili olduğu 4736 sayılı yasa gereği toplu taşıma hizmetlerinden sınırlama olmadan ücretsiz faydalandığı, 2023 yılı Ocak ile Aralık ayları arasında toplanmış veri incelendiğinde 597.383.422 adet biniş yapılmış olup bunun 324.831.512 adedi ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğu, bu verinin 2023 yılı içerisinde yapılan tüm binişlerin %54.4’ünün ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğunu gösterdiği, ücretsiz ve indirimli taşımanın maliyetinin, ücretli binen yolcular ve
Belediye bütçesinden karşılandığından dolayı ileri yaşlarda yalnızca indirimli öğrenci kartını kullanmak
adına öğrenciliğini sürdüren vatandaşların bu davranışlarının belediyelerine ciddi bir yük oluşturduğu ifade edilmiştir.
12. Türkiye Belediyeler Birliği Başkanlığı Hukuk İşleri Müdürlüğünün yazı ve eklerinde özetle; Belediyelerin sayısı dikkate alınarak bütün belediyeleri inceleme imkânı olmamakla birlikte, uygulamalarını sordukları 30 büyükşehir belediyesinin 10’unda herhangi bir kısıtlama olmaksızın öğrenci belgesinin yeterli sayıldığı; 4’ünde öğrenciler için yaş, öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğu; 5’inde de yalnızca açık öğretim fakültesi öğrencileri için öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğunun bildirildiği, diğer büyükşehir belediyelerinden herhangi bir bilgilendirmede bulunulmadığı, Lise ve takiben üniversiteye giden bir öğrencinin sene kaybetmez ise 22-24 yaşlarında eğitimini tamamladığı, lisans eğitiminin üzerinde olan eğitimlerin genel olarak takdiri olduğu, belediyelerin, olası sene kayıplarını gözeterek toplu taşımada 26 ila 30 yaşlarını öğrenciliğin bittiği ve çalışma hayatının başladığı yaşlar olarak kabul edebildiği, diğer yandan, eğitim yöntemlerinin çeşitlenmesiyle birlikte çalışırken eğitim hayatını sürdürenlerin sayısının da arttığı, ancak öğrenciler için yukarıda belirtilen gerekçelerin bu kişiler için de geçerli olduğunun söylenemeyeceği, zira bu kişilerin, ekonomik hayatın içinde ve belirli bir gelire sahip olup kent yönetimlerine karşı 5393 sayılı Kanun’un 13’üncü maddesinde belirtilen hemşehri hukukundan kaynaklanan edimleri yerine getirebilecek durumda oldukları, Anayasa Mahkemesi kararı doğrultusunda; kanun önünde eşitliğin, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmeyeceği; durumlarındaki özelliklerin, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebileceği; aynı hukuksal durumların aynı, ayrı hukuksal durumların farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesinin ihlal edilmiş olmayacağı, Belediyelerce indirimli taşımanın amacından uzaklaşmasının engellenmesi konusunda hassasiyet gösterilmesinin, hizmet maliyetleri ve indirim uygulanmayan vatandaşlara karşı (indirim maliyetine bu vatandaşlar da katlanmaktadır)
sorumluluğun da gereği olduğu, hizmet maliyetleri göz önüne alınarak indirimli öğrenci kartı kullanım kriteri olarak yaş ve devam edilen eğitim seviyesi belirlenmesinin belediyenin takdirinde olduğunun anlaşılmış olduğu ifade edilmiştir.
13. Somut olaydaki uyuşmazlığın, indirimli öğrenci kartlarının 30 yaş şartıyla sınırlandırılması noktasından kaynaklandığı anlaşılmaktadır.
14. Ülkemizde kentlerin gelişmesi ve yoğunlaşan nüfus dolayısıyla yolcu taleplerinin artması durumu ile karşılaşılmaktadır. Aynı zamanda vatandaşlar için kent içi ulaşımın hızlı, konforlu, ucuz, kolay ve erişilebilir olması hususları da büyük önem taşımaktadır. Kent içi ulaşımda insanların daha kısa sürede, ekonomik ve güvenli bir şekilde seyahat etmesi, sürdürülebilirlik ilkelerine uygun, yolcularına karşı sorumlu ve çevreye duyarlı bir sistemin etkinleştirilmesi amaçlanmaktadır. Bu kapsamda yürürlükte bulunan çeşitli kanun ve yönetmeliklerle yerel yönetimlere kent içi sürdürülebilir ve dengeli ulaşımın sağlanması ile ulaşımın sağlıklı bir şekilde işletilebilmesi için ulaşım hizmetlerinin sunulmasında önemli görev ve sorumluluklar yüklenmiştir.
15. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile Büyükşehir Belediyelerine verilen en önemli görevlerinden biri ulaşım hizmetinin sunulmasıdır. İlgili mevzuat hükümleri kapsamında bazı vatandaşlar ulaşım hizmetinden ücretsiz veya indirimli yararlanabilmektedir. 4736 sayılı Kamu Kurum ve
Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında
Kanunun 1’inci maddesi ile belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelere, toplu taşım hizmetlerinde öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulama yetkisi verilmiştir. Ancak anılan maddede indirim uygulama kriterlerinin yer almadığı, söz konusu kriterleri belirleme yetkisinin belediyelerin takdir yetkisine bırakıldığı anlaşılmıştır.
16. Toplu taşıma ücretlerinin, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu’nun 97’nci maddesi kapsamında, isteğe bağlı hizmet karşılığı alındığı, belediyelerin bu Kanun’da harç ve katılma payı konusu yapılmayan ve ilgililerin isteğine bağlı olarak ifa edecekleri her türlü hizmet için belediye meclislerince düzenlenecek tarifelere göre ücret almaya yetkili olduklarının belirtildiği, söz konusu hükme göre toplu taşıma hizmetlerinde tarife belirleme yetkisinin belediyelere ait olduğu ifade edilmiştir.
17. Başvuru konusu olan İzmirim Kart Yönetmeliği’nin amacının İzmir Büyükşehir Belediyesi, bağlı kuruluşları, ortağı olduğu şirketleri ile ücret toplama sistemine dâhil olan gerçek ve tüzel kişilere ait toplu ulaşım araçlarında geçerli olan akıllı kart ve biletlerin türleri ile verilişi ve kullanımına ilişkin usul ve esasları belirlemek olduğu belirtilmiştir. İlgili Yönetmeliğin dayanağını, 08.01.2002 tarih ve 4736 sayılı
Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik
Yapılması Hakkında Kanun, 10.07.2004 tarih ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, 03.07.2005 tarih ve 5393 sayılı Belediye Kanunu, 08.02.2002 tarihli, 2002/3654 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının
Ürettikleri Mal ve Hizmetlerden Ücretsiz veya İndirimli Olarak Faydalanacakların Tespitine İlişkin
Bakanlar Kurulu Kararı, 01.06.2002 tarih ve 24772 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanan 2002/4109 sayılı
Bakanlar Kurulu Kararı, 04.03.2014 tarih ve 28931 sayılı Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları
Yönetmeliği oluşturmaktadır.
18. İzmirim Kart Yönetmeliği ile seyahat kartı verilme koşulları ile uygulama esasları belirlenmiştir. Toplu taşıma hizmetlerinden indirimli ya da ücretsiz ulaşım hakkı olan vatandaşların bu haktan sorunsuz bir şekilde yararlanabilmeleri için kişiselleştirilmiş seyahat kartları verilmektedir. Bu kapsamda indirimli seyahat kartından yararlanabilecek öğrencilerin anılan Yönetmelik’te tanımlanması yapılmış olup
“14/06/1973 tarih ve 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu uyarınca eğitim ve öğrenim gören ‘30 yaşından gün almamış’ öğrenciler şehir içi toplu ulaşım hizmetinden indirimli olarak faydalanır.” ifadesine yer verildiği görülmüştür.
19. Kurumumuza Türkiye Belediyeler Birliği tarafından ulaştırılan cevabi yazıda, uygulamaları sorulan 30 büyükşehir belediyesinin 10’unda herhangi bir kısıtlama olmaksızın öğrenci belgesinin yeterli sayıldığı, 4’ünde öğrenciler için yaş, öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğu, 5’inde de yalnızca açık öğretim fakültesi öğrencileri için öğrenim süresi veya çalışma şartının olduğu bildirilmiş, diğer büyükşehir belediyelerinden herhangi bir bilgilendirmede bulunulmadığı ifade edilmiştir. Bu noktada, öğrenci tanımları farklılık arz etmekle, devam mecburiyeti olmayan açık öğretimde okuma, ücret karşılığı çalışma gibi farklı kriterlerle birlikte çoğunlukla belediyeler tarafından öğrencilere yönelik yaş sınırlaması getirilmediği tespit edilmiştir. Diğer taraftan indirim uygulama kriterlerini belirleme konusunda idarenin takdir yetkisi olduğu anlaşılmaktadır. Yasa koyucu, idarenin görev ve yetkilerini belirlerken idareyi, bazı yetkileri kullanıp kullanmamada, bu yetkilerin kullanılmasının gereklerini saptamada az ya da çok serbest bırakabilir. Ancak takdir yetkisi sınırsız ve mutlak bir yetki olmayıp, kamu hizmetinin gerekleri ve kamu yararı amacıyla kullanılması gerekmektedir. (Danıştay 8. Dairesinin 11/07/2017 tarihli ve E.2016/12742, K.2017/6223 sayılı Kararı)
20. Konuya ilişkin büyükşehir belediyelerinin uygulamaları incelendiğinde,
– İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından Öğrenci İstanbulkart tanımında; “Milli Savunma Üniversitesi, Yüksek Öğretim Kurumu Kanunu kapsamında eğitim gören ve YÖKSİS kaydı doğrulanan öğrenciler ile
Milli Eğitim Temel Kanunu, Özel Öğretim Kurumları Kanunu, Çıraklık Eğitim Kanunu ve diğer kanunlar kapsamında eğitim gören ve kaydı elektronik sistem üzerinden doğrulanan kişilere verilen kişiselleştirilmiş
İstanbulkartı’nı ifade eder. Lise öğrenimini bitirdiği halde üniversite sınavına girip herhangi bir üniversiteye yerleşmeye hak kazanamayan ya da tercih yapamayan kişiler 1 yıl süre ile öğrenci sayılır. 30
yaşından gün almış öğrencilere ise UKOME kararı ile belirlenen Tam İstanbulkart, Aylık Tam Mavi Kart ve Tam Aktarma bedellerinin yüzde 10 oranı kadar indirim uygulanır. ” ifadesine yer verildiği,
– Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından yapılan öğrenci tanımında; “Örgün ve açık eğitim kurumlarında eğitim gören öğrenciler, 5580 sayılı kanunun 2.maddesinin c bendinde belirtilen örgün eğitim kurumların da eğitim gören öğrenciler, 2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanununa göre eğitim gören ve öğrencilik hakları devam eden öğrencileri” ifadesine yer verildiği,
– Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Eskart Uygulama Yönetmeliğinde öğrencinin “2547 sayılı Yüksek
Öğretim Kanunu’na göre eğitim gören öğrenciler, şehrimizde eğitim gören yabancı uyruklu öğrenciler, Milli eğitim bakanlığına bağlı tüm ilk ve orta öğretim öğrencileri, açık öğretim fakültesi, açık ilköğretim, açık orta öğretim öğrencileri ve 3308 sayılı Kanun’un 11 nci maddesi gereği çıraklık okulları öğrencileri” ifadesine yer verildiği,
– Adana Büyükşehir Belediyesi Seyahat Kartları Uygulama Yönetmeliği’nde öğrencinin “a) 28 yaşından gün almamış; – 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu kapsamında Türkiye veya yurt dışında örgün eğitim kurumlarındaki öğrencilerini, – 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu kapsamında faaliyet gösteren resmi kurumların öğrencilerini, – YÖK kapsamındaki tüm üniversite öğrencilerini, – Açık öğretim fakültelerinin öğrencileri, açık ilköğretim ve açık ortaöğretim öğrencilerini, b) 21 yaşından gün almamış; – Ortaöğretim kurumlarından mezun olup, Yükseköğretim Kurumları Sınavına hazırlanan (mezuniyet sonrası ilk 2 yıl) öğrencileri, – En az bir öğrenim yılı veya daha fazla süren resmi kurumların; 3308 sayılı Mesleki
Eğitim Kanunu kapsamındaki çırak ve çırak adaylarını, 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu kapsamında faaliyet gösteren resmi kurumların kursiyerlerini” ifadesine yer verildiği,
– Trabzon Büyükşehir Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Uygulama Yönetmeliğinde öğrencinin, “Milli Eğitim Bakanlığına bağlı ve denetimindeki ilköğretim, ortaöğretim (açık ilköğretim okulu, açık öğretim lisesi ve mesleki teknik açık öğretim okulu öğrencileri de dahil) ile YÖK’e bağlı ve denetimindeki örgün, açık ve uzaktan yüksek öğretim öğrencilerini (ön lisans, lisans ve lisansüstü (yüksek lisans, doktora, tıpta uzmanlık))” ifade ettiği,
– Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Yönetmeliğinde öğrencinin, “Yüksek Öğretim Kurumu Kanunu kapsamında öğrenim gören öğrenciler. 3308 sayılı Kanun’un 11 nci maddesi gereği Çıraklık Eğitim Kanunu kapsamında eğitim gören öğrenciler, Temel Eğitim Kanunları ve diğer kanunlar kapsamında eğitim gören 20 yaşından gün almamış ve Sosyal Güvenlik Kurumu çalışan kaydı olmayan öğrencilerin alabileceği İndirimli Seyahat kartıdır. (Öğrencilik haklarından yararlanmayan ve Y.Ö.K. (Pedagojik Formasyon Sertifika Programında kurs görenler Öğrenci Seyahat Kartı alamazlar)” ifade ettiği,
– Ordu Büyükşehir Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Yönetmeliği’nde öğrencinin, “Yüksek Öğretim Kurumu Kanunu kapsamında öğrenim gören öğrenciler. 3308 sayılı Kanun’un 11 nci maddesi gereği Çıraklık Eğitim Kanunu kapsamında eğitim gören öğrenciler, Temel Eğitim Kanunları ve diğer kanunlar kapsamında eğitim gören 20 yaşından gün almamış ve Sosyal Güvenlik Kurumu çalışan kaydı olmayan öğrencilerin alabileceği İndirimli Seyahat kartıdır. (Öğrencilik haklarından yararlanmayan ve Y.Ö.K. (Pedagojik Formasyon Sertifika Programında kurs görenler Öğrenci Seyahat Kartı alamazlar)” ifade ettiği,
– Balıkesir Büyükşehir Belediye Başkanlığı Meclis Kararında öğrencinin “Mesleki Eğitim Kanunu, Milli
Eğitim Temel Kanunu ve diğer kanunlar kapsamında eğitim gören ve 20 yaşından gün almamış, Sosyal
Güvenlik Kurumu çalışan kaydı olmayan öğrenci belgesini ibraz edenler, lise öğrenimini bitirdiği tarihten itibaren bir yıl süre ile üniversite sınavına girip herhangi bir üniversiteye yerleşmeye hak kazanamayan ya da tercih yapamayan, mezuniyet diploma fotokopisini ibraz edenler”
– Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Uygulama Yönetmeliği’nde öğrencinin “Yüksek Öğretim Kurumu Kanunu kapsamında öğrenim gören öğrenciler, 3308 sayılı Kanun’un
11 inci maddesi gereği Çıraklık Eğitim Kanunu kapsamında eğitim gören öğrenciler, Temel Eğitim
Kanunları ve diğer kanunlar kapsamında eğitim gören 21 yaşından gün almamış ve Sosyal Güvenlik
Kurumu çalışan kaydı olmayan öğrenciler, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesine bağlı DİSMEK bünyesinde kurs gören öğrenciler ile yabancı uyruklu öğrencileri” ifadesine yer verildiği,
– Bursa Büyükşehir Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Uygulama Yönetmeliği’nde öğrencinin “Örgün İlköğretim, Örgün Lise, YÖK kapsamındaki Örgün Üniversitelerin Ön Lisans ve Lisans programlarındaki öğrencileri ve 3308 sayılı Kanun’un 11. maddesi gereği Çıraklık Okulları öğrencileri, Mesleki Eğitim Merkezi, Olgunlaşma Enstitüsü, Telafi Programları ile SGK da aktif kaydı olmayan Açık
İlköğretim, Açık Lise, Açık Öğretim Fakültesi ve YÖK kapsamındaki Üniversitelerin Yüksek Lisans ve
Doktora programlarındaki öğrenciler ile şehrimizde eğitim gören yabancı uyruklu öğrencileri” ifadesine yer verildiği,
– Mersin Büyükşehir Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Yönetmeliği’nde öğeenci “Yüksek
Öğretim Kurumu Kanunu kapsamında öğrenim gören öğrenciler. 3308 sayılı Kanun’un 11 nci maddesi gereği Çıraklık Eğitim Kanunu kapsamında eğitim gören öğrenciler, Temel Eğilim Kanunları ve diğer kanunlar kapsamında eğitim gören 20 yaşından gün almamış ve Sosyal Güvenlik Kurumu çalışan kaydı olmayan öğrencileri” ifade ettiği görülmüştür.
21. Yukarıda farklı büyükşehir belediyelerinin uygulamalarından da görüleceği üzere, büyükşehir belediyeleri toplu taşıma hizmetlerinde öğrenci indirimi yaparken yaş sınırı kriterinde birbirinden farklı kararlar alabilmektedir. Bazı belediyeler istisnasız tüm öğrencilerin indirimli ulaşım kartından faydalanmasına imkan tanırken bazı belediyeler yaş sınırı koyma ve Sosyal Güvenlik Kurumu çalışan kaydı olmama gibi şartlar uygulayabilmektedir.
22. 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda
Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 1’inci maddesinin dördüncü fıkrasında, “belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelerin, toplu taşıma hizmetlerinde … öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulamaya yetkili oldukları” belirtilerek bu konuda belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelere takdir yetkisi verilmiştir. Verilen bu takdir yetkisinde idarelerin indirim yapabileceği belirtilirken yaş sınırlaması hususunda bir kısıtlama konulmamıştır. Dolayısıyla idarelerin öğrenci kartı indirimine ilişkin şartları belirlemede takdir yetkisinin bulunduğu değerlendirilmektedir.
23. İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından yapılan açıklamada 65 yaş ve üzeri vatandaşlar, engelli vatandaşlar ve refakatçileri, şehit ve gazi yakınları Cumhurbaşkanlığının yetkili olduğu 4736 sayılı yasa gereği, toplu taşıma hizmetlerinden sınırlama olmadan ücretsiz faydalandığı, 2023 yılı Ocak ile Aralık ayları arasında toplanmış veri incelendiğinde 597.383.422 adet biniş yapılmış olup; bunun 324.831.512 adedinin ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğu, bu verinin 2023 yılı içerisinde yapılan tüm binişlerin
%54.4’ünün ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğunu gösterdiği, ücretsiz ve indirimli taşımanın maliyetinin, ücretli binen yolcular ve Belediye bütçesinden karşılandığından dolayı ileri yaşlarda öğrenciliğini sürdüren vatandaşların indirimli öğrenci kartı kullanmasının belediyelerine ciddi bir yük oluşturduğu ifade edilmiştir.
24. Ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerin beşeri sermayelerini artırmaları ve geliştirmelerinin bu ülkelerin kalkınma perspektifinde önemli rol oynayacağı açıktır. Dolaysıyla ülke vatandaşlarının eğitim ve öğretim faaliyetlerini yerine getirirken indirimli öğrenci kartları ile daha düşük ücret ödeyerek şehir içi seyahat edebilmeleri için imkân oluşturulması şüphesiz ki sosyal kalkınma için önemli bir adımdır. Bunun yanı sıra
İzmir özelinde aylık yaklaşık 597.383.422 binişin gerçekleştirildiği bir hizmetin doğru bir şekilde işletilmesi için maddi kriterler de önem arz etmektedir. İdare tarafından Kurumumuza verilen cevabi yazıda, toplu ulaşım bedelini belirlemede kamu yararı, hizmet gerekleri, devletin sosyal niteliği, hakkaniyet, objektif ölçüler gibi temel hukuk ilkeleri ile personel giderleri, akaryakıt, elektrik, döviz kuru, ithal yedek parça vb. alanlarda artan maliyetlerin dikkate alındığı, toplu ulaşım olanaklarından, herkesin eşit, güvenli, konforlu ve en ucuz şekilde yararlanmasının esas olduğu, bu kapsamda kamu hizmetlerinden yararlanıldığı ölçüde külfete katlanmak konusunda adil ve dengeli bir dağılımın amaçlandığı, buna göre hedef ve ölçüler belirlendiği ifade edilmiştir. Nitekim toplu taşıma hizmetlerinde uygulanan fiyatlama politikalarında kentin ekonomik, sosyal, politik vs. özelliklerine göre değişen ve karar verecek olanların hedeflerine göre farklılık arz edebilecek olan kamu yararı konusunda, karar verecek olanların bu kararı verirken mümkün mertebe o toplum içinde yaşayanların ferdi çıkarlarıyla kamunun çıkarları arasında bir denge kurmaya çalışmaları gerekmektedir. (Yusuf Göven “Kamulaştırma İşlemlerinde Kamu Yararı”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1999 S.1 s.14)
25. Kanunların vermiş olduğu yetki çerçevesinde her belediyenin karar organlarınca belirlenen tarifeye göre toplu taşıma hizmetinden ücret almaya yetkilidir ve kısmen yahut tamamen indirim uygulamak ve uygulamamak konusunda da (kanunların verdiği yetki çerçevesinde) belli bir hareket serbestisi bulunmaktadır. Dolayısıyla idarelerin toplu taşıma hizmet sunumunda yapılan planlar doğrultusunda karar alma ve bu kararların uygulanmaya konulması gibi hususlarda bu yetkilerini kullanırken birbiriyle uyumlu bir dizi amacı göz önünde bulundurarak hareket etmesi gerektiği, bununla birlikte toplu taşıma hizmetlerini yerine getirirken uygulayacağı ücretlendirme politikasını belirlemede takdir yetkisine sahip olduğu değerlendirilmektedir.
26. İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından yapılan açıklamada, 2023 yılı Ocak ile Aralık ayları arasında toplanmış veri incelendiğinde 597.383.422 adet biniş yapılmış olup bunun 324.831.512 adedi ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğu, bu verinin 2023 yılı içerisinde yapılan tüm binişlerin %54.4’ünün ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğunu gösterdiği, ücretsiz ve indirimli taşımanın maliyetinin ücretli binen yolcular ve Belediye bütçesinden karşılandığı, ileri yaşlarda öğrenci kartını kullanmanın belediyelerine ciddi bir yük oluşturduğu belirtilmiştir. Türkiye Belediyeler Birliği tarafından ise, lise ve takiben üniversiteye giden bir öğrencinin sene kaybetmez ise 22-24 yaşlarında eğitimini tamamladığı, lisans eğitiminin üzerinde olan eğitimlerin genel olarak takdiri olduğu, belediyelerin olası sene kayıplarını gözeterek toplu taşımada 26 ila
30 yaşlarını öğrenciliğin bittiği ve çalışma hayatının başladığı yaşlar olarak kabul edebildiği, diğer yandan,
eğitim yöntemlerinin çeşitlenmesiyle birlikte çalışırken eğitim hayatını sürdürenlerin sayısının da arttığı, ancak öğrenciler için yukarıda belirtilen gerekçelerin bu kişiler için de geçerli olduğunun söylenemeyeceği, zira bu kişilerin, ekonomik hayatın içinde ve belirli bir gelire sahip olup şehri hukukundan kaynaklanan edimleri yerine getirebilecek durumda oldukları ifade edilmiştir.
27. Başvuran tarafından öğrenci seyahat kartları için yaş sınırı konulmasının eşitlik ilkesine aykırı olduğu ifade edilmiş olmakla birlikte, Anayasa Mahkemesi eşitlik ilkesini şu şekilde tanımlamıştır: “Anayasa’nın 10. maddesinde yer verilen eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa
karşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez.” (AYM, E.2009/47, K.2011/51, 17/3/2011).
28. Zira amacı, aynı hukuki durumda bulunan kişilerin aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak olan eşitlik ilkesi, aynı durumda bulunan kişilere ayrı kuralların uygulanmasını yasaklamaktadır. Ancak demokratik bir toplum düzeninde söz konusu farklı muamelelerin objektif ve makul bir sebebe dayandığı, farklı muamelede kullanılan yöntemin ölçülü olduğu durumlarda eşitlik ilkesinin zedelendiği söylenemez.
Dolayısıyla hukuksal durumları aynı olanlara yönelik farklı muamelenin objektif ve makul bir sebebe dayandığı, farklı muamelenin öngörülen meşru amaç ile orantılı olduğu, diğer bir ifadeyle farklı muameleye tabi tutulan kişiye aşırı ve olağanın ötesinde bir külfet yüklemediği hâllerde eşitlik ilkesi ihlal edilmeyecektir. (İbrahim Kaptan, B. No: 2017/30510, 18/7/2018, § 74)
29. Nitekim İdarece, 30 yaşından gün almış kişilerin, öğrencilik hayatı devam etse dahi aktif çalışma hayatına dâhil olabileceğinin düşünüldüğü, konuya yönelik yaş sınırlamasının farklı kurumlarca da hâlihazırda yapıldığı, örneğin: Kredi ve Yurtlar Kurumu’nun kişinin yurt başvurusu yaptığı tarihte 30 yaşını doldurmamış olmasını aradığı, Gençlik ve Spor Bakanlığının gençler için hazırladığı “Gençlik Kampı” uygulamasından 12-25 yaş arasındaki gençlerin faydalanabildiği, Öğrenci pasaportundan faydalanabilmek için kişinin öğrenimine devam ediyor olması ve 25 yaşının altında olması gerektiği Ergin olan çocukların ebeveynlerinden yararlanarak Hizmet ve Hususi Pasaport alabilmeleri için öğrenci olması ve 25 yaşından küçük olması gerektiği, Ücretsiz Genç Müzekartı kullanmak ve GNS kart ile ücretsiz bir şekilde müze ve ören yerlerine girebilmek için 19-25 yaş aralığında olmak gerektiği, Öğrencilere Teknolojik Cihaz
Desteğinde Öğrenci desteğinden faydalanabilmek için 26 yaşından gün almamış olmak gerektiği, ayrıca açık öğretim öğrencileri hariç şekilde kapsama alındığı, bankalar ve belediyelerin benzer uygulamaları olduğu bilgisini paylaşmıştır.
30. Bu noktada, ilgi ilde kullanılan hizmetin %54,4’ünün indirimli ve ücretsiz binişlerden oluştuğu ve bu kişilerinin sayısının fazlalığının, hizmetin maliyetlerinin karşılanabilmesi için tam ücret ödeyen kişilerden daha fazla ücret alınması ve kalan miktarın İdare bütçesinden başka hizmetler için kullanılması gereken kamu kaynaklarını kullanılması gerektiği dikkate alındığında, 30 yaşını aşan kişilerin lisan eğitimine devam etmesi durumunda, kullanılan kamu hizmeti karşılığı maliyetine uygun ücret ödemelerinde hukuka aykırılık tespiti yapılamamıştır.
31. Bununla birlikte, bilim ve teknolojide meydana gelen gelişmeler ve bunların hızının her geçen gün daha da artması sayesinde var olan bilgilere yenileri eklenmekte, eski bilginin yerini yenileri almaktadır. Bu noktada ülkeler, bilgiye ulaşmada ve kullanmada ayırt edici ve analitik düşünebilen, alanında profesyonellik ya da mesleki yeterlilik kazanabilecek daha nitelikli bireylere ihtiyaç duymaktadır. Bilginin üretimi ve geliştirilmesi lisans eğitiminin yanı sıra, lisansüstü çalışmalar yoluyla ortaya çıkmaktadır.
Nitekim bilgi çağının gereklerine uygun bir eğitim sistemi için eğitim sisteminin geliştirilmesinde önemli bir yere sahip olan kendi alanlarında yetkin öğretim elemanlarına ve bu niteliklere sahip lisansüstü öğrencilere ihtiyaç duyulmaktadır. Ülkemizde sayısı her geçen yıl artan lisansüstü eğitim kurumları, gerek bireylere belirli bir disiplinde lisans eğitiminden daha kapsamlı ve derinlemesine uzmanlaşma fırsatı sunmakta gerekse mesleki ve akademik beceri kazandırmaktadır. Bu noktada, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin idarelerin koyacakları yaş sınırlamasının dışında kalmasının eğitim ve öğretim faaliyetlerini yerine getirirken kendilerine imkân oluşturulması ve sosyal kalkınmaya katkıda bulunması açısından önemli olduğu değerlendirilmektedir. Niteliği nedeniyle 30 yaş sonrası devam edebilen yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin sayısının azlığı nedeniyle bu öğrenciler için yaş sınırı getirilmemesinin diğer hizmet
alanlara ek külfet getirmeyeceği değerlendirildiğinden, lisansüstü öğrencilerinin yaş sınırından muaf tutulmasında fayda mülahaza edilmiştir.
32. Başvuranın iddiaları, idarenin açıklamaları, konuya ilişkin mevzuat hükümleri ile dosya kapsamındaki bilgi ve belgeler birlikte değerlendirildiğinde;
32.1. Başvuranın, 30 yaş üstü öğrencilerin indirimli öğrenci kartından yararlanması talebinin kamu hizmetini sunmakla görevli olan idarenin takdir yetkisi kapsamına girdiği, toplu ulaşım bedelinin belirlenmesinde en önemli unsurun hizmet maliyetleri (personel giderleri, akaryakıt, elektrik, döviz kuru, ithal yedek parça vb.) olduğu, idare tarafından kamu yararı, hizmet gerekleri, devletin sosyal niteliği, hakkaniyet, objektif ölçüleri de göz önünde tutularak yaş sınırı belirlenirken kamu kurumlarında uygulananlara göre vatandaşların lehine olması açısından üst sınırın göz önünde bulundurulduğu, ilgi ilde kullanılan hizmetin %54,4’ünün indirimli ve ücretsiz binişlerden oluştuğu dikkate alındığında somut olayda kentteki toplu taşıma sistemiyle ilgili ücret politikası belirlenirken karar alıcılar tarafından belirli kıstasların gözetildiğinin anlaşıldığı, dolayısıyla İdarenin kendisine kanunla tanınan takdir yetkisini kamu yararı ve hizmet gerekleri doğrultusunda kullanmadığına ilişkin herhangi bir tespit yapılamadığından başvuru talebinin reddine karar verilmesi,
32.2. Diğer taraftan, bilim ve teknolojide meydana gelen gelişmeler ve bu gelişmelerin hızının her geçen gün daha da artması dolayısıyla, lisansüstü eğitim kurumlarının bireylere belirli bir disiplinde lisans eğitiminden daha kapsamlı ve derinlemesine uzmanlaşma fırsatı sunmada ve mesleki ve akademik beceri kazandırmada üstlendiği rol düşünüldüğünde, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin idarelerin koyacakları yaş sınırlamasının dışında kalmasının, ülkenin beşeri sermayesini artırmada ve geliştirmede olumlu etki sağlayacağı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
33. İyi yönetim ilkelerine, 28.03.2013 tarih ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir. Başvuruya ilişkin istenilen bilgi ve belgelerin idare tarafından süresi içinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, bu anlamda “Kararların gerekçeli olması”, “Kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ve “Makul sürede karar verme” ilkelerine uygun hareket edildiği tespit edilmiştir. Bununla birlikte yine bu ilkelere göre yapılan değerlendirmede, başvurana idarece verilen cevabi yazıda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceği bilgisinin verilmediği görülmüş olup ilgili İdarenin “Karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı tespit edildiğinden, İdarenin bundan sonra bahse konu ilkelere uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
34. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 21’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurum tarafından reddedilmesi hâlinde, durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlamaktadır. 21’inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca ise tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup ilgili idarenin işlem ya da eylemine karşı dava açma süresinden (varsa) arta kalan sürede İzmir İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KISMEN KABULÜNE KISMEN REDDİNE,
İzmir ilinde 2023 yılı içerisinde yapılan tüm binişlerin %54.4’ünün ücretsiz ve indirimli kartlardan oluştuğu, bu durumun biniş maliyetlerinin artmasına ve diğer yolcuların daha yüksek bedelle hizmet almalarına yol açtığı, bununla birlikte idarenin eğitim süresini de dikkate alarak indirimli ulaşım kartı kullananlara makul süre sınırlaması getirme yetkisi olduğu dikkate alındığında başvuranın, öğrenci vasfına sahip olan kişilerin 30 yaş sınırına takılmadan indirimli ulaşım kartından yararlanması talebinin
REDDİNE,
Lisansüstü eğitim kurumlarının ülkenin beşeri sermayesini artırmada ve geliştirmede üstlendiği rol göz önüne alındığında, niteliği itibarıyla 30 yaşı geçtikten sonra da devam eden ve sayısı sınırlı olduğundan genele olumsuz etkisi bulunmayan lisansüstü öğrencilerinin (yüksek lisans ve doktora) toplu taşıma hizmetlerindeki yaş sınırlamasından muaf tutulması hususunda İZMİR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE
BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
Kararın, BAŞVURANA ve İZMİR BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞINA tebliğine,
6328 sayılı Kanun’un 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, İzmir Büyükşehir Belediye
Başkanliği tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Mehmet AKARCA
Kamu Başdenetçisi