|
ÖZET: Başvuran, 07.07.2023 tarihinde pasaport almak için gerekli harçları ödeyip randevu almış, ancak 08.07.2023 tarihinde yürürlüğe giren yeni harç miktarları nedeniyle ek ödeme talep edilmiştir. Başvuru, İçişleri Bakanlığı’na iletilmiş, burada harçların ödenmesi gereken zaman ve koşullar hakkında açıklamalar yapılmıştır. Başvuran, harcın ödenmesi gereken zamanın başvuru anı olduğunu, dolayısıyla ek ücret talebinin hukuka aykırı olduğunu savunmuştur.
İlgili idareler, 492 sayılı Harçlar Kanunu ve 5682 sayılı Pasaport Kanunu çerçevesinde pasaport harçlarının peşin olarak ödenmesi gerektiğini belirtmiştir. Başvuranın, randevusu 08.07.2023 tarihinden sonra olduğu için yeni harç tutarlarının geçerli olduğu ifade edilmiştir. İdarelerin açıklamaları doğrultusunda, başvuranın talebi üzerine yapılan incelemede, ek ücret talebinin hukuka uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak, başvuranın itirazı reddedilmiş ve yeni harç tutarlarının ödenmesi gerektiği belirtilmiştir. Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın mağduriyetinin giderilmesi talebini uygun bulmamıştır. Başvuru, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü ile Gelir İdaresi Başkanlığı’na tebliğ edilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2023/14313-S.23.22614
BAŞVURU NO : 2023/12599
KARAR TARİHİ : 08/11/2023
RET KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın, pasaport harcına ilişkin itirazları hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 06/08/2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza şikayet başvurusunda bulunan başvuran başvurusunda özetle; 07.07.2023 tarihinde pasaport almak için gerekli harçları banka aracılığı ile ödeyerek, randevu işlemini tamamladığını,
11.07.2023 tarihinde randevusuna gittiğinde 08.07.2023 tarihinde yürürlüğe giren yeni harç miktarlarına
göre eksik kalan miktarı da ödeyerek yeniden gelmesi gerektiğinin söylendiğini, CİMER üzerinden İçişleri
Bakanlığı’na istekte bulunduğunu fakat kendisine 492 sayılı Harçlar Kanunu’nda harç olayını doğrun olayın müracaatın alınması işlemi olduğunun söylendiğini fakat kanunda böyle bir tanımlanın olmadığını, ayrıca eğer harcı doğuran olayın bu olması durumunda harcın nüfus müdürlüklerince müracaat işlemi sırasında ya da sonrasında tahsil edilmesi gerektiğini, fakat müracaatın alınması için ilk önce harcın vergi dairesi ya da banka üzerinden ödenmesi gerektiğini, harcını ödemiş ve randevu talebini oluşturduğunu fakat kendisine 8
Temmuz’dan sonraki bir tarihe randevu veren Nüfus Müdürlüğü sisteminin kusurlu olduğunu, yer yok diye ileri tarihe randevu verip sonra da kanun değişti diyerek daha fazla harç ödemesinin talep edilmesinin hukuka uygun olmadığını belirterek; mağduriyetlerin giderilmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 25.07.2023 tarihli ve S. sayılı Gönderme Kararı üzerine Hazine ve Maliye
Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından gönderilen 13.08.2023 tarihli ve sayılı cevabi yazı ve eklerinde özetle;
2.1 492 sayılı Harçlar Kanununun 83. maddesinde, pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni
muafiyeti, vize ve Dışişleri Bakanlığı tasdik işlemlerinden bu kanuna bağlı (6) sayılı tarifede yazılı olanların
/
harca tabi olduğu; 94. maddesinde ise pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni muafiyeti ve tasdik harçlarının peşin olarak alınacağı hükme bağlandığı,
2.2 Öte yandan, 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 19. maddesinde, “Vergi alacağı vergi kanunlarının
vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile doğar.” hükmünün yer aldığı,
2.3 Harcın, devletçe verilen bir hizmet veya yapılan bir iş ve işlemin menfaatinden yararlanılmasının
karşılığı olarak ödenen bedel olup, işlemin gerçekleştirilmesi ile birlikte harç alacağının doğmuş olacağı,
2.4 492 sayılı Harçlar Kanununa göre alınmakta olan pasaport harçları, pasaportun ilgili idare tarafından
düzenlenmesi ile doğduğu, randevu tarihinde tamamlanan başvuruya istinaden pasaportun 2023 yılında düzenlendiği dikkate alındığında, 2023 yılı için geçerli harç tutarı üzerinden işlem yapılmasının kanun hükmü gereği olduğu belirtilmiştir.
3. Kurumumuzun 25.07.2023 tarihli ve S. sayılı Gönderme Kararı üzerine İçişleri Bakanlığı
Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından gönderilen 28.07.2023 tarihli ve sayılı cevabi yazı ve eklerinde özetle;
3.1 5682 sayılı Pasaport Kanununun Ek 3. Maddesinde; “Pasaport Kanununda yer alan harç ve resimler
için 492 sayılı Harçlar Kanununun pasaportlarla ilgili hükümleri uygulanır.” hükmü gereğince, yurt içi ve yurt dışı pasaport harç ve pasaport defter bedelleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan
Değerli Kağıtlar ve Harçlar Kanunu Genel Tebliğleri ile belirlendiği,
3.2 492 sayılı Harçlar Kanununa göre pasaport harç ve değerli kağıt bedellerinin ilgili vergi dairelerine
ödenmesi ile başlamadığı, ilgili kişinin pasaport başvuru tarihi itibariyle Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenen tutar üzerinden işlem yapıldığı,
3.3 Belirlenen bedellerin Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girdiği, pasaport harç ve defter
bedellerinin iadesine ilişkin yapılacak herhangi bir işlem bulunmadığı belirtilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
4. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının;
4.1 “Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması” başlıklı 13. maddesinde; “Temel hak ve hürriyetler,
özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”;
4.2 “Vergi ödevi” başlıklı 7. maddesinde; “…Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla
konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi Cumhurbaşkanına verilebilir”,
4.3 “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin 3. ve 4.
fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler”, 5. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi” başlıklı 5. maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 6. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun Ek 3. Maddesinde; “Pasaport Kanununda yer alan harç ve resimler için 492 sayılı Harçlar Kanununun pasaportlarla ilgili hükümleri uygulanır”, /
7. 492 sayılı Harçlar Kanununun;
7.1 “Mevzu” başlıklı 83. Maddesinde; “Pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni muafiyeti,
vize ve Dışişleri Bakanlığı tasdik işlemlerinden bu kanuna bağlı (6) sayılı tarifede yazılı olanlar harca tabidir”,
7.2 “Ödeme zamanı” başlıklı 94. Maddesinde; “Pasaport, ikamet tezkeresi, çalışma izni, çalışma izni
muafiyeti ve tasdik harçları peşin olarak alınır”,
7.3 “İşlemin yapılamayacağı” başlıklı 127. Maddesinde; “Bu kanunda aksine hüküm bulunmadıkça,
harçların tamamı peşin olarak ödenmeden harca mevzu olan işlem yapılmaz”,
7.4 Mükerrer 138. Maddesinde; “Her takvim yılı başından geçerli olmak üzere önceki yılda uygulanan
maktu harçlar (Maktu ve nispi harçların asgari ve azami miktarlarını belirleyen hadler dahil), o yıl için tespit ve ilan olunan yeniden değerleme oranında artırılır”, 8. 210 sayılı Değerli Kağıtlar Kanununun;
8.1 “Değerli kağıtlar” başlıklı 1. maddesinin birinci fıkrasında; “Bu Kanuna bağlı tabloda yazılı
kağıtlar ve belgeler ile elektronik imza kullanılmak suretiyle manyetik ortamda ve elektronik veri şeklinde oluşturulan noter belgeleri ‘değerli kağıt’ sayılır”,
8.2 “Değerli kağıtların bedeli” başlıklı 4. maddesinde; “Değerli kağıtlar ilgililere, bu kanuna bağlı
tabloda gösterilen bedeller karşılığında satılır”, 9. 213 sayılı Vergi Usul Kanununun;
9.1 “Kanunun Şümulü” başlıklı 1. maddesinin birinci fıkrasında; “Bu kanun hükümleri ikinci maddede
yazılı olanlar dışında, genel bütçeye giren vergi, resim ve harçlar ile il özel idarelerine ve belediyelere ait vergi, resim ve harçlar hakkında uygulanır”,
9.2 “Vergi Kanunlarının uygulanması ve ispat” başlıklı 3. maddesinin (A) bendinin birinci fıkrasında;
“Vergi kanunlarının uygulanması: Bu Kanunda kullanılan ‘Vergi Kanunu’ tabiri işbu Kanun ile bu Kanun hükümlerine tabi vergi, resim ve harç kanunlarını ifade eder”,
9.3 “Vergiyi doğuran olay” başlıklı 19. maddesinin birinci fıkrasında; “Vergi alacağı, vergi
kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülü ile doğar”, 10. 07/07/2023 tarihli ve 32241 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 492 sayılı Harçlar Kanununa Bağlı
Tarifelerde Yer Alan Maktu Harç Tutarlarının Yeniden Belirlenmesine Dair 7344 sayılı
Cumhurbaşkanlığı Kararı; “Ekli 492 sayılı Harçlar Kanununa Bağlı Tarifelerde Yer Alan Maktu Harç
Tutarlarının Yeniden Belirlenmesine Dair Karar’ın yürürlüğe konulmasına, 492 sayılı Harçlar Kanununun mükerrer 138 inci maddesi gereğince karar verilmiştir.
492 SAYILI HARÇLAR KANUNUNA BAĞLI TARİFELERDE YER ALAN MAKTU HARÇ TUTRLARININ
YENİDEN BELİRLENMESİNE DAİR KARAR
Madde 1- (1) 2/7/1964 tarihli ve 492 sayılı Harçlar Kanununa bağlı, (9) sayılı tarifenin “ II-Sürücü belgesi harçları” başlıklı bölümü hariç olmak üzere, tarifelerde yer alan ve 2023 yılında uygulanan maktu harç tutarları (maktu ve nispi harçların asgari ve azami miktarlarını belirleyen hadler dahil) %50 oranında artırılmış, anılan Kanuna bağlı (8) sayılı tarifenin “VIII- Yolcu beraberinde getirilen telefon kullanım izin harcı” başlıklı bölümünün (1) numaralı fıkrasında yer alan harç tutarı 20.000TL olarak yeniden belirlenmiştir.
Madde 2- Bu Karar, yayımı tarihini izleyen gün yürürlüğe girer.
Madde 3- Bu Karar hükümlerini Hazine ve Maliye Bakanı yürütür.”
/
11. 30.12.2022 tarihli ve 32059 (2. Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Harçlar Kanunu
Genel Tebliğinin (Seri No: 91);
11.1 “Amaç ve kapsam” başlıklı 1. Maddesinde; “Bu Tebliğin amacı, 2/7/1964 tarihli ve 492 sayılı
Harçlar Kanununa bağlı tarifelerde yer alan maktu harçların (maktu ve nispî harçların asgarî ve azamî miktarlarını belirleyen hadler dahil) yeniden değerleme oranında hesaplanarak tespit ve ilan edilmesidir.”
11.2 “Dayanak” başlıklı 2. Maddesinde; “Bu Tebliğ, 492 sayılı Kanunun mükerrer 138 inci maddesinin
ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarına dayanılarak hazırlanmıştır.”
11.3 “Harç miktarlarının hesaplanması” başlıklı 3.maddesinde; “Bakanlığımızca 2022 yılı için yeniden
değerleme oranı %122,93 (yüz yirmi iki virgül doksan üç) olarak tespit edilmiş ve 24/11/2022 tarihli ve
32023 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (Sıra No: 542) ile ilan edilmiş
bulunmaktadır. 492 sayılı Kanuna bağlı tarifelerde yer alan ve 2022 yılında uygulanan maktu harçlar (maktu ve nispî harçların asgarî ve azamî miktarlarını belirleyen hadler dahil) yeniden değerleme oranında artırılmıştır. Artırılan bu tutarlar 1/1/2023 tarihinden itibaren uygulanmak üzere Tebliğ ekindeki tarifelerde gösterilmiştir. 492 sayılı Kanuna bağlı 2, 5 ve 7 sayılı tarifelerin bazı pozisyonlarında beher rüsum tonilatosundan gibi birim değer üzerinden alınacak maktu harç tutarları yer almaktadır. Sözü edilen maktu harç tutarlarının, birim değerler toplamına tatbiki sonucu bulunacak olan ve asgari ve azami hadler arasında kalan harcın 10 Kuruşa kadarki kesirleri de tahsil edilmeyecektir.”
11.4 “Yürürlük” başlıklı 4. Maddesinde; “Bu Tebliğ 1/1/2023 tarihinde yürürlüğe girer.”
11.5 (6) Sayılı Tarife
I-Pasaport Harçları:
1. Umuma mahsus münferit ve müşterek pasaportlar:
(Konsolosluklarca verilen pasaportlar dahil)
6 aya kadar olanlar 689,70
1 yıl için olanlar 1.008,30
2 yıl için olanlar 1.646,10
3 yıl için olanlar 2.338,50
3 yıldan fazla süreli olanlar 3.295,50
11.6 (9) Sayılı Tarife Trafik Harçları
II- Sürücü belgesi harçları:” (5281 sayılı Kanunun 11 inci maddesi ile değişen bent. Yürülük:1/1/2005) Karayolları Trafik Kanunu ve
Yönetmeliğine göre verilecek sürücü belgelerinden bir defaya mahsus olmak üzere, a) A sınıfı sürücü belgelerinden (A1 ve A2 dahil) 825,70 b) B sınıfı sürücü belgesinden 2.489,90 c) F ve H sınıfı sürücü belgelerinden 825,70 d) Uluslararası sürücü belgelerinden 1.658,80 e) Diğer sürücü belgelerinden 4.154,70
Stajyer sürücü belgeleri ilgili olduğu sınıfa ait harca tabi tutulur.”
12. 30.12.2022 tarihli ve 32059 (2. Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Muhasebat Genel
Müdürlüğü Genel Tebliğinin (Sıra No: 79); /
12.1 “Amaç ve kapsam” başlıklı 1. Maddesinde; “ Bu Tebliğin amacı, 21/2/1963 tarihli ve 210 sayılı
Değerli Kağıtlar Kanununa ekli Değerli Kağıtlar Tablosunda yer alan değerli kağıtların 2023 yılında uygulanacak satış bedellerini tespit etmektir.”
12.2 “Dayanak” başlıklı 2. Maddesinde; “Bu Tebliğ, 210 sayılı Kanunun 1 inci maddesine dayanılarak
hazırlanmıştır.”
12.3 “Değerli kağıt bedelleri” başlıklı 3. Maddesinde; “210 sayılı Kanuna ekli Değerli Kağıtlar
Tablosunda yer alan değerli kağıtların bedelleri aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:…
Değerli Kağıdın Cinsi Bedel (TL)
3 – Pasaportlar 501,00
9 – Sürücü belgeleri 624,00”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ ARİF DÜLGER’İN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
13. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; hazırlanan “Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme 14. Başvuran 1 numaralı paragrafta ayrıntılarına yer verilen başvurusunda; pasaport başvurusunda ilave ücret istenmemesini talep etmektedir.
15. “Hukuk devleti; insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.” (Anayasa
Mahkemesi E.2013/44, K.2013/59, Resmi Gazete Tarihi: 02/05/2013)
16. İdare eylem ve işlemlerinde kanunun çizdiği sınırlar içerisinde kalmak zorundadır. Anayasanın 8.
maddesinde bu husus yürütme yetkisi ve görevi Anayasa ve Kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir denilerek ifade edilmiştir. (Kemal Gözler- Gürsel Kaplan İdare Hukukuna Giriş Ekin Basın Yayın
Dağıtım Ağustos 2017, s.28)
17. Anayasanın 73. Maddesinde; Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin kanunla konulup, değiştirilip, kaldırılacağı, vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin muaflık, istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisinin Cumhurbaşkanına verilebileceği düzenleme altına alınmıştır.
18. 5682 sayılı Pasaport Kanununda; Pasaport Kanununda yer alan harç ve resimler için 492 sayılı Harçlar
Kanununun pasaportlarla ilgili hükümlerinin uygulanacağını düzenlemiştir.492 sayılı Harçlar Kanunun 1.
Maddesinde de yine bu kanuna göre alınacak harçlar belirtilmiş olup pasaport alımı da harca tabii işlem olarak kabul edilmiştir. Kanunda, pasaport, harcının mükellefi yine kanunda harca mevzu olan işlemin yapılmasını isteyen kişi olarak belirtilmiş ayrıca harçların tamamı peşin olarak ödenmeden harca mevzu olan işlemin yapılamayacağı düzenlenmiştir.
19. 492 sayılı Harçlar Kanununda Trafik harçları da harca tabi işlemlerden sayılmış olup; trafik işlemlerinden bu kanuna bağlı (9) sayılı tarifede yazılı olanların, trafik harçlarına tabi olduğu belirtilmiştir.
Harcının mükellefi de yine kanunda harca mevzu olan işlemin yapılmasını isteyen kişi olarak belirtilmiştir.
20. 492 sayılı Harçlar Kanunun 138. maddesinde; her takvim yılı başından geçerli olmak üzere önceki yılda uygulanan maktu harçların (Maktu ve nispi harçların asgari ve azami miktarlarını belirleyen hadler dahil), o yıl için tespit ve ilan olunan yeniden değerleme oranında artırılacağı belirtilmiştir.
21. 210 sayılı Değerli Kağıtlar Kanunun 1. Maddesinde bu Kanununa bağlı tabloda yazılı kağıtlar ve belgelerin değerli kağıt olduğu, değerli kağıtlardan birinin düzenlenmesi halinde, bu belgeler için belirlenmiş olan değerli kağıt bedelinin cari tutarının tahsil edilmesi gerektiği, kanun kapsamına giren veya diğer kanunlarla kapsama alınacak olan değerli kağıtların basımı, dağıtımı ve bedellerinin tahsili ile ilgili usul ve esaslar ile bu kağıtların bedellerini tespite Maliye Bakanlığının yetkili olduğu düzenlenmiştir.
22. Somut olayda; idare tarafından gönderilen bilgi ve belgelerin incelenmesinde;
22.1 492 sayılı Harçlar Kanunun 138. Maddesi gereğince; 492 sayılı Harçlar Kanununa Bağlı Tarifelerde
Yer Alan Maktu Harç Tutarlarının Yeniden Belirlenmesine Dair 7344 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile
Harçlar Kanununa bağlı tarifelerde yer alan maktu harçların yeniden değerleme oranında hesaplanarak tespit edilip 07.07.2023 tarihli ve 32241 sayılı Resmi Gazete’de ilan edildiği ve 08.07.2023 tarihinde yürürlüğe girdiği,
22.2 Başvuranın, söz konusu Cumhurbaşkanlığı Kararı yürürlüğe girmeden önce 07.07.2023 tarihinde
pasaport işlemleri için; pasaport harcı, pasaport değerli kağıt bedeli ödediği ancak söz konusu işlemleri yaptırmak için Nüfus Müdürlüğünden 08.07.2023 tarihinden sonraki bir tarihe 11.07.2023 tarihine randevu alabildiği,
22.4 Randevu tarihinde pasaport işlemleri için gittiğinde Nüfus Müdürlüğü tarafından eksik kaldığından
bahisle 07.07.2023 tarih ve 32241 sayılı Resmi Gazetede yer alan 492 sayılı Harçlar Kanunu doğrultusunda güncel harç bedelleri doğrultusunda ilave harç ödenmesi gerektiğinin belirtildiği anlaşılmıştır.
23. Devlet, kendisini oluşturan en önemli ve ayırt edici unsur olan egemenliğine dayanarak tek taraflı iradesi ve üstün buyurma gücü ile kişiler ve topluluklarına mali yükümlülükler yükleyebilir. Devletin mali egemenliğinden kaynaklanan bu yetki üstün bir yetki olmakla birlikte sınırsız ve keyfi biçimde kullanılabilecek bir yetki değildir. Devlet kamu gücünü kullanarak yeni mali yükümlülükler getirir veya mevcut mali yükümlülüklerde değişikliğe giderken Anayasanın 2. maddesinde öngörülen hukuk devleti ilkesi gerekleri ile sınırlı hareket etmek, hukukun üstünlüğü esasına riayet etmek zorundadır. Harçlar devletin egemenliğinden kaynaklanan kamu gücüne dayanarak topladığı cebri nitelikte kamu gelirleridir.
Kamu gücüne dayanarak toplanan cebri kamu gelirlerinin en önemlilerinden biri olan harçlar, belli kamu kurum ve kuruluşlarınca verilen bazı somut hizmetlerden yararlananlardan bu hizmetler karşılığında alınan cebri nitelikte parasal ödentiler olarak tanımlanabilir. Belli ve somut kamusal hizmetlerden yararlanma karşılığında harç ödenir. Harca tabi hizmet sunulmaz ise, harcın ödenmesi talep edilemez. Harç konusu hizmetten yararlanıp yararlanmamak (bu hizmetin kendisine sunulmasını isteyip istememek) kişinin ihtiyarında olsa da bir kez harç konusu kamusal hizmetten yararlanma tercih ve bu hizmetin sunulması talep edildiğinde harç ödemek zorunlu hale gelir. (Anayasa Mahkemesinin 22.03.2012 tarihli ve 2011/13E., 2012/45 K. Sayılı Kararı)
24. Mali yükümlülüklere ilişkin temel usulü düzenleyen 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 19. maddesinde, vergi alacağının, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın vukuu veya hukuki durumun tekemmülüyle doğacağı hükme bağlanmıştır. 213 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesi üzerinden harçlara da uygulanabilen
bu madde, harç alacağının doğabilmesi için harcın gündeme gelmesine sebep hizmet veya işlemin gerçekleşmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu bakımdan, 492 sayılı Kanun ve 213 sayılı Kanun birlikte değerlendirildiğinde, pasaport harcının, pasaport düzenlenmesine dair işlemin yapıldığı zaman diliminde ve o işlem öncesinde peşin ödenmesi gerektiği anlaşılmıştır.(Bkz: Kamu Denetçiliği Kurumunun 2023/5638 Başvuru Numaralı ve 04/10/2023 tarihli Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Kararı )
25. Kurumumuzun / sayılı dosyası kapsamında Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel
Müdürlüğünde görüş talep edilmiş olup; Kurumumuza gönderilen 24.07.2023 tarihli ve sayılı görüş yazısında;
25.1 210 sayılı Değerli Kağıtlar Kanununun 1. Maddesinde; “Bu Kanununa bağlı tabloda yazılı kağıtlar
ve belgeler ile elektronik imza kullanılmak suretiyle manyetik ortamda ve elektronik veri şeklinde oluşturulan noter belgeleri ”değerli kağıt” sayılır…” hükmü yer almakta olup, Kanuna bağlı tabloda pasaportların da değerli kağıtlar arasında sayıldığı,
25.2 210 sayılı Kanununa bağlı tabloda yer alan değerli kağıtlardan birinin düzenlenmesi halinde, bu
belgeler için belirlenmiş olan değerli kağıt bedelinin cari tutarının tahsil edilmesi gerektiği,
25.3 Bakanlığın anılan Kanunla kendisine verilen yetkiye dayanarak yaptığı son düzenlemenin, 30.12.2022
tarihli ve 32059 (2. Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Muhasebat Genel Müdürlüğü Genel
Tebliği (Sıra No:79) olup, bu düzenlemeyle 01.01.2023-31.12.2023 tarihleri arasında düzenlenen
“Pasaportlar” için 501,00 TL değerli kağıt bedeli tespit edildiği,
25.4 Değerli kağıt teslim alınmadan önce harç bedelinin bankalar aracılığıyla önceden ödenmesinin,
vergisel bir yükümlülüğün ödenebilmesi için getirilmiş bir imkan olup bu aşamada, değerli kağıdın teslimine ilişkin ilgili kurumdan randevu alınmadığı gibi kişi adına düzenlenen bir değerli kağıttan da söz edilemeyeceği,
25.5 Zira bir değerli kağıdın bedelinin o belgenin kişiselleştirilmeden önceki hali için değer ifade etmekle
beraber, belgelerin boş haliyle satışının mümkün bulunmadığını, boş belgelerin hukuki zeminde de bir anlam ifade etmediğini, yürürlükteki mevzuat hükümleri çerçevesinde, usulüne uygun olarak düzenlenmiş belgenin kişiye teslim edilmesiyle yani kişileştirilmesi işlemiyle birlikte değerli kağıdın kullanılabilir hale geldiğini ve bu aşamada değerli kağıdın ilgili yıl için belirlenen cari bedelinin tahsil edildiğini, kaldı ki değerli kağıdın ilgili adına kişiselleştirilmesine mani bir durumun olması halindeyse ilgiliden alınan bedelin iadesinin de mümkün olduğu,
25.6 Randevusu alınarak başvurusu yapılan pasaportun kişiselleştirildiği tarihte cari olan bedeli üzerinden
değerli kağıt bedelinin tahsil edilmesinin tabii olduğu belirtilmiştir.
26. 210 sayılı Değerli Kağıtlar Kanununun 1. Maddesinde bu Kanununa bağlı tabloda yazılı kağıtlar ve belgelerin değerli kağıt olduğu, bu kapsamda kanuna bağlı tabloda pasaportlar ve sürücü belgelerinin de değerli kağıtlar arasında sayıldığı, değerli kağıtlardan birinin düzenlenmesi halinde, bu belgeler için belirlenmiş olan değerli kağıt bedelinin cari tutarının tahsil edilmesi gerektiği, değerli kağıt teslim alınmadan önce harç bedelinin bankalar aracılığıyla önceden ödenmesinin, vergisel bir yükümlülüğün ödenebilmesi için getirilmiş bir imkan olduğu, ancak bu aşamada değerli kağıdın teslimine ilişkin ilgili kurumdan randevu alınmadığı gibi kişi adına düzenlenen bir değerli kağıttan da söz edilemeyeceği, usulüne uygun olarak düzenlenmiş belgenin kişiye teslim edilmesiyle yani kişileştirilmesi işlemiyle birlikte değerli kağıdın kullanılabilir hale geldiği bu nedenle pasaportun kişiselleştirildiği tarihte cari olan bedeli üzerinden değerli kağıt bedelinin tahsil edilmesinin tabii olduğu anlaşılmıştır.
27. Başvuranın iddiaları, idarenin konuyla ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat, Kurumumuz kararları ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; Başvuranın “ ilave ücret istenmemesi” talebine ilişkin olarak; pasaport işlemleri için Nüfus Müdürlüğünden 08.07.2023 tarihinden sonraki bir tarihte
/
randevu alabildiği dikkate alındığında 07.07.2023 tarih ve 32241 sayılı Resmi Gazetede yer alan 492 sayılı
Harçlar Kanunu doğrultusunda güncel harç bedellerini ödenmesi gerektiği bu kapsamda idare tarafından tesis edilen ret işleminde hukuka ve hakkaniyete aykırılık bulunmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 28. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 sayılı mükerrer Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiş olup; söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgeler bakımından idareler tarafından süresi içerisinde işlem tesis edildiği; böylece “makul sürede karar verme ve kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davranıldığı anlaşılmıştır.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
29. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 17 nci maddesinin sekizinci fıkrasına göre Kamu Denetçiliği Kurumuna dava açma süresi içinde yapılan başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup, anılan Kanunun 21 inci maddenin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurum tarafından reddedilmesi hâlinde, (varsa) durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup ilgili İdarenin işlemine karşı Ankara İdare Mahkemesi nezdinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre, BAŞVURUNUN REDDİNE; Ret Kararının BAŞVURANA, NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ile bilgi için GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞINA tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi
/