|
ÖZET: Başvuru, 2012-2014 yılları arasında isteğe bağlı Bağ-Kur sigortalılığı bulunan bir bireyin, ödenen primlerin ve sigortalılık sürelerinin eksik görünmesi nedeniyle yaşadığı mağduriyetin giderilmesi talebiyle yapılmıştır. Başvuran, toplamda 5.168,36 TL ödeme yaptığını ve 1 yıl 11 ay 5 gün sigortalılık süresinin bulunduğunu belirtmiş, ancak 4-b borç bilgisinde 2.577,11 TL’lik dokuz aylık prim borcu tespit edilmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK), başvuranın gelir vergisinden muaf kadınlar statüsünde tescilinin iptal edildiğini ve isteğe bağlı sigortalılık kapsamındaki hizmet sürelerinin yeniden düzenlendiğini açıklamıştır.
SGK’nın incelemesi sonucunda, başvuranın vergi muafiyet belgesi bulunmadığı için 26.09.2012 tarihli isteğe bağlı sigortalılık tescilinin iptal edildiği ve 5510 sayılı Kanun’un 50. maddesi kapsamında yeni bir tescil yapıldığı belirtilmiştir. Başvuranın mevcut durumda prim borcu bulunmamakla birlikte, iki sigortalılık türü arasındaki prim tutarlarının farklı olması nedeniyle toplam hizmet süresinin 455 gün olarak belirlendiği ifade edilmiştir. Sonuç olarak, başvuranın mağduriyetinin giderilmesi talebi, ilgili mevzuat ve yapılan incelemeler doğrultusunda reddedilmiştir. Kamu Denetçiliği Kurumu, idarenin işlemlerinin hukuka uygun olduğunu ve başvuranın haklarının korunması adına daha dikkatli davranılması gerektiğini vurgulamıştır. Başvuru sahibinin, kararın tebliğ tarihinden itibaren yasal yollara başvurma hakkı bulunmaktadır. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2023/15938-S.23.25080
BAŞVURU NO : 2023/9201
KARAR TARİHİ : 14.12.2023
RET KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
Sigortalılık süresinin neden olduğu mağduriyet hakkındadır.
BAŞVURUNUN KONUSU :
BAŞVURU TARİHİ : 02.07.2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran, 2012-2014 yılları arasında isteğe bağlı Bağ-Kur sigortalılığının bulunduğunu, 5.168,36 TL ödeme yaptığını ve 1 yıl 11 ay 5 gün sigortalılığının bulunduğunu, ancak 4-b borç bilgisinde 2.577,11 TL dokuz aylık prim borcu olduğunun görüldüğünü ayrıca hizmet döküm listesinde de 4-b sürelerinin görünmediğini ifade ederek mağduriyetinin giderilmesini talep etmektedir
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 07/07/2023 tarih ve S. SAYILI bilgi-belge isteme yazısına cevaben
Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı (SGK) tarafından gönderilen 22/08/2023 tarih ve Esayılı cevabi yazıda özetle; Yapılan incelemede başvuru sahibinin 5510 sayılı Kanunun Geçici 16 ncı maddesine göre 193 sayılı Gelir
Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin (6) numaralı bendi kapsamında gelir vergisinden muaf kadınlar statüsünde tescil işleminin yapıldığı, geriye dönük yapılan inceleme neticesinde 11.06.2021 tarih ve sayılı yazı ile adı geçenin bağlı bulunduğu Çeşme Vergi Dairesi Müdürlüğünden vergiden muafiyet durumuna ilişkin bilgi talep edildiği, ilgili Vergi Dairesinin 17.06.2021 tarih ve sayılı yazısında, adı geçenin 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunun 9 uncu maddesine istinaden Çeşme Vergi
Dairesinde herhangi bir esnaf muafiyet talebinin bulunmadığı anlaşıldığından, başvuru sahibinin gelir vergisinden muaf kadınlar statüsündeki sigortalılık tescilinin yer verilen mevzuat hükümleri gereği iptal edildiği, başvuru sahibinin vergi muafiyet belgesi bulunmaması sebebiyle 26.09.2012 tarihinde Geçici 16 ncı madde kapsamındaki isteğe bağlı sigortalılık tescilinin iptal edilerek, 5510 sayılı Kanunun 50 nci maddesinde düzenlenen isteğe bağlı sigortalılık kapsamında sigortalılık tescilinin yapıldığı, iki kapsam
arasında ödenmesi gereken prim tutarlarının farklı olması sebebiyle adı geçenin 50 nci maddedeki isteğe bağlı sigortalılığından kaynaklı hizmet sürelerinin yeniden düzenlendiği ve bu kapsamda 455 gün hizmet süresinin bulunduğu iptal olmadan önceki prim gün sayısının ise 695 gün olduğu, ayrıca başvuranın başvuru tarihi itibariyle Kanunun 4/1-(b) kapsamında herhangi bir prim borcunun bulunmadığı, ifade edilmiştir.
III.İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesi; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan
Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceler…” hükmü yer almaktadır.
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrası; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” denmektedir.
5. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun Geçici 16 ıncı maddesi;
“31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının (6)
numaralı bendinde belirtilen işleri, hizmet akdiyle herhangi bir işverene tabi olmaksızın sürekli ve kazanç getirici nitelikte yaptıkları Maliye Bakanlığının görüşü alınarak Kurumca belirlenen usul ve esaslara göre tespit edilen kadın isteğe bağlı sigortalılar; bu maddenin yürürlüğe girdiği yıl için 82 nci maddeye göre belirlenen prime esas günlük kazanç alt sınırının onbeş katı üzerinden başlanılarak, takip eden her yıl için bir puan arttırılmak suretiyle otuz katını geçmemek üzere malullük, yaşlılık, ve ölüm sigortaları ile genel sağlık sigortası primi öderler.” 6. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendi;
“Evlerde kullanılan dikiş, nakış, mutfak robotu, ütü ve benzeri makine ve aletler hariç olmak üzere, muharrik kuvvet kullanmamak ve dışarıdan işçi almamak şartıyla; oturdukları evlerde imal ettikleri havlu, örtü, çarşaf, çorap, halı, kilim, dokuma mamûlleri, kırpıntı deriden üretilen mamûller, örgü, dantel, her nevi nakış işleri ve turistik eşya, hasır, sepet, süpürge, paspas, fırça, yapma çiçek, pul, payet, boncuk işleme, tığ örgü işleri, ip ve urganları, tarhana, erişte, mantı gibi ürünleri işyeri açmaksızın veya yıl içinde gerçekleştirilen satış tutarı, ilgili yıl için geçerli olan asgari üc ücretin yıllık brüt tutarından fazla olmamak üzere, internet ve benzeri elektronik ortamlar üzerinden satanlar…” düzenlemesi ile el işleri ile gelir elde edenlerin vergi muafiyeti şartları düzenlenmiştir.
7. 2011/36 sayılı 6111 sayılı Kanun Uyarınca Yapılacak Sigortalama ve Borçlanmaya İlişkin
İşlemler Genelgesinin “5.3- Gelir vergisinden muaf kadın sigortalılar” başlıklı bölümü;
“Kanunun geçici 16 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında 6111 sayılı Kanunun 50 nci maddesiyle yapılan düzenlemeyle 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendinde belirtilen vergiden muaf işleri hizmet akdiyle herhangi bir işverene tabi olmaksızın sürekli ve kazanç getirici nitelikte yaptıklarını vergi dairelerinden alacakları yazılar ya da Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurları tarafından düzenlenen raporlar ile tespit ettiren kadınlar isteğe bağlı
/
sigortalı olarak primlerini 2011 yılında % 18 olmak üzere ve her yıl birer puan artırılmak suretiyle ödeyebileceklerdir. Bu düzenleme ile 1/10/2008 tarihinden önce kayıt ve tescili yapılan isteğe bağlı sigortalılar ile 25/2/2011 tarihinden itibaren tescilleri yapılan kadınların bu madde kapsamında prim ödemek istemeleri durumunda vergiden muaf işleri 1/10/2008 tarihinden önce veya sonra yaptıkları araştırılmayacak, vergiden muaf işleri yaptıklarını belgelemeleri halinde isteğe bağlı sigortalılık talep tarihini takip eden günden itibaren başlatılacaktır.” hükmünü amirdir.
IV. KAMU DENETÇİSİ SN. CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
8. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvuranın iddiaları, İdarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Ret
Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
IV. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 9. Başvuran özetle, 2012-2014 yılları arasında isteğe bağlı Bağ-Kur sigortalılığının bulunduğunu, 5.168,36 TL ödeme yaptığını ve 1 yıl 11 ay 5 gün sigortalılığının bulunduğunu, ancak 4-b borç bilgisinde 2.577,11 TL dokuz aylık prim borcu olduğunun görüldüğünü ayrıca hizmet döküm listesinde de 4-b sürelerinin görünmediğini ifade ederek mağduriyetinin giderilmesini talep etmektedir 10. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun Geçici 16 ıncı maddesinde; “31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının (6)
numaralı bendinde belirtilen işleri, hizmet akdiyle herhangi bir işverene tabi olmaksızın sürekli ve kazanç getirici nitelikte yaptıkları Maliye Bakanlığının görüşü alınarak Kurumca belirlenen usul ve esaslara göre tespit edilen kadın isteğe bağlı sigortalılar; bu maddenin yürürlüğe girdiği yıl için 82 nci maddeye göre belirlenen prime esas günlük kazanç alt sınırının onbeş katı üzerinden başlanılarak, takip eden her yıl için bir puan arttırılmak suretiyle otuz katını geçmemek üzere malullük, yaşlılık, ve ölüm sigortaları ile genel sağlık sigortası primi öderler.” hükmünü ihtiva etmektedir.
10.1. 5510 sayılı Kanun’un geçici 16’ncı maddesi ile 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 9’uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendinde belirtilen vergiden muaf işleri hizmet akdiyle herhangi bir işverene tabi olmaksızın sürekli ve kazanç getirici nitelikte yaptıklarını vergi dairelerinden alacakları yazılar ya da Sosyal Güvenlik Kurumu’nun denetim ve kontrolle görevli memurları tarafından düzenlenen raporlar ile tespit ettiren kadınlar isteğe bağlı sigortalı olarak primlerini ödeyebilmektedirler.
10.2. 5510 sayılı Kanunla 01.10.2008 tarihinden sonra getirilen bu uygulama ile evlerinde kendi imkanları ile ürettikleri havlu, örtü, çarşaf, çorap, halı, kilim, dokuma mamulleri, kırpıntı deriden üretilen mamulleri, örgü, dantel, her nevi nakış işleri ve turistik eşya, hasır, sepet, süpürge, paspas, fırça, yapma çiçek, pul, payet, boncuk işleme, tığ örgü işleri, ip ve urganları, tarhana, erişte, mantı gibi ürünlerini işyeri açmaksızın kermes, festival, panayır gibi yerlerde satan kadın sigortalıların vergi muafiyet belgesi almaları şartıyla isteğe bağlı olmalarına imkan sağlanmıştır
/
10.3. 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 9’uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendinde ise;“ Evlerde kullanılan dikiş, nakış, mutfak robotu, ütü ve benzeri makine ve aletler hariç olmak üzere, muharrik kuvvet kullanmamak ve dışarıdan işçi almamak şartıyla; oturdukları evlerde imal ettikleri havlu, örtü, çarşaf, çorap, halı, kilim, dokuma mamûlleri, kırpıntı deriden üretilen mamûller, örgü, dantel, her nevi nakış işleri ve turistik eşya, hasır, sepet, süpürge, paspas, fırça, yapma çiçek, pul, payet, boncuk işleme, tığ örgü işleri, ip ve urganları, tarhana, erişte, mantı gibi ürünleri işyeri açmaksızın veya yıl içinde gerçekleştirilen satış tutarı, ilgili yıl için geçerli olan asgari ücretin yıllık brüt tutarından fazla olmamak üzere, internet ve benzeri elektronik ortamlar üzerinden satanlar…” düzenlemesi ile el işleri ile gelir elde edenlerin vergi muafiyeti şartları düzenlenmiştir.
10.4. Diğer taraftan 2011/36 sayılı 6111 sayılı Kanun Uyarınca Yapılacak Sigortalama ve Borçlanmaya
İlişkin İşlemler Genelgesinin “5.3- Gelir vergisinden muaf kadın sigortalılar” başlıklı bölümünde; “Kanunun geçici 16 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında 6111 sayılı Kanunun 50 nci maddesiyle
Kanunun geçici 16 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında 6111 sayılı Kanunun 50 nci maddesiyle yapılan düzenlemeyle 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının (6) numaralı bendinde belirtilen vergiden muaf işleri hizmet akdiyle herhangi bir işverene tabi olmaksızın sürekli ve kazanç getirici nitelikte yaptıklarını vergi dairelerinden alacakları yazılar ya da Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurları tarafından düzenlenen raporlar ile tespit ettiren kadınlar isteğe bağlı sigortalı olarak primlerini 2011 yılında % 18 olmak üzere ve her yıl birer puan artırılmak suretiyle ödeyebileceklerdir. Bu düzenleme ile 1/10/2008 tarihinden önce kayıt ve tescili yapılan isteğe bağlı sigortalılar ile 25/2/2011 tarihinden itibaren tescilleri yapılan kadınların bu madde kapsamında prim ödemek istemeleri durumunda vergiden muaf işleri 1/10/2008 tarihinden önce veya sonra yaptıkları araştırılmayacak, vergiden muaf işleri yaptıklarını belgelemeleri halinde isteğe bağlı sigortalılık talep tarihini takip eden günden itibaren başlatılacaktır.” düzenlemesi yer almaktadır. Buna göre
Geçici 16 ncı madde kapsamında sigortalılıktan faydalanabilmek için vergiden muaf işlerin vergi dairelerinden alınacak yazı ile tespit edilmesi gerekmektedir.
11. 27.07.2012 tarih 28366 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Maliye Bakanlığı’nın 283 no.lu Gelir
Vergisi Genel Tebliği çizdiği çerçeveyle tespit noktasında vergi dairelerine somut sorumluluk yüklemiştir. Söz konusu Tebliğ’in “Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi” başlıklı “2.4” maddesine göre, esnaf muaflığına ilişkin şartları topluca taşıyanlara talep etmeleri halinde vergi dairelerince şekli ve muhtevası bu Tebliğin ekinde yer alan “Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi” verileceği ve belgeyi almak isteyenlerin, dilekçe ile varsa işyerlerinin, işyeri olmayanların ise ikametgâhlarının bulunduğu yerdeki tarha yetkili vergi dairesine başvurmaları gerektiği, esnaf muaflığından faydalananların söz konusu belgeyi almalarının isteğe bağlı olduğu ve belge alanlardan herhangi bir bedel talep edilmeyeceği, esnaf vergi muafiyeti belgesi talep edenlerin, Gelir Vergisi Kanunu’nun 9. maddesinde yer alan şartları taşıdığının anlaşılması halinde vergi dairesi tarafından belge verileceği düzenlenmiştir. Bu düzenlemeyle vergi dairelerine “Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi”ni verme zorunluluğu getirilmiştir.
Bunun için öncelikle mükellef, ikametgahının bulunduğu yerdeki tarha yetkili vergi dairesine başvurması gerekmektedir.
12. 5510 sayılı Kanunun Geçici 16 ncı maddesine göre 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin (6) numaralı bendi kapsamında gelir vergisinden muaf kadınlar statüsünde tescil işlemi yapılan başvuran hakkında Sosyal Güvenlik Kurumunca geriye dönük yapılan inceleme neticesinde
/
Çeşme Vergi Dairesi Müdürlüğünden vergiden muafiyet durumuna ilişkin bilgi talep edilmiş, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunun 9 uncu maddesine istinaden Çeşme Vergi Dairesinde herhangi bir esnaf muafiyet talebinin bulunmadığı tespit edilmiştir.
13. Bu itibarla başvuran hakkında yukarıda yer verilen düzenlemeler gereğince vergi muafiyet belgesinin bulunmaması sebebiyle 26.09.2012 tarihli Geçici 16 ncı madde kapsamındaki isteğe bağlı sigortalılık tescil işlemi iptal edilerek 5510 sayılı Kanunun 50 nci maddesinde düzenlenen isteğe bağlı sigortalılık kapsamında tescil işlemi yapılmıştır.
14. Başvuranın hali hazırda isteğe bağlı sigortalılık kapsamında prim borcu bulunmamakla birlikte iki sigortalılık arasında ödenmesi gereken prim tutarlarının farklı olması sebebiyle başvuranın 5510 sayılı
Kanunun 50 nci maddesi kapsamındaki isteğe bağlı sigortalılığından kaynaklı hizmet süresi yeniden düzenlenmiş ve bu kapsamda 455 gün hizmet süresi tescil edilmiş olup başvuranın mağduriyetinin giderilmesi talebinin reddi yönündeki idari işlemin hukuka ve hakkaniyete uygun olduğu kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 15. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı
6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde
gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, yine idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevapların verildiği ancak şikâyetçiye verilen cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının ve süresinin gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması önerilmektedir 16. Orantılılık ilkesi değerlendirilirken dikkate alınması gereken hususlardan birisi de kamu makamlarının tutum ve davranışlarıdır. Bu bağlamda idarenin iyi yönetim ilkesine uygun hareket etme yükümlülüğü bulunmaktadır. İdare, başvuran hakkında 26.09.2012 tarihinde Geçici 16 ncı madde kapsamındaki isteğe bağlı sigortalılık tescili gerçekleştirmiş olup Çeşme Vergi Dairesinin 17/06/2021 tarih ve sayılı yazısında, başvuranın 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunun 9 uncu maddesine istinaden esnaf muafiyet talebinin bulunmadığının tespitiyle birlikte söz konusu sigortalılığı iptal ederek 5510 sayılı Kanunun 50 nci maddesinde düzenlenen isteğe bağlı sigortalılık kapsamında tescil işlemi gerçekleştirmiş ve başvuranın iptal edilen sigortalılık türünde ödediği primleri 5510 sayılı Kanunun 50 nci maddesinde düzenlenen isteğe bağlı sigortalılığa aktarmıştır. Yapılan aktarma neticesinde başvuranın prim borcu bulunmamakla birlikte hizmet süresi sigortalılıklar arsındaki kapsam farklılığı ve ödenecek prim tutarlarındaki farklılıklar nedeniyle 455 gün olarak tespit edilmiştir. Dolayısıyla idarenin esnaf muafiyetine ilişkin belgenin varlığını uzunca bir zaman dilimi sonrasında tespitine ilişkin işlem tesis etmiş olmasının idarenin uygun zamanda uygun yöntemle tutarlı olarak hareket etme yükümlülüğü ifa edemediği dolayısıyla idarenin işlem tesis ederken sigortalıların haklarına halel gelmesini bertaraf etme adına daha dikkatli davranması ve sigortalılık tescili işlemi sırasında söz konusu belgelerin teminini sağlaması gerektiği değerlendirilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
17. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Muğla İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII.KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE;
BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMUNA tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi