T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2023/1154-S.23.1979
BAŞVURU NO : 2022/13781
KARAR TARİHİ : 27/01/2023
RET KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : TOPLU KONUT İDARESİ BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın; TOKİ konutlarının yer aldığı projelere şehit aileleri, harp ve vazife malulleri kategorisinden yapılan başvurularda hak kısıtlayıcı herhangi bir şart olmaması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 22/09/2022
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran; TOKİ konutlarının yer aldığı projelere şehit aileleri, harp ve vazife malulleri ile dul ve yetimleri kategorisinden başvuru yapabilmek için projenin yer aldığı ilde 3 yıl ikamet edildiğini kanıtlayacak belge talep edildiğini, diğer başvuru sahiplerinde bu sürenin 1 yıl olduğunu, 3 yıllık sürenin şehit aileleri, harp ve vazife malulleri ile dul ve yetimleri açısından büyük problem teşkil ettiğini iddia ve ifade ederek bu kategoride başvuruda bulunanlar için ikamet süresi, başvurulan il nüfusuna kayıtlı olma zorunluluğu, daha önce konut sahibi olma vb. gibi hak kısıtlayıcı herhangi bir şart olmamasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı Finansman Dairesi Başkanlığının başvuru konusuna ilişkin 09/11/2022 tarih ve sayılı yazısı ve eklerinde özetle; 2.1. Başvuranın Osmaniye ili nüfusuna kayıtlı ve yerleşim yeri adresi Kırşehir ili olmasına rağmen 21/10/2022 tarihinde Ankara Gölbaşı Gerder 1545 Adet/250000 Sosyal Konut Projesine şehit ailesi kategorisinden başvuru yaptığı, kurada asil hak sahibi olunması halinde banka nezdinde yapılacak olan sözleşme imzalama işlemlerinde nüfus veya ikamet şartlarına dair belgenin istendiği, söz konusu belgeler temin edilemediğinde sözleşme imzalatılmadığı,
2.2. Satışa arz edilen konut projelerinde satış koşulları belirlenirken gerçek ihtiyaç sahiplerine ulaşmaya yönelik ön şartlar ve satış koşulları koyarak hedef kitleye yönelik satış politikası uygulanmasına azami önem gösterildiği, ülke genelinde satışa arz edilen tüm konut projelerinin “Satış ve Esas Koşulları” önceden belirlenerek tüm vatandaşların bilgisine sunulmak üzere İdarelerinin web sayfasında yayınlandığı, 2.3. Hâlihazırda yürütülmekte olan 250 Bin Sosyal Konut Projesi için “Şehit Aileleri, Harp ve Vazife
Malulleri” kategorisi için şartların belirlenmiş olup değişiklik yapılmasının mümkün olmadığı, 2.4. “Toplu Konut İdaresi Tarafından Şehit Ailelerine, Harp ve Vazife Malulleri ile Dul ve Yetimlerine
Açılacak Faizsiz Konut Kredisi Hakkında Yönetmelik” kapsamında verilen faizsiz kredi hakkına ilave olarak, İdarelerince alınan Başkanlık Oluru ile ayrıca İdarelerinin projelerinden konut edinme hakkının da tanındığı, ikamet etme şartının hedef kitledeki konut ihtiyacı olan vatandaşlara yönelik olarak belirlendiği, projenin inşa edildiği ilin nüfusuna kayıtlı olan veya proje ilinde 3 yıl ikamet eden şehit ailelerine, harp ve vazife malullerine öncelik verilmesinin amaçlandığı, 2.5. “Toplu Konut İdaresi Tarafından Şehit Ailelerine, Harp ve Vazife Malulleri ile Dul ve Yetimlerine
Açılacak Faizsiz Konut Kredisi Hakkında Yönetmelik” kapsamında bulunan hak sahiplerine kredi haricinde konut alma hakkı sunularak gerçek ihtiyaç sahiplerine ulaşmaya yönelik söz konusu şartların belirlendiği, şehit ailelerine ilişkin konut satışlarında %10 peşinat ve 240 ay vade ile sabit taksit imkânının tanındığı, ayrıca satış esas koşullarında da söz konusu kategori için başvuru bedeli alınmama, gelir şartı, konut olmama şartı vb. kıstasların aranmaması şeklinde ayrıcalıklar tanınarak imkânlar dâhilinde şehit aileleri, harp ve vazife malullerinin haklarının korunmasının hedeflendiği, bu çerçevede İdarelerince üretilen Sosyal Konut Projelerinin hedefinin konutların yatırım amaçlı alınmasının değil, ihtiyaç öncelikli alınması olduğunun değerlendirildiği ifade edilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasası’nın,
3.1. “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2’nci maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir.”
3.2. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10’uncu maddesinde “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.
…Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.”
3.3. “Konut hakkı” başlıklı 57’inci maddesinde “Devlet, şehirlerin özelliklerini ve çevre şartlarını gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut teşebbüslerini destekler.”
3.4. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesi:
“…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…” 4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
5. 2985 sayılı Toplu Konut Kanunu’nun Ek 2’nci maddesinin birinci fıkrasında “8/6/1949 tarihli ve
5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununun 56’ncı maddesi ile mülga 45 inci ve 64 üncü
maddelerine, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 47’nci maddesine ve 3/11/1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında
Kanuna göre veya 2330 sayılı Kanun hükümleri uygulanarak aylık bağlanmasını gerektiren kanunlara göre harp veya vazife malulü olmaları sebebiyle kendilerine aylık bağlananlara bir konut ile sınırlı olmak kaydıyla Toplu Konut İdaresince faizsiz olarak kredi verilir. Aynı kanunlar kapsamına giren sebeplerle hayatını kaybedenlerin dul ve yetimleri ile harp veya vazife malullüğü aylığı almaktayken faizsiz kredi hakkından yararlanmaksızın hayatını kaybedenlerin dul ve yetimleri için ise; bir konut ile sınırlı olmak üzere, öncelikle dul eşine, eşi hayatta değilse veya evlenmişse kredi kullanacak çocuklardan en az birisinin yetim aylığı almakta olması kaydıyla aylık bağlanma koşullarına bakılmaksızın talepte bulunan çocuklarına müştereken, bu kişiler bulunmadığı takdirde de öncelikle anaya olmak üzere ana veya babasına konut sahibi yapmak amacıyla Toplu Konut İdaresince faizsiz olarak kredi verilir.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
6. Yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvuranın iddiaları, İdarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan Ret Karar Önerisi Kamu
Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
7. Başvuran; TOKİ konutlarının yer aldığı projelere şehit aileleri, harp ve vazife malulleri ile dul ve yetimleri kategorisinden yapılan başvurularda ikamet süresi, başvurulan il nüfusuna kayıtlı olma zorunluluğu, daha önce konut sahibi olma vb. gibi hak kısıtlayıcı herhangi bir şart olmamasını talep etmektedir.
8. Anayasanın 2’nci maddesinde belirtildiği üzere Türkiye Cumhuriyeti sosyal bir hukuk devletidir. Sosyal hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarını güvence altına alan, kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararı arasında adil bir denge kurabilen, çalışma hayatını geliştirmek ve ekonomik önlemler alarak çalışanlarını koruyan, onların insan onuruna uygun hayat sürdürmelerini sağlayan, milli gelirin adalete uygun biçimde dağıtılması için gereken önlemleri alan, sosyal güvenlik hakkını yaşama geçirebilen, güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal dengeleri gözeten devlettir. Çağdaş devlet anlayışı, sosyal hukuk devletinin tüm kurum ve kurallarıyla Anayasa’nın özüne ve ruhuna uygun biçimde kurularak işletilmesini,
bu yolla bireylerin refah, huzur ve mutluluğunun sağlanmasını gerekli kılar. (Anayasa Mahkemesi,
E.2015/67 K.2016/21 K.T.16/03/2016)
9. Bu doğrultuda Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından hayata geçirilen Sosyal Konut Projeleri sosyal devlet ilkesinin bir gereği olarak yürütülmekte olup bu projelerle hedeflenen amaç piyasa koşullarında konut edinme imkânı bulunmayan alt gelir ve yoksul grubu dâhilindeki vatandaşların konut ihtiyacının karşılanmasıdır.
10. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından TOKİ web sayfasında yayımlanan 250 Bin Sosyal Konut
Projesi başvuru bilgilendirme formunda daha önce yürütülen projelerde olduğu gibi; projelere başvuruların
6 kategoride kabul edileceği ve bunlardan birincisinin “Şehit Aileleri, Terör, Harp ve Vazife Malulleri”
kategorisi olduğu ifade edilmekle birlikte Şehit Aileleri, Terör, Harp ve Vazife Malulleri Kategorisine
TOKİ ve Sosyal Güvenlik Kurumu sisteminden hak sahipliği onaylananların başvuru yapabileceği, sözleşme aşamasında konut başvurusu yapılan il sınırları içerisinde son 3 yıldır oturuluyor olunduğuna dair adrese dayalı nüfus kayıt sisteminden alınacak belge veya başvuru yapılan il nüfusuna kayıtlı olunduğuna ait belge isteneceği belirtilmiştir.
11. Başvuru bilgilendirme formunda ayrıca Şehit Aileleri, Terör, Harp ve Vazife Malulleri ile Gazilere konut sayısının %5’i kadar kontenjan ayrılacağı, kontenjan fazlası başvuru olması halinde hak sahiplerinin kura ile belirleneceği, kura sonucu bu kategoriden hak sahibi olamayan başvuru sahiplerinin diğer alıcılar kategorisindeki başvuru sahipleri ile birlikte kuraya tabi tutulacağı öngörülmüştür.
12. İdarece gönderilen bilgi ve belgelerin tetkiki neticesinde; satışa arz edilen konut projelerinde satış koşulları belirlenirken gerçek ihtiyaç sahiplerine ulaşmaya yönelik ön şartlar ve satış koşulları konularak hedef kitleye yönelik satış politikası uygulanmasına önem gösterildiği, Sosyal Konut Projelerinin hedefinin konutların yatırım amaçlı alınması değil, ihtiyaç öncelikli alınması olarak değerlendirildiği, ülke genelinde satışa arz edilen tüm konut projelerinin “Satış ve Esas Koşulları” önceden belirlenerek tüm vatandaşların bilgisine sunulmak üzere yayımlandığı, bu nedenle “Şehit Aileleri, Harp ve Vazife Malulleri” kategorisi için belirlenmiş olan şartlarda değişiklik yapılmasının mümkün olmadığı belirtilmiştir.
13. Anayasanın “Kanun Önünde Eşitlik” başlıklı 10’uncu maddesinde pozitif ayrımcılığa ilişkin istisnalar sayılmak sureti ile tüm vatandaşların yasa karşısında eşit olduğu vurgulanmıştır. Anayasa Mahkemesinin kararlarında devamlılık arz eden şekilde yer bulduğu üzere; yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı olacağı anlamına gelmez. Anayasa’nın amaçladığı eşitlik, eylemli değil hukuksal eşitliktir.
Kimi yurttaşların haklı bir nedene dayanarak değişik kurallara bağlı tutulmaları eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmaz. Fakat kişisel nitelikleri ve durumları özdeş olanlar arasında, yasalara konulan kurallarla değişik uygulamalar yapılması Anayasaya aykırılık teşkil eder. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’nın öngördüğü eşitlik sağlanmış olur. Durumlardaki değişikliğin doğurduğu zorunluluklar, kamu yararı ya da başka haklı nedenlere dayanılarak yasalarla farklı uygulamalar getirilmesi, Anayasa’nın eşitlik ilkesinin çiğnendiğini göstermez. Diğer yandan kamu yararı veya haklı nedenle getirilen farklı düzenlemelerin; anlaşılabilir, amaçla ilgili, adil ve makul olması gerekir.
Kamu yararı veya haklı nedene dayanılarak yapıldığı öne sürülen farklı düzenlemelerin bu üç ölçütten birine uymaması durumunda eşitlik ilkesinin korunduğu söylenemez. (Anayasa Mahkemesi, E.2011/37
K.2012/69 K.T.17/05/2012)
14. Bu kapsamda somut başvuru bakımından ilgili İdare tarafından Anayasanın “Kanun Önünde Eşitlik” başlıklı 10’uncu maddesinde belirtilen pozitif ayrımcılığın bir gereği olarak söz konusu projelere “Şehit
Aileleri, Terör, Harp ve Vazife Malulleri” kategorisinden ayrıca başvuru kabul edildiği, bu kategoriden yapılan başvurulara ilişkin farklı başvuru şartlarının belirlenmiş olduğu ancak bu kategoriden başvuranların farklı hukuksal durumları içerdiği, nitekim aynı kategoriden başvuran kişilerin aynı şartlara tabi tutulduğu, bu sebeple salt farklı başvuru şartlarının getirilmiş olmasının eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmadığı değerlendirilmiş olup bahsi geçen kategoriden yapılan başvurulara getirilen farklı şartların kamu yararı veya haklı nedene dayanılarak getirilip getirilmediği ile bu şartların anlaşılabilir, amaçla ilgili, adil ve makul olup olmadığının gözetilmesi gerekmektedir.
15. Başvuran tarafından TOKİ konutlarının yer aldığı projelere “Şehit Aileleri, Terör, Harp ve Vazife
Malulleri” kategorisinden yapılan başvurularda hak kısıtlayıcı hiçbir şart olmaması talep edilmişse de bu bağlamda yapılan inceleme neticesinde; ilgili İdare tarafından Sosyal Konut Projelerine yönelik başvurulara ilişkin olarak konulan ön şartlar ve satış koşullarının söz konusu konutların yatırım amaçlı alınmasının önüne geçilerek gerçek ihtiyaç sahiplerine ulaşmak maksadıyla getirildiği, aksi durumun bu projelerde yatırım amaçlı konut sahibi olunmasına yol açabileceği, bu durumda yatırım amacı bulunmaksızın barınma ihtiyacı nedeniyle başvuran gerçek ihtiyaç sahibi vatandaşların projelerden yararlanmasının önüne geçilebileceği, dolayısıyla İdare tarafından haklı bir nedene dayanılarak konulan başvuru şartlarının anlaşılabilir, amaçla ilgili, adil ve makul olduğu değerlendirilmektedir.
16. Bunun yanı sıra “Toplu Konut İdaresi Tarafından Şehit Ailelerine, Harp ve Vazife Malulleri ile Dul ve
Yetimlerine Açılacak Faizsiz Konut Kredisi Hakkında Yönetmelik” kapsamında bulunan hak sahiplerine kredi haricinde konut alma hakkı sunulduğu, şehit ailelerine ilişkin konut satışlarında %10 peşinat ve 240 ay vade ile sabit taksit imkânının tanındığı, ayrıca satış esas koşullarında da söz konusu kategori için başvuru bedeli alınmama, gelir şartı, konut olmama şartı vb. kıstasların aranmaması şeklinde ayrıcalıklar tanındığı, tüm bu ayrıcalıkların başvuruların kabul edildiği diğer kategorilerde bulunmadığı halde pozitif ayrımcılık doğrultusunda yalnızca “Şehit Aileleri, Terör, Harp ve Vazife Malulleri” kategorisinden yapılan başvurularda bulunduğu, bu nedenle İdare tarafından Şehit Aileleri, Harp ve Vazife Malullerinin haklarının korunması hedeflenerek imkânlar dâhilinde pozitif ayrımcılığın gereğinin yerine getirilmiş olduğu anlaşılmaktadır.
17. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; TOKİ konutlarının yer aldığı projelere şehit aileleri, harp ve vazife malulleri ile dul ve yetimleri kategorisinden yapılan başvurularda bahsi geçen şartların aranmasında hukuka ve hakkaniyete aykırılık bulunmadığı anlaşılmış olup bu sebeple başvurunun reddi gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 18. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in 6’ncı maddesinde yer verilmiş olup, idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak
Kurumumuza gönderildiği ayrıca idarenin başvuranla ilgili işlemlerinde “kanunlara uygunluk”, “makul sürede karar verme”, “hesap verilebilirlik”, “şeffaflık” ve “kararların gerekçeli olması” ilkelerine uygun davrandığı, ancak idari işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceği bildirilmediğinden
“karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı anlaşılmış olup idarenin bundan böyle bu ilkeye de uyması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
19. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca gerekçeli ret kararının başvurana tebliğinden itibaren varsa dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup, Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE; Kararın, Başvurana ve Toplu Konut İdaresi Başkanlığına tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi