|
ÖZET: Başvuru, Şırnak ili Merkez ilçesinde bulunan Cumhuriyet Mahallesi’ndeki taşınmazların riskli alan ilan edilmesi ve ardından gerçekleştirilen yıkım süreçleriyle ilgilidir. Başvuran, yıkılan Japon Pasajı’na ait 31 işyerinin sahibi olduğunu ve bu süreçte yeterli tazminat almadığını iddia etmektedir. İdare, başvurana sadece 2 adet işyeri vermiş, ek olarak başka bir bölgede 4 işyeri verilmesi taahhüt edilmiştir. Ancak, başvuran bu durumdan memnun kalmamış ve mağduriyetinin giderilmesini talep etmiştir.
İdarenin açıklamalarında, yıkım sonrası yapılan işyeri dağıtımında, yıkılan işyerlerinin konumları ve büyüklükleri dikkate alınarak bir dağıtım yapıldığı belirtilmiştir. Ancak, mevcut projelerin tamamının başvuranın ihtiyaçlarını karşılamadığı anlaşılmaktadır. Başvurana, yıkılan işyerlerine karşılık olarak yeterli sayıda işyeri verilmediği ve bu durumun başvuranın mağduriyetini artırdığı ifade edilmiştir. Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın hak sahipliğinin netleştirilmesi ve işyeri dağıtımında adaletin sağlanması için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na tavsiyede bulunmuştur. İdarenin, başvuranın mağduriyetini gidermek için gerekli adımları atması gerektiği vurgulanmıştır. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2022/6546-S.22.10016
BAŞVURU NO : 2021/20221
KARAR TARİHİ : 23/05/2022
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Riskli alan proje, iş ve işlemleri hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 26/11/2021
I. ŞİKÂYETÇİNİN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran şikayet başvurusunda özetle; Şırnak ili, Merkez ilçesi, Cumhuriyet Mahallesi, Cumhuriyet
Meydanı, ada numaralı parselin sahibi olduğunu, yıkımı yapılan Japon Pasajında İdarece yapılan hasar tespit raporuna göre 31 adet toplam 2260 m2 işyerinin sahibi olduğunun belirlendiğini, akabinde 6306 sayılı Kanun kapsamında bölgenin riskli alan kapsamına alındığını, bu çerçevede yıkımların gerçekleştirildiğini ve yeni yapıların inşa edildiğini, ancak eski pasajının bulunduğu alanda yeni yapılan yapılardan tarafına 2 adet işyeri verildiğini söz konusu işyerlerinin toplam 189,5 m2 olduğunu, 4 adet de eski pasajına uzak başka bir bölgeden işyeri verileceğinin taahhüt edildiğini belirterek, idari işlemin düzeltilmesi yoluyla mağduriyetinin giderilmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzca, İçişleri Bakanlığı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından şikayet konusuna ilişkin olarak, ile sayılı yazılarla bilgi ve belge talebinde bulunulmuş, İçişleri Bakanlığının 25/04/2022 tarihli ve sayılı cevabi yazısı ile Çevre, Şehircilik ve İklim
Değişikliği Bakanlığının sayılı cevabi yazıları Kurumumuza ulaşmıştır.
2.1. İçişleri Bakanlığı cevabi yazılarında özetle; “Benzer konuda, Diyarbakır İli Sur İlçesinde 2016/8659 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile riskli alan ilan edilip acele kamulaştırması yapılan taşınmazlarda meydana gelen zararlar hakkında Diyarbakır Valiliğince görüş sorulması üzerine Bakanlığımız Hukuk
Hizmetleri Genel Müdürlüğünce oluşturulan 21.05.2019 tarih ve 10425 sayılı görüş yazışında, “…acele kamulaştırma kararı kapsamında bahse konu taşınmazlara yönelik taşınmazların karşılanmasının Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca, kamulaştırma kapsamında bulunmayan taşınmazlara ait zararların 5233 sayılı
Kanun gereği oluşturulan Zarar Tespit Komisyonunca karşılanmasının uygun olacağı… ” şeklinde görüş
bildirilmiştir. Bu kapsamda, Valiliklerimize yapılan başvurularda, Bakanlığımız Hukuk Hizmetleri Genel
Müdürlüğünün 21.05.2019 tarihli ve 10425 sayılı görüşü doğrultusunda işlem yapılmaktadır.
