|
ÖZET: Bu karar, başvuranın 2022 yılında ödediği pasaport harcı ve defter bedelinin iadesi talebinin reddine ilişkindir. Başvuran, 2022 yılında ödediği harçların 2023 yılına ait işlemler için geçerli olan bedellerle karşılaştırılarak, 2.093,20 TL fark ile 1.703 TL’nin iadesini istemiştir. Ancak, 5682 sayılı Pasaport Kanunu ve 492 sayılı Harçlar Kanunu uyarınca, pasaport harcı ve defter bedeli, işlemin yapıldığı yılın tarifesine göre alınmakta ve harç bedeli, ilgili hizmetin gerçekleştirilmesinden önce peşin olarak ödenmesi gerekmektedir. Dolayısıyla, 2023 yılına ait harçların ödenmesi, 2023 yılı içinde pasaport düzenlenmesi işlemi gerçekleştiği için zorunlu hale gelmiştir.
Başvuranın 2022 yılına ait harcının iadesi talebi ise, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 23. maddesi gereğince, başka bir borca mahsup edilmesi nedeniyle reddedilmiştir. İlgili mevzuat uyarınca, harç ve defter bedelinin iadesi mümkün olmamakta, bu nedenle başvuranın talepleri hukuka uygun bulunmamıştır. Karar, idarenin iyi yönetim ilkelerine uygun hareket etmesi gerektiğine dair tavsiyelerle birlikte verilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2023/12647-S.23.20019
BAŞVURU NO : 2023/5638
KARAR TARİHİ : 04/10/2023
KISMEN TAVSİYE KISMEN RET KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Şikayetçinin 02/01/2023 tarihinde pasaport randevusu olmasına karşın harç ve defter bedelini 2022 yılında ödediğinden bahisle 2023 yılına göre alınan harç ve defter bedeli farkının iadesi ile 2022 yılında ödediği harç ve defter bedelinin iadesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 19/04/2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran Kurumumuza yaptığı şikayet başvurusunda özetle, 2022 yılında internet üzerinden pasaport harcını yatırdığını, işlemlerin yapıldığı 02/01/2023 tarihindeki randevuda da 2023 yılına ait harcın alındığını iddia ve ifade ederek 2.093,20 TL fark ile 1.703 TL’nin iadesini talep etmektedir.
II. İDARELERİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzca, verilecek karara esas olmak üzere 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu hükümleri uyarınca inceleme ve araştırma gerçekleştirilmiştir. 6328 sayılı Kanun’un “Bilgi ve belge istenmesi” başlıklı 18’inci maddesi hükmü uyarınca, 09/05/2023 tarihli ve S. sayılı yazı ile Gelir
İdaresi Başkanlığından bilgi-belge talebinde bulunulmuştur. Gelir İdaresi Başkanlığının 31/05/2023 tarihli ve sayılı yazısı Kurumumuza ulaşmıştır.
2.1. Gelir İdaresi Başkanlığının cevabi yazısında özetle,
492 sayılı Harçlar Kanunu’nun 83’üncü maddesinde, pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni
muafiyeti, vize ve Dışişleri Bakanlığı tasdik işlemlerinden bu Kanun’a bağlı (6) sayılı tarifede yazılı
/
olanların harca tabi olduğu ile 94’üncü maddesinde ise, pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni muafiyeti ve tasdik harçlarının peşin olarak alınacağının hükme bağlandığı;
Öte yandan, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 19’uncu maddesinin birinci fıkrasında, “Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile doğar” hükmünün yer aldığı;
Harcın, devletçe verilen bir hizmet veya yapılan bir iş ve işlemin menfaatinden yararlanılmasının karşılığı olarak ödenen bedel olduğu ve işlemin gerçekleştirilmesiyle birlikte harç alacağının doğmuş olacağı;
Bu nedenle, 492 sayılı Kanun’a göre, alınmakta olan pasaport harçlarında harcı doğuran olayın pasaport harcının yatırılması olmadığı; bunun yerine, pasaportun düzenlenmesi işlemi olduğu; randevu tarihinde tamamlanan başvuruya istinaden pasaportun 2023 yılında düzenlendiği dikkate alındığında, 2023 yılı için geçerli harç tutarı üzerinden işlem yapılmasının kanuni gereklilik olduğu;
Konu hakkında İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığından alınan 17/05/2023 tarihli ve sayılı yazıdan, başvuran tarafından Hisar Veraset ve Harçlar Vergi Dairesi Müdürlüğü hesabına 25/12/2022 tarihinde 225,00 TL pasaport defter bedeli ve 1.478,30 TL pasaport harcı, 02/01/2023 tarihinde ise, 501,00 TL pasaport defter bedeli ve 3.295,50 TL pasaport harcı ödemesi yapıldığı; mükellef tarafından 02/01/2023 tarihinde ilgili vergi dairesi müdürlüğüne verilen sayılı dilekçede 2022 yılı ödemelerinin iadesinin talep edilmesi üzerine söz konusu miktarlar için gerekli düzeltme işlemlerinin yapılarak 6183 sayılı Amme
Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 23’üncü maddesi gereğince toplam 1.703,30 TL tutarın 20/02/2023 tarihinde mükellefin karar ve ilam harcı borcuna mahsuben Yeditepe Veraset ve Harçlar Vergi
Dairesine aktarıldığı; ayrıca mükellef tarafından 19/01/2023 tarihinde verilen sayılı dilekçede ise,
2023 yılı ödemesi olan 501,00 TL ve 3.295,50 TL tutarındaki harçlardan 2022 yılı ile 2023 yılı arasındaki
zam farkı olan toplam 2.093,20 TL kısmın iadesinin talep edildiği; ancak 2023 yılı ödemelerinin nüfus müdürlüğü tarafından pasaport işleminde kullanılmış olmasından dolayı iadesinin mümkün olmadığı hususunda mükellefin CİMER başvurusuna istinaden 11/05/2023 tarihli ve sayılı yazıyla ilgili vergi dairesi müdürlüğü tarafından mükellefe bilgi verildiğinin anlaşıldığı;
Bahsi geçen konuda başvuran tarafından açılan bir davaya ilişkin kayıtlarına giren bir dilekçenin tespit edilmediği
açıklamalarına yer verilmiştir.
2.2. Benzer konulu 2023/6717 numaralı başvurunun inceleme-araştırma aşaması kapsamında hazırlanan bilgi-belge talebi yazısına yönelik Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün Kurumumuza ilettiği 08/06/2023 tarihli ve sayılı yazıda özetle,
Pandemi kısıtlamaları sonrasında oluşan uluslararası seyahat ihtiyaçları sonucunda dünyada olduğu gibi ülkemizde de pasaport taleplerinde olağanüstü artışlar yaşandığı;
2021 yılında toplam 2.188.863 adet pasaport başvurusu yapılmış iken bu sayının 2022 yılında 4.769.420
olduğu; ayrıca Aralık 2021’de 359.679 kişi pasaport başvurusunda bulunmuş iken bu sayının Aralık 2022’de % 288 artışla 1.396.394 olarak gerçekleştiği;
Dünyada pasaport temininde yaşanan sıkıntılar öngörülerek 2021 yılında Darphane ve Damga Matbaası
Genel Müdürlüğü ile yerli ve milli pasaport üretim çalışmalarına başlanıldığı; 01/09/2022 tarihi itibariyle yerli ve milli pasaportlar üretilerek vatandaşlara teslim edilmeye başlanıldığı;
Bu itibarla, 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun Ek 3’üncü maddesi gereğince yurt içi ve yurt dışı pasaport harç ve pasaport defter bedellerinin her yılın sonunda Hazine ve Maliye Bakanlığı (Muhasebat Genel
Müdürlüğü ile Gelir İdaresi Başkanlığı) tarafından yayımlanan Değerli Kağıtlar ve Harçlar Kanunu Genel
Tebliğleri ile belirlendiği;
Belirlenen bedellerin Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdiği; pasaport harç ve defter bedellerinin iadesine ilişkin taraflarınca yapılacak herhangi bir işlem bulunmadığı
açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın;
3.1. “Vergi ödevi” başlıklı 73’üncü maddesinde; “…Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.
Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi Cumhurbaşkanına verilebilir”,
3.2. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde, “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…”,
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun;
4.1. “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında, “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir”,
4.2. “İnceleme ve araştırma” başlıklı 20’nci maddesinin birinci fıkrasında ise, “Kurum, inceleme ve araştırmasını başvuru tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırır”,
5. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun Ek 3’üncü maddesinde, “Pasaport Kanununda yer alan harç ve resimler için 492 sayılı Harçlar Kanununun pasaportlarla ilgili hükümleri uygulanır”,
6. 492 sayılı Harçlar Kanunu’nun;
/
6.1. “Mevzu” başlıklı 83’üncü maddesinde, “Pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni muafiyeti, vize ve Dışişleri Bakanlığı tasdik işlemlerinden bu kanuna bağlı (6) sayılı tarifede yazılı olanlar harca tabidir”,
6.2. “Ödeme zamanı” başlıklı 94’üncü maddesinde, “Pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni muafiyeti ve tasdik harçları peşin olarak alınır”,
6.3. “İşlemin yapılamıyacağı” başlıklı 127’nci maddesinde, “Bu kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, harçların tamamı peşin olarak ödenmeden harca mevzu olan işlem yapılmaz”,
6.4. Mükerrer 138’inci maddesinin ikinci fıkrasında ise, “Her takvim yılı başından geçerli olmak üzere önceki yılda uygulanan maktu harçlar (Maktu ve nispi harçların asgari ve azami miktarlarını belirleyen hadler dahil), o yıl için tespit ve ilan olunan yeniden değerleme oranında artırılır”,
7. 210 sayılı Değerli Kağıtlar Kanunu’nun;
7.1. “Değerli kağıtlar” başlıklı 1’inci maddesinin birinci fıkrasında, “Bu Kanuna bağlı tabloda yazılı kağıtlar ve belgeler ile elektronik imza kullanılmak suretiyle manyetik ortamda ve elektronik veri şeklinde oluşturulan noter belgeleri ‘değerli kağıt’ sayılır”,
7.2. “Değerli kağıtların bedeli” başlıklı 4’üncü maddesinde ise, “Değerli kağıtlar ilgililere, bu kanuna bağlı tabloda gösterilen bedeller karşılığında satılır”
8. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun;
8.1. “Kanunun Şümulü” başlıklı 1’inci maddesinin birinci fıkrasında, “Bu kanun hükümleri ikinci maddede yazılı olanlar dışında, genel bütçeye giren vergi, resim ve harçlar ile il özel idarelerine ve belediyelere ait vergi, resim ve harçlar hakkında uygulanır”,
8.2. “Vergi Kanunlarının uygulanması ve ispat” başlıklı 3’üncü maddesinin (A) bendinin birinci fıkrasında, “Vergi kanunlarının uygulanması: Bu Kanunda kullanılan ‘Vergi Kanunu’ tabiri işbu Kanun ile bu Kanun hükümlerine tabi vergi, resim ve harç kanunlarını ifade eder”,
8.3. “Vergiyi doğuran olay” başlıklı 19’uncu maddesinin birinci fıkrasında ise, “Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile doğar”,
9. 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un “Tahsil edilen amme alacaklarından yapılacak reddiyat sebebiyle mahsuplar” başlıklı 23’üncü maddesinin birinci fıkrasında, “Tahsil edilip de kanuni sebeplerle reddi icabeden amme alacakları, istihkak sahiplerinin reddiyatı yapacak olan amme idaresine olan muaccel borçlarına mahsup edilmek suretiyle reddolunur”
düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ FATMA BENLİ YALÇIN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
/
10. Başvuranın iddiaları, idarelerin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; başvuru konusuna ilişkin “Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Karar Önerisi” Kamu
Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
11. Başvuran, işbu kararın 1 numaralı paragrafında, “I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ” başlıklı bölümünde yer verildiği şekilde özetle; 25/12/2022 tarihinde internet üzerinden 2022 yılının pasaport harcını yatırdığını, işlemlerin yapılacağı 02/01/2023 tarihindeki randevuda ise 2023 yılına ait pasaport harcı bedelinin alındığını iddia ve ifade ederek 2023 yılında pasaport harcı ve defter bedeli için alınan 2.093,20 TL’lik fark ile 2022 yılında ödenen pasaport harcı ve defter bedeli olan 1.703 TL’nin iadesini talep etmektedir.
12. Başvuruda iadesi talep edilen bedellerin ilki, pasaport harcıdır. Harçlar, bir hizmet veya işlem karşılığında ilgilisinden alınması öngörülen mali yükümlülük konumundadır (Bkz. M. Öncel, A. Kumrulu, N. Çağan, C. Göker, Vergi Hukuku, Turhan Kitabevi, Ankara, 2022, s. 489). Bu yönüyle, harca konu hizmet veya işlem ile harç bedelinin ödenmesi oldukça yakından irtibatlıdır. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun Ek 3’üncü maddesi gereğince 492 sayılı Harçlar Kanunu bağlamında tahsil edilen pasaport harcı da yasal düzenleme uyarınca peşin olarak alınmakta olup söz konusu harca mevzu işlem ancak bu bedel ödendikten sonra yapılabilmektedir. Bununla birlikte, mali yükümlülüklere ilişkin temel usulü düzenleyen 213 sayılı
Vergi Usul Kanunu’nun 19’uncu maddesinde, vergi alacağının, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülüyle doğacağı hükme bağlanmıştır. 213 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesi üzerinden harçlara da uygulanabilen bu madde, harç alacağının doğabilmesi için harcın gündeme gelmesine sebep hizmet veya işlemin gerçekleşmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu bakımdan, 492 sayılı Kanun ve 213 sayılı Kanun birlikte değerlendirildiğinde, pasaport harcının, pasaport düzenlenmesine dair işlemin yapıldığı zaman diliminde ve o işlem öncesinde peşin ödenmesi gerekmektedir.
13. Başvuruya konu ikinci bedel türü ise, pasaport defter bedelidir. Bu bedel, 210 sayılı Değerli Kağıtlar
Kanunu’na tabi ve “değerli kağıt” statüsünde olan pasaportların satış bedelini ifade etmektedir. Söz konusu
Kanun’a ekli tabloda pasaportlar bakımından da değerli kağıtlar bedelinin geçerli olduğu görülebilmektedir.
210 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesine göre, değerli kağıtlar ilgililere, bu Kanun’a bağlı tabloda gösterilen
bedeller karşılığında satılmaktadır. Bu kapsamda, pasaportların da öngörülen bedellerin ödenmesi halinde talep edenlere satışı yapılabilmektedir. Dolayısıyla aynı pasaport harcında olduğu gibi ilgili bedelin ödenmesiyle pasaportun düzenlenmesinin yakın irtibatından kaynaklı olarak söz konusu değerli kağıtlar bedelinin ödenmesinin de pasaportun düzenlenmesine dair işlemin yapıldığı zaman diliminde gerçekleşmesi gerekmektedir. Nitekim 210 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesinin gerekçesinde, “Değerli kağıtların ayrıca harçların tahsil vasıtası olarak da kullanılmaları halinde, gerek değerli kağıt bedelinin gerek harç tutarının bir arada tahsil edileceği tabiidir” denmek suretiyle, değerli kağıt bedeli ile ilgili harcın birlikte tahsiline işaret edilmiş ve her ikisinin ödeme zamanlarının uyumlu olması gerekliliği hatırlatılmıştır.
14. Başvuru kapsamında, başvuran tarafından 25/12/2022 Pazar günü randevu talebinde bulunulmuş ve pasaport harcı ile defter bedeli yatırılmıştır. Harç bedeli ve pasaport defter bedelinin randevu tarihinde
/
alınmasına dair hüküm bulunmamaktadır. Başvuran, randevu tarihi olan 02/01/2023 tarihinden önce harcı ve defter bedelini yatırdığı için 2022 yılı bedellerine tabi olması gerektiğini iddia etmektedir.
15. Kurumumuzun bilgi-belge talep yazısı üzerine Gelir İdaresi Başkanlığından Kurumumuza iletilen yazıda, başvuran tarafından Hisar Veraset ve Harçlar Vergi Dairesi Müdürlüğü hesabına 25/12/2022 tarihinde 225,00 TL pasaport defter bedeli ve 1.478,30 TL pasaport harcı, 02/01/2023 tarihinde ise, 501,00
TL pasaport defter bedeli ve 3.295,50 TL pasaport harcı ödemesi yapıldığı bilgisi paylaşılmıştır. Bu durumda başvuranın 2022 ve 2023 yılları için ayrı ayrı iki defa ödeme yaptığı anlaşılmaktadır. Yasal düzenlemeler gereği, ödeme daha önce yapılmış dahi olsa pasaport düzenlenmesine yönelik işlemlerin yapıldığı tarihin 2023 yılı içinde olması nedeniyle hem pasaport harcı hem de pasaport defter bedeli bakımından 2023 yılında ödenmesi öngörülen meblağların geçerli olacağı açıktır.
16. Bu bedellerin ilan edildiği Harçlar Kanunu Genel Tebliği (Seri No: 91) ile Muhasebat Genel Müdürlüğü
Genel Tebliği (Sıra No: 79) bağlamında ise, 2023 yılında 3 yıldan fazla süreli umuma mahsus pasaportlar için 3.295,50 TL pasaport harcı ve 501,00 TL değerli kağıt bedeli öngörülmüştür. Başvuran da pasaport düzenlenmesine ilişkin randevu tarihi olan 02/01/2023 tarihinde, sözü edilen bedelleri ödemiş olup ilgili nüfus müdürlüğü tarafından işlemleri yapılmıştır. Dolayısıyla bahsi geçen bedellerin tamamının veya 2022 yılında öngörülen bedellerin üzerindeki meblağların iadesinin 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 19’uncu maddesindeki yasal düzenleme gereği mümkün olmadığı tespit edilmiştir.
17. Başvuran 2022 yılında ve 2023 yılında ayrı ayrı ödeme yapmış olup bunlardan 2022 yılında yaptığı 1.703,30 TL ödemenin iadesini de başvurusuna konu etmiştir. İlgili ödemeye ilişkin olarak idare, başvuran tarafından 02/01/2023 tarihinde ilgili vergi dairesi müdürlüğüne verilen sayılı dilekçe üzerine 2022 yılı ödemeleri için gerekli düzeltme işlemlerinin yapıldığını; ancak 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil
Usulü Hakkında Kanun’un 23’üncü maddesi gereğince, toplam 1.703,30 TL tutarın, 20/02/2023 tarihinde mükellefin karar ve ilam harcı borcuna mahsuben Yeditepe Veraset ve Harçlar Vergi Dairesine aktarıldığı hususunu kaydetmektedir. 6183 sayılı Kanun’un 23’üncü maddesinin birinci fıkrasında, tahsil edilip de kanuni sebeplerle reddi gereken amme alacaklarının, istihkak sahiplerinin reddiyatı yapacak olan kamu idaresine olan muaccel borçlarına mahsup edilmek suretiyle reddolunacağı hüküm altına alınmıştır. Bu bağlamda, idarenin iadesi talep olunan 1.703,30 TL’yi, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü
Hakkında Kanun’un 23’üncü maddesi gereğince başvuranın başka bir konudaki borcuna mahsup etmesinde hukuka aykırılık tespit edilememiştir.
18. Yukarıda yapılan tüm açıklamalar, başvuranın iddiaları, idarelerin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ile birlikte değerlendirildiğinde, 2022 yılına ait harç ve defter bedeli olan 1.703,30 TL hakkında idarenin iade ve mahsup işlemleri yaptığı anlaşılmış olup 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil
Usulü Hakkında Kanun’un 23’üncü maddesi gereğince başvuranın başka bir konudaki borcuna mahsup etme işleminde hukuka aykırılık tespit edilemediğinden bu husustaki talebin reddedilmesi; başvuranın 24
Kasım 2022 tarihinde yeniden değerleme oranlarının açıklanmasına rağmen 25 Aralık 2022 tarihinde randevu talep etmesi, beş iş günü sonrası 2 Ocak 2023 tarihine randevu verilmesi ve 213 sayılı Vergi Usul
Kanunu’nun 19’uncu maddesinin birinci fıkrasında, “Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile doğar” hükmünün yer alması karşısında 2023 yılında pasaport harcı ve defter bedeli için alınan 2.093,20 TL’lik farkın iadesi talebinin hukuka uygun olmaması sebebiyle reddedilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
/
19. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir. Bu kapsamda yapılan incelemede, başvuranın 02/01/2023 tarihli ve sayılı dilekçesi ile 19/01/2023 tarihli ve sayılı dilekçesine, CİMER başvurusuna istinaden 11/05/2023 tarihli ve sayılı yazıyla ilgili vergi dairesi müdürlüğü tarafından cevap verildiği anlaşılmış olup ilgili idarenin “makul sürede karar verme” ilkesine uymadığı tespit edilmiştir. Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından bahse konu ilkeye riayet edilmesi beklenmektedir.
20. Bununla birlikte, başvuruda yer alan ve 2023 yılında işlem tamamlandığı için ödenen fark ile 2022 yılında ödenen pasaport harcı ve pasaport defter bedeli iadesine dair taleplerin değerlendirilmesinin ardından, işbu başvuruda da görülebilen “Aralık 2022’de ilgili bedellerin ödenmekle birlikte Ocak 2023’e pasaport düzenlenmesine yönelik randevu alınabilmesi ve bu sebeple 2023 yılı bedellerinin gerektirdiği farkın ödenmesi” durumunun ele alınması yerinde olacaktır.
21. Kurumumuza konu ile ilgili yapılan başvurularda öne çıkan husus, ilgili idare olan Nüfus ve Vatandaşlık
İşleri Genel Müdürlüğünün Aralık 2022’in sonuna doğru oluşan yoğunluk sebebiyle pasaport düzenlenmesine ilişkin randevu vermemesi ve randevuların Ocak 2023 dönemine sarkmasıdır.
22. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün Kurumumuza ilettiği 08/06/2023 tarihli ve sayılı yazısında;
22.1. 2021 yılında toplam 2.188.863 adet pasaport başvurusu yapılmış iken bu sayının 2022 yılında
4.769.420 olduğu; ayrıca Aralık 2021’de 359.679 kişi pasaport başvurusunda bulunmuş iken bu sayının
Aralık 2022’de % 288 artışla 1.396.394 olarak gerçekleştiği ifade edilmiştir. Bu verilere göre Aralık 2022’de yaşanan artışın, idari uygulamayı zorlayacak düzeyde olduğu görülebilmektedir.
23. Pasaport harcı ve pasaport defter bedelinde yaşanacak artışın sebebi konumundaki yeniden değerleme oranı, 24/11/2022 tarihli ve 32023 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 542) ile ilan edilmiştir. Başvuran 25/12/2022 tarihinde randevu talebinde bulunmuş ve beş iş günü sonrasına randevu verilmiştir. Bu noktada, harç ve defter bedelinin yükseleceği miktarın 24 Kasım 2022 tarihinde ilan edilmesi ve pasaport talebinin 25 Aralık 2022 tarihli olması nedeniyle, bir ay içinde yaklaşık
1.400.000 başvurunun alındığı bir dönem için beş iş günü içinde randevu verilememesinin makul süreyi
aştığına dair bir tespit yapılamamıştır.
24. Ancak benzeri durumların ilerleyen süreçte her yılın son ayında yeniden yaşanması ihtimaline karşın, ilgili idarenin önceden belli tedbirleri alması da faydalı olacaktır. İdare bundan sonra aralık ayında harç ve defter bedelinin artışından kaynaklı olarak pasaport taleplerinde yaşanabilecek olağanüstü bir artışı öngörmeli ve buna uygun önlemleri almalıdır. Özellikle pasaport harcı ve pasaport defter bedelinde yaşanacak yüksek oranlı artışlar öncesinde kamuoyunun çeşitli araçlar marifetiyle bilgilendirilmesi, randevuların alınmasında kullanılan bilgi işlem altyapısının yaşanabilecek yoğunluklara karşı hazırlıklı hale getirilmesi, pasaport taleplerindeki artışın karşılanması için personel takviyesi, ek mesai gibi çalışma düzenine dair ek önlemlerin alınması şeklinde idari uygulamayı kuvvetlendirici tedbirlerin öngörülmesi önem arz etmektedir.
25. Somut olayda, başvuranın 25 Aralık 2022 tarihinde randevu talep etmesi, beş iş günü sonrası 2
Ocak 2023 tarihine randevu verilmesi ve harç-defter bedeline ilişkin borcun işlem döneminde gerçekleştiği hususları dikkate alındığında, pasaport düzenlenmesi için bir önceki seneye oranla % 288 artışla Aralık 2022’de 1.396.394 başvurunun gerçekleşmesi, yine bu ayda randevu alınamaması ve Ocak
/
2023 dönemine kalan pasaport işlemleri bakımından 2023 yılında geçerli olan pasaport harcı ve pasaport
defter bedelinin ödenmesi şeklinde ortaya çıkan durumun benzerinin tekrarlanmaması adına pasaport harcı ve pasaport defter bedelinde yaşanacak yüksek oranlı artışlar öncesinde kamuoyunun çeşitli araçlar marifetiyle bilgilendirilmesi, randevuların alınmasında kullanılan bilgi işlem altyapısının yaşanabilecek yoğunluklara karşı hazırlıklı hale getirilmesi, pasaport taleplerindeki artışın karşılanması için personel istihdamı, ek mesai gibi çalışma düzenine dair ek önlemlerin alınması başta olmak üzere “makul sürede karar verme” ilkesine uygun şekilde idari uygulamayı kuvvetlendirici tedbirlerin öngörülmesi ve bu konuda çalışma yapılması Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünden beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
26. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 21’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurumumuz tarafından reddedilmesi hâlinde, durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. 21’inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca ise, tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. Buna göre, ilgili idarelerin eylem ve işlemlerine karşı dava açma süresinden (varsa) arta kalan sürede görevli-yetkili yargı mercilerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
İlgili mevzuat hükümleri, yukarıda açıklanan gerekçe ve dosyanın kapsamına göre BAŞVURUNUN
KISMEN REDDİ KISMEN KABULÜNE,
Yasal düzenleme gereği, harç ve defter bedeli borcu işlem döneminde doğduğundan, 25 Aralık 2022 tarihinde harç ve defter bedeli ödemesi yapılan ve 2 Ocak 2023 tarihine randevusu alınan başvurudaki 2023 yılında pasaport harcı ve defter bedeli için alınan 2.093,20 TL’lik fark ile başvuranın başka bir konudaki borcuna mahsup edilen, 2022 yılında ödenen pasaport harcı ve defter bedeli olan 1.703,30 TL’nin iadesi talebinin REDDİNE,
Kararın “B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme” başlığı altında yer verilen açıklamalar kapsamında daha sonrasına ilişkin gerekli tedbirlerin alınması yönünde NÜFUS VE VATANDAŞLIK
İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kanunun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, ilgili idare tarafından bu karar üzerine
tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,
Kararın BAŞVURANA, gereği için NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE ve bilgi için GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞINA tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi
/