Konu ile ilgili olarak Şırnak Valiliğinden gelen cevabi yazıda özetle; Şırnak/Merkez’de 1405 adet toplamda 100.763,36 m2 işyeri yıkılmış olup, 286 adet etap içi, 95 adet Kent Meydanı Projesinde olmak üzere 381 adet işyeri üretilmiştir.
Şırnak/Merkez, Cumhuriyet mahallesi, ada parsel numaralı taşınmazın eski imar durumunun
Konut+Ticaret Alanı (E:2.00 ve Yençok: 8 kat) olduğu, söz konusu taşınmaz üzerinde bulunan ve
‘a ait olan ruhsatsız yapının olduğu anlaşılmıştır
Şırnak/Merkez, Cumhuriyet mahallesi, ada parsel numaralı taşınmazın toplamda 1.020,66 m2 ve
’ın hissesine düşen payın ise 620,40 m2 olduğu, imar uygulaması neticesinde yapılan DOP kesintisinden sonra 378,44 m2’ sinin uygulamada kaldığı anlaşılmıştır.
Şırnak/Merkez, Cumhuriyet mahallesi, ada parsel numaralı taşınmaz üzerinde ’a ait 19 adet toplamda 2.383 m2 konutu bulunduğu, yıkılan bu konutlarına karşılık 16 adet konut verildiği ve 3,64 m2 borçlandırıldığı, verilen konutların arsa payı büyüklüğünün 1051,22 m2 olduğu tespit edilmiştir.
Aynı taşınmaz üzerinde 2.660 m2 işyerinin bulunduğu, yıkılan bu işyerleri için Şırnak/Merkez/Cumhuriyet
Mahallesinde 2 adet 94,75 m2’den toplamda 189,50 m2 işyeri için uzlaşma sağlandığı, verilen bu işyerlerinin arsa payı büyüklüğünün 125,06 m2 olduğu tespit edilmiştir.
‘a meydan projesinde toplamda 388,03 m2 olmak üzere 4 adet işyeri verilmiş olup, henüz uzlaşma sağlanmamıştır.
Üretilen işyerlerinin dağıtımı yapılırken, yıkılan işyerlerinin daha önceki durumları, büyüklükleri ve bulunduğu konum göz önünde bulundurularak işlem tesis edilmiştir. Meydan projesinde kalan işyerlerinin dağıtımı yapılırken, projesinde kalan taşınmazların Maliye Hazinesine devri yapılmadığından, proje alanında kalan işyeri sahiplerine öncelik sağlanmış olup, kalan işyerlerinden ise TOKİ alanına düşen vatandaşlar faydalandırılmıştır.
Ayrıca ilgili şahsın yıkılan işyeri ve konutları için 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan
Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 39 ay boyunca 1.138.500,0-TL., Şırnak Sosyal Yardımlaşma Vakfından 12 ay boyunca 153.900,00-TL. ve Şırnak Belediye Başkanlığı’ndan 23 ay boyunca 481.275,OO-TL. kira yardımı yapılmıştır.
Bakanlığımız tarafından Şırnak İli içerisinde meydana gelmiş olan terör olayları neticesinde yıkılan işyerleri ve konutlara ilişkin gerekli çalışmalar devam etmektedir. Bu kapsamda 139 işyeri yapım işi ihalesi
TOKİ tarafından gerçekleştirilmiş ve inşaatı başlamış bulunmaktadır. Şikayet sahibi şahsa devam eden projelerimizden de gerekli ayni ödeme yapılacaktır. İl merkezinde yıkılan birçok işyeri için ayni ödeme bekleyen vatandaşlarımız mevcuttur. Bakanlığımız tarafından planlanacak diğer projeler ile söz konuşu ödemeler tamamlanacaktır.”
2.2. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı cevabi yazılarında özetle; “Şırnak İli, Merkez
İlçesinde bölücü terör örgütü mensuplarının etkisiz hale getirilmesi, bölücü terör örgütü mensupları tarafından mayın ve patlayıcılarla tuzaklanmış barikat ve hendeklerin bertaraf edilmesi ve
vatandaşlarımızın can, mal güvenliğinin ve kamu düzeninin sağlanması amacıyla 5442 sayılı İl İdaresi
Kanunu’nun 11/C maddesi gereğince 14/03/2016 tarihinden itibaren sokağa çıkma yasağı ilan edilmiştir.
Şırnak İli, Merkez İlçesi, Cumhuriyet, Gazipaşa, İsmetpaşa, Yeni ve Yeşilyurt Mahalleleri sınırları içerisinde bulunan toplam 806,41 hektarlık alan, 6306 sayılı “Afet Riski Altındaki Alanların
Dönüştürülmesi Hakkında Kanun” kapsamında 2016/9082 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile “Riskli Alan” ilan edilmiş ve söz konusu karar 10.08.2016 tarihli ve 29797 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiş olup, anılan riskli alanda uygulanan kentsel dönüşüm çalışmaları 5233 sayılı “Terör ve
Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun” kapsamında yürütülmektedir.
Başvuru konusu taşınmazın da içerisinde bulunduğu Şırnak İli, Merkez İlçesinde yürütülen Kentsel
Dönüşüm çalışmaları kapsamında uygulanan dönüşüm modelinde hak sahiplerinin taşınmazları, parsel büyüklüğü, riskli alan ilan edilen tarihte yürürlükte bulunan imar planı kapsamında kullanılmış ve kullanılmamış imar hakkı, düzenleme ortaklık payı kesintisi ve müteahhitlik anlaşma oranı gibi kriterleri kapsamında değerlendirmeye alınarak, inşaat hakkı kadar tamamlanmış konut ya da işyerlerinden hak sahibi olabilmektedirler.
5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun’un 10 uncu
maddesinde yer alan, “7 nci maddenin (a) ve (c) bentlerinde yazılı zararlar, aynî veya nakdî olarak karşılanır. Ancak, bu zararların karşılanmasında imkânlar ölçüsünde aynî ifaya öncelik verilir. Aynî ifa, bireysel veya genel nitelikli projeler çerçevesinde yapılabilir.” hükmü uyarınca, söz konusu alanda taşınmazı zarar gören vatandaşların zararlarının ayni olarak karşılanabilmesi için söz konusu riskli alan içerisinde Bakanlığımızca belirlenen proje alanında konut ve iş yerleri yapılmıştır.
Bahse konu etaplarda üretilen işyeri sayısı, hak sahiplerinin hak ettiği iş yeri sayısını sağlayamadığı için
Bakanlığımız, Şırnak Valiliği (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü), Şırnak Ticaret ve
Sanayi Odası, Esnaf ve Zanaatkarlar Odası temsilcileri ve hak sahipleri ile yapılan görüşmeler neticesinde, üretilen işyerlerinin dağıtımının hangi çerçevede yapılması gerektiği konusunda değerlendirmeler yapılmış ve temel olarak yıkılan işyerlerinin eski konumları ve yola cephe durumları göz önüne alınarak uygulama alanında kalan her hak sahibinin en az 1 adet işyeri alabilmesi için çalışmalar yürütülmüştür.
Başvuru konusu hakkında Bakanlığımızca yapılan incelemede; Şırnak ili Merkez İlçesi Cumhuriyet
Mahallesi ada parsel tapuda ve . mülkiyetinde olduğu, bahse konu taşınmaz üzerinde bulunduğu 2383 m² konut ve 2660 m² işyeri ve Şırnak ili, Merkez ilçesi 4.
Bölge 2. Etap 986 konut etabından ve ortaklarının 14 adet konutlarını ve
‘ın 2 adet işyerini (189.50m²) aldığı, Şırnak ili, Merkez ilçesi Kent Meydanı projesinden 4 adet işyeri (388.03 m²) kendisine verildiği ancak, tam uzlaşma gerçekleşmediği tespit edilmiştir.
Dolayısıyla, Şırnak İli, Merkez İlçesinde 6306 sayılı Kanun kapsamında ilan edilen Riskli Alanda “Hak
Sahipliği Tespiti ve Gayrimenkul Değerleme, Revizyon İmar Planı ve Mevcut Durum Analizi, İmar
Uygulaması, Kentsel Tasarım Ön Projesi, Matematiksel ve Finansal Model, Uzlaşma Süreci, Tüm
Verilerin-Sürecin CBS Ortamında hazırlanması İşi” Şırnak Valiliğince (Çevre, Şehircilik ve İklim
Değişikliği İl Müdürlüğü) yürütülmekte olup, Şırnak Merkez’de kalan işyeri bulunmadığından, daha sonra yapılan projelerden iş yeri alabileceği konusunda, adı geçen; İl Müdürlüğü tarafından 23.11.2021 tarihinde resmi olarak bilgilendirilmiştir.” denilmektedir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının, “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesi; “Vatandaşlar… kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir… Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.”
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun, “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesi; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir”
5. 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanunun;
5.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesi; “Bu Kanunun amacı, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle maddî zarara uğrayan kişilerin, bu zararlarının karşılanmasına ilişkin esas ve usulleri belirlemektir.”
5.2. “Zarar tespit komisyonları” başlıklı 4 üncü maddesi; “ Zarar tespit komisyonları illerde; bu Kanun kapsamında yapılacak başvurular üzerine on gün içinde kurulur…”
5.3. “Karşılanacak zararlar” başlıklı 7 nci maddesi; “Bu Kanun hükümlerine göre sulh yoluyla karşılanabilecek zararlar şunlardır: a) Hayvanlara, ağaçlara, ürünlere ve diğer taşınır ve taşınmazlara verilen her türlü zararlar. b) Yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerinde uğranılan zararlar ile tedavi ve cenaze giderleri. c) Terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle kişilerin mal varlıklarına ulaşamamalarından kaynaklanan maddî zararlar.”
5.4. “Zararların karşılanma şekli” başlıklı 10 uncu maddesi; “7 nci maddenin (a) ve (c) bentlerinde yazılı zararlar, aynî veya nakdî olarak karşılanır. Ancak, bu zararların karşılanmasında imkânlar ölçüsünde aynî ifaya öncelik verilir. Aynî ifa, bireysel veya genel nitelikli projeler çerçevesinde yapılabilir…”
5.5. Geçici 6 ncı maddesi; “16/5/2012 tarihli ve 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi
Hakkında Kanunun ek 1 inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca ilan edilen riskli alanlar ile
Bakanlar Kurulunun 22/10/2012 tarihli ve 2012/3900 sayılı ve 16/2/2016 tarihli ve 2016/8538 sayılı kararları ile ilan edilen riskli alanlarda ve bu alanların dönüştürülmesi için kullanılacak rezerv yapı alanlarında 6306 sayılı Kanun ile birlikte bu Kanunun 6306 sayılı Kanuna aykırı olmayan hükümlerine ve aşağıdaki hükümlere göre uygulama yapılabilir.
Bu alanlarda; imar planı, imar uygulaması, alt ve üst yapı projeleri, ruhsat ve yapım da dâhil olmak üzere bütün iş ve işlemler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından resen yapılır, yaptırılır ve onaylanır. Bu alanlarda her tür ve ölçekteki meri imar planı, plan notları ve plan açıklama raporunda ilgili idarelere verilmiş görüş bildirme de dâhil her türlü görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığına geçer.
7 nci maddenin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca taşınmazlara verilen zararların ayni olarak
karşılanması esastır. Bu alanlarda yapılacak yapılardaki kat irtifakı veya kat mülkiyeti; hak sahiplerine, /
mülkiyet haklarına ve/veya oluşan zararlara karşılık, bağımsız bölümlerin devri yapılıncaya kadar Hazine adına kurulur. Ayrıca inşaat ruhsatı Hazine adına düzenlenir. Bu alanlarda yapılacak uygulamalarda tüm tapu ve kadastro işlemleri ile yıkım ve yapıma ilişkin her türlü izin ve ruhsat gibi iş ve işlemler ilgililerin muvafakatı aranmaksızın Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından resen yapılır veya yaptırılır.
Parselasyon planlarında, gerekli görülmesi hâlinde ilk uygulamadaki düzenleme ortaklık payı oranını tamamlamak üzere düzenleme ortaklık payı kesintisi yapılabilir.
Riskli alan ve bu alanların dönüştürülmesi için kullanılacak rezerv yapı alanlarına ilişkin Çevre ve
Şehircilik Bakanlığınca onaylanan imar planları ve parselasyon planları ilgili çevre ve şehircilik il müdürlüğünde on beş gün süreyle ilan edilir. Bu planlara itiraz, ilan süresi içinde ilgili çevre ve şehircilik il müdürlüğüne yapılır ve itirazlar Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca beş gün içerisinde değerlendirilir.
İtirazların reddedilmesi hâlinde, planlar başkaca bir onay işlemine gerek kalmaksızın red kararı tarihinde kesinleşir. İtiraz olmaması hâlinde planlar askı süresinin sonunda kesinleşir.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca yapılan uygulamaya karşı, işlemin ilgilisine tebliğ tarihinden itibaren; imar ve parselasyon planlarına karşı ilan tarihinin bitiminden itibaren on beş gün içerisinde dava açılabilir. Mahkemece, idarenin savunmasının alınmasından sonra otuz gün içinde karar verilir, bu karara karşı on beş gün içinde temyiz yoluna gidilebilir…”
6. 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanunun;
6.1. “Uygulama işlemleri” başlıklı 6 ncı maddesinin beşinci fıkrasının (b) bendi; “Bakanlık; Bu alanlarda bulunan taşınmazları satın almaya, ön alım hakkını kullanmaya, bağımsız bölümler de dâhil olmak üzere taşınmazları trampaya, taşınmaz mülkiyetini veya imar haklarını başka bir alana aktarmaya yetkilidir.
6.2. Ek 1 inci madde; “(1) a) Kamu düzeni veya güvenliğinin olağan hayatı durduracak veya kesintiye uğratacak şekilde bozulduğu yerlerde; planlama ya da altyapı hizmetleri yetersiz olan veya imar mevzuatına aykırı yapılaşma bulunan yahut yapı ya da altyapısı hasarlı olan alanlar, …
fen ve sanat norm ve standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşama çevrelerini teşkil etmek, sağlık, eğitim ve ulaşım gibi kamu hizmetlerinin düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla, Cumhurbaşkanınca riskli alan olarak kararlaştırılabilir. Riskli alan sınırı uygulama bütünlüğü gözetilerek belirlenir.
(2) a) Riskli alan kararına karşı Resmî Gazete’de yayımı tarihinden itibaren dava açılabilir. Uygulama işlemleri üzerine riskli alan kararına karşı dava açılamaz…”
7. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun “Kamulaştırma bedelinin tespiti esasları” başlıklı 11 inci maddesi; “15 inci madde uyarınca oluşturulacak bilirkişi kurulu, kamulaştırılacak taşınmaz mal veya kaynağın bulunduğu yere mahkeme heyeti ile birlikte giderek, hazır bulunan ilgilileri de dinledikten sonra taşınmaz mal veya kaynağın; a) Cins ve nevini, b) Yüzölçümünü, c) Kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsurlarını ve her unsurun ayrı ayrı değerini, d) Varsa vergi beyanını, e) Kamulaştırma tarihindeki resmi makamlarca yapılmış kıymet takdirlerini, f) Arazilerde, taşınmaz mal veya kaynağın mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması halinde getireceği net gelirini, g) Arsalarda, kamulaştırılma gününden önceki özel amacı olmayan emsal satışlara göre satış değerini, h) Yapılarda, resmi birim
fiyatları ve yapı maliyet hesaplarını ve yıpranma payını, ı) Her bir ölçünün etkisi açıklanmak kaydıyla bedelin tespitinde etkili olacak diğer objektif ölçüleri,
Esas tutarak düzenleyecekleri raporda bütün bu unsurların cevaplarını ayrı ayrı belirtmek suretiyle ve ilgililerin beyanını da dikkate alarak Sermaye Piyasası Kurulu tarafından kabul edilen değerleme standartlarına uygun, gerekçeli bir değerlendirme raporuna dayalı olarak taşınmaz malın değerini tespit ederler.
Taşınmaz malın değerinin tespitinde, kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği kâr dikkate alınmaz.
Kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı tesisinde, bu kamulaştırma sebebiyle taşınmaz mal veya kaynakta meydana gelecek kıymet düşüklüğü gerekçeleriyle belirtilir. Bu kıymet düşüklüğü kamulaştırma bedelidir.” şeklindedir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
8. Şikayetçinin iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; başvuru konusuna ilişkin “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Denetçisi Yahya AKMAN tarafından Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
9. Başvuru özetle; terörle mücadele sonrasında riskli alan ilan edilen bölgede hak sahibi olan başvuranın, taşınmazlarına karşılık İdarece yaptırılan taşınmazlardan yeterli ölçüde faydalandırılma talebi hakkındadır.
10. Yapılan incelemelerden; Şırnak İli, Merkez İlçesinde bölücü terör örgütüne karşı yürütülen mücadele çerçevesinde 14/03/2016 tarihinde sokağa çıkma yasağı ilan edildiği, bölgenin terörden temizlenmesi sonrasında iyileştirme çalışmalarına başlandığı, bu çerçevede yasama organınca gerek 5233 sayılı Terör ve
Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanunda, gerekse 6306 sayılı Afet Riski
Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanunda gerekli değişikliklerin yapılarak tahrip olmuş alanların bir bütün halinde rehabilite edilmesinin önünün açıldığı, akabinde şikayete konu alanın 2016/9082 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile “Riskli Alan” ilan edildiği tespit edilmiştir.
11. 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanunun Geçici 6 ncı maddesi çerçevesinde riskli alan ilan edilen bölgede ki tüm yetki ve sorumluluğun Çevre, Şehircilik ve
İklim Değişikliği Bakanlığına geçtiği, akabinde aynı Kanunun 10 uncu maddesi çerçevesinde genel nitelikli projelerle ayni ifa yoluna gidilmesi amacıyla Bakanlıkça gerekli projelerin hazırlandığı ve inşa faaliyetlerine başlandığı anlaşılmıştır.
12. Bu çerçevede, hak sahiplerinin sahiplik durumlarının; parsel büyüklüğü, taşınmazın önceki ve şimdiki imar durumu, düzenleme ortaklık payı kesintisi miktarı ve müteahhitlik anlaşma oranı gibi kriterler kapsamında İdarece değerlendirmeye alındığı, gerekli oranda düşüm yapılması sonrasında tamamlanmış konut ve işyerlerinin hak sahiplerine dağıtımlarının başladığı görülmektedir.
13. Ancak İdareden gelen cevabi yazılar ve ek belgelerden anlaşıldığı üzere tamamlanmış projelerden elde edilen konut ve ticari alanların ihtiyacı karşılayacak ölçüde olmaması nedeniyle, ilk aşamada her hak sahibine en az bir adet işyeri verilmesi yönünde çalışmaların yapıldığı, bu çerçevede başvurana 2 adet işyerinin verildiği, İdarece hak sahibine Kent Meydanı projesinden 4 adet daha işyeri verilmesi yönünde çalışma yapıldığı, ancak bu hususta uzlaşma sağlanamadığı tespit edilmiştir. Uzlaşma sağlanamamasında başvuranın, işyerlerinin çoğunluğuna sahip olduğu pasajın yerine yapılan işyerlerinden yeterli ölçüde istifade ettirilmediğini düşünmesi ve değer olarak daha düşük ve şehir merkezine uzak alanlardan işyeri verilmesini istememesinin etkili olduğu şikayet başvuru belgesinden anlaşılmaktadır.
14. Başvuru evrakları ve İdareden gelen cevabi yazıların incelenmesi neticesinde, yıkım öncesinde başvurana ait Şırnak İli Merkez İlçesi ada parsel’ de bulunan işyerlerinin sayı ve m2’lerinin; Başvuran ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı arasında imzalanan Riskli Alan Dönüşüm
Projesi Muvafakat Sözleşmene göre 31 adet ve 2660 m2 olduğu, Şırnak Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim
Değişikliği İl Müdürlüğünün başvurana muhatap 27/01/2021 tarihli ve sayılı yazıları çerçevesinde başvurana Cumhuriyet Mahallesinde yıkılan işyerlerine karşılık olarak gerekli kesintiler yapıldıktan sonra toplamda 2630 m2 işyeri verileceğinin taahhüt edildiği, ancak bugüne kadar başvurana bu projeden 2 adet 189,5 m2 işyeri verildiği, İdarece Meydan Projesinden verilmesi düşünülen 4 adet ve 388.03 m2 işyeri ile ilgili olarak ise başvuran ile anlaşmaya varılamadığı görülmektedir.
15. Ancak imza altına alınan Riskli Alan Dönüşüm Projesi Muvafakat Sözleşmesinin 5 inci maddesinin
“Genel uzlaşma esasları” başlıklı alt başlığının (b) bendinde; Başvurana verilecek işyerine ilişkin hakların, birebir verilmek kaydıyla proje alanında üretilecek işyeri tiplerinden olacağının taahhüt edildiği görüldüğünden, teslim edilmeyen işyerleri nedeniyle mağduriyet yaşandığı, yine sözleşmenin “Kira yardımı” başlıklı 9 uncu maddesi çerçevesinde yardım süresinin azami 36 ay olarak belirlenmesi nedeniyle teslim edilemeyen işyerleri nedeniyle mağduriyetin daha da arttığı anlaşılmaktadır.
16. Bununla birlikte, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının Kurumumuzu muhatap sayılı yazılarında; Şırnak Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünce şehir merkezinde yürütülen projelerde dağıtılmayan işyeri kalmadığının belirtilmesi nedeniyle uzlaşma sağlanamayan
Meydan Projesindeki 4 adet işyeri başvurana teslim edilse dahi sürecin neticelendirilemeyeceği açıktır.
17. 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanunun 10 uncu maddesi çerçevesinde imkanlar ölçüsünde ayni ifa öngörülmüş ise de şu halde ayni ifa yoluyla başvuranın mağduriyetinin giderilmesi mümkün görülmemektedir. Bu durumda aynı Kanunun 7 nci ve 10 uncu maddeleri çerçevesinde nakdi ifa yoluna veya 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi
Hakkında Kanunun 6 ncı maddesi çerçevesinde satın alma veya trampa yolları da düşünülmelidir. Nitekim hali hazırda bitmiş veya bitmeye yakın herhangi bir proje yok ise hak sahiplerinin mağduriyetlerinin artacağı, bu durumun açılacak davalar yoluyla kamu zararına neden olacağı açıktır.
18. Dolayısıyla ilk aşamada Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı yetkililerince yerinde inceleme yapılarak hak sahipliklerinin dengeli bir şekilde dağıtımının yapılıp yapılmadığının tespit edilmesi, dağıtım mevzuata ve hakkaniyete uygun olduğu değerlendirilemiyor ise diğer çözüm yollarının düşünülmesi gerekmektedir. Bu durumda İçişleri Bakanlığı Hukuk Hizmetleri Genel Müdürlüğünün 21/05/2019 tarihli ve 10425 sayılı görüş yazısı da dikkate alınarak Valilikçe zararın hangi İdarece karşılanacağını değerlendirmesi gerekecektir.
19. Yukarıda anlatılan hususlar, şikayetçinin iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; muvafakat sözleşmeleriyle başvurana
taahhüt edilen taşınmazların teslim edilememesinde hukuka ve hakkaniyete uygunluk tespit edilememiştir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
20. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiştir. Bu ilkelere göre yapılan değerlendirmede, başvurana idarece verilen cevabi yazıda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceği bilgisinin verilmediği görülmüş olup, ilgili İdarenin “Karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı tespit edilmiştir. İdarenin bundan sonra bahse konu ilkelere uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
21. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)
dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Şırnak Valiliğine karşı Mardin İdare
Mahkemesi’nde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan nedenlerle BAŞVURUNUN KABULÜNE,
Bakanlık yetkililerince proje çerçevesinde üretilen işyerlerinin dağıtımına ilişkin yerinde inceleme yapılarak başvuranın hak sahipliğinin netleştirilmesi, akabinde ayni ifa gerçekleştirilemiyor ise, ifanın nasıl ve hangi idarece gerçekleştirileceğinin belirlenmesi hususunda ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM
DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kanunun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, ilgili idarelerce bu karar üzerine tesis
edilecek işlemlerin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın BAŞVURAN ile ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞINA tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi