|
ÖZET: Başvuran, uzaktan satışlarda zorunlu olarak plastik poşet satışı yapıldığını ve alternatif taşıma ekipmanı seçeneği sunulmadığını belirterek, bu uygulamanın çevreye ve tüketicilere zarar verdiğini ifade etmiştir. Başvuru, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na yönlendirilmiş ve ilgili mevzuat çerçevesinde yapılan denetimlerin sıklaştırılması talep edilmiştir. Bakanlık, plastik poşetlerin ücretlendirilmesi ve alternatif taşıma ekipmanı sunulması konularında düzenlemeler yapıldığını, ancak uygulamada bazı satış noktalarının mevzuata uymadığını belirtmiştir.
Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikler, plastik poşetlerin ücretli satışını zorunlu kılmakta ve tüketicilere alternatif taşıma seçenekleri sunulmasını talep etmektedir. Uzaktan satışlarda, tüketicinin poşet istemediği durumlarda, bu talebe uygun hareket edilmesi gerekmektedir. Bakanlık, mevzuata aykırı hareket eden satış noktalarına cezai yaptırımlar uygulamaktadır. 2021 yılında yapılan denetimlerde, mevzuata aykırı işlem yapan birçok satış noktasına ceza kesilmiştir. Sonuç olarak, başvuranın talepleri doğrultusunda, çevre kirliliğinin önlenmesi ve plastik poşet kullanımının azaltılması amacıyla denetimlerin artırılması ve mevzuata aykırı uygulamaların engellenmesi hususunda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na tavsiyede bulunulmuştur. Bu karar, hem çevresel sürdürülebilirlik hem de tüketici hakları açısından önem taşımaktadır. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2021/15325-S.21.24552
BAŞVURU NO : 2021/10505
KARAR TARİHİ : 25/10/2021
TAVSİYE KARARI GİZLİ, TCKN: GİZLİ
Adres: GİZLİ
BAŞVURUYA KONU İDARE : ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın uzaktan satışlarda zorunlu poşet satışı yapıldığından bahisle alternatif taşıma ekipmanı seçeneği sunulması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 08/06/2021
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran özetle; uzaktan satış yapan firmaların vatandaşa zorunlu alışveriş poşeti satışı yaptığını, ürünlerin kasa veya alışveriş sepeti ile teslim edilebilecekken zorunlu poşet satışı ile hem çevreye hem de tüketiciye zarar verildiğini, sanal alışveriş sitelerinde poşetsiz teslimat seçeneği olmadığını, siparişlerinde poşet istemediğini açıkça belirtmesine rağmen dikkate alınmadığını, CİMER aracılığı ile yaptığı başvuruya yasanın uygulandığı yönünde cevap verildiğini belirterek uzaktan satışlarda zorunlu poşet satışının önüne geçilmesini ve poşet/çanta tercihine ek olarak ‘poşetsiz ve ücretsiz aparat ile teslimat’ seçeneği sunulmasının zorunlu hale getirilmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 05/07/2021 tarih ve S. sayılı yazısı ile şikâyet başvurusunun çözüme kavuşturulması amacıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığından bilgi ve belge talebinde bulunulmuştur. İlgili idare tarafından gönderilen 17/08/2021 tarihli ve sayılı cevabi yazı ve eklerinde özetle; 2.1. 7153 Sayılı Çevre Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile birlikte 2872 sayılı Çevre Kanunu’na Ek 13’üncü madde ile “Kaynakların verimli yönetimi ve plastik poşetlerden kaynaklanan çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla plastik poşetler satış noktalarında kullanıcıya veya tüketiciye ücret karşılığı verilir.” hükmü eklendiği, anılan hüküm çerçevesinde Bakanlık tarafından Plastik
Poşetlerin Ücretlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar yayınlandığı, söz konusu esaslarda poşetlerin satış
ve beyan işlemleri ile geri kazanım katılım payının tahsili vb. işlemlere dair yol ve yöntemler belirlendiği, 2.2. Çevre kirliliğinin önlenmesi, çevre duyarlılığı için farkındalık oluşturulması ve kaynakların verimli yönetimi amacıyla başlatılan plastik poşetlerin ücretlendirilmesine ilişkin uygulama sürecinde, gerek vatandaşlardan gerekse de ilgili sektör temsilcilerinden alınan geri bildirimlere istinaden yapılan değerlendirmeler sonucunda güncellemeler yapıldığı, 2021 yılı için plastik poşet ücretini ve güncellenen hususları içeren Usul ve Esasların 22/12/2020 tarihinde yayımlandığı, 2.3. Bu kapsamda, Bakanlık tarafından hazırlanarak yürürlüğe giren bahse konu Usul ve Esasların aşağıda yer alan hükümleri dâhilinde uzaktan satışlarda uyulması gereken hususların belirlendiği, buna göre; Genel Esaslar başlıklı 5’inci maddenin altıncı fıkrasına göre, “Plastik poşetle gönderimi sağlanan uzaktan satışlarda alternatif taşıma ekipmanı kullanım seçeneği tüketiciye sunulur. Tüketici tarafından plastik poşet seçeneği tercih edilmesi halinde poşetlerin satışı zorunludur.”
Satış Noktalarının Yükümlülükleri bölümü 8’inci maddenin ikinci fıkrasına göre, “Satış noktaları, plastik poşet talep etmeyen tüketiciye, talebi dışında plastik poşet satamaz. Uzaktan satışlarda ise, bu
Usul ve Esasların Geçici 3’üncü maddesinde verilen sürenin tamamlanması sonrasında satış noktaları, plastik poşet talep etmeyen tüketiciye, talebi dışında plastik poşet sunamaz.”
Uzaktan satışlar başlıklı Geçici 3’üncü maddenin birinci fıkrasına göre, “Bu Usul ve Esasların 5’inci maddesinin altıncı fıkrası gereği plastik poşetle gönderimi sağlanan uzaktan satışlarda alternatif taşıma ekipmanı seçeneği 31/03/2019 tarihine kadar kurulur.” 2.4. Bu çerçevede, yukarıda zikredilen hükümler dâhilinde uzaktan satışlarda plastik poşetlerin ücretlendirilmesine ilişkin sınırlamalar getirilmiş olup mevzuatta konuya ilişkin herhangi bir açıklık bulunmadığı, 2.5. Diğer taraftan, 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 20’nci maddesinin (bb) fıkrasında yer alan 1 numaralı bentte, Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara aykırı olarak plastik poşet verdiği tespit edilen satış noktalarına depo alanı hariç kapalı satış alanının her metrekaresi için 16,54 Türk lirası, elektronik ortamda satış yapanlara ise 3.000 Türk lirasından 30.000 Türk lirasına kadar idari para cezası verileceğinin hükme bağlandığı, 2.6. Bu kapsamda, 2021 yılı poşet denetimleri konusunda Bakanlık tarafından 2822 denetim gerçekleştirildiği ve Çevre Kanunu’nun bahsi geçen maddesine aykırı olarak poşet verildiğinin tespit edilmesi üzerine toplamda 27 adet ceza ile 719.494,52 TL idari yaptırım uygulandığı açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 2709 sayılı T.C. Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikayetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye
Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu gecikmeksizin, dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir. Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu
Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…”, 4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinde;
“Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve
davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir. Ancak; Yasama yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemler, Yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin kararlar, Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki faaliyetleri, Kurumun görev alanı dışındadır.”, 5. 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun; 5.1. “İlkeler” başlıklı 3’üncü maddesinin h bendinde; “Çevrenin korunması, çevre kirliliğinin önlenmesi ve giderilmesi, sıfır atığın yaygınlaştırılması, döngüsel ekonomi ilkelerinin uygulanması ve iklim değişikliği ile mücadele edilmesi için uyulması zorunlu standartlar ile vergi, harç, katılma payı, yenilenebilir enerji kaynaklarının ve temiz teknolojilerin teşviki, motorsuz veya elektrikli araçların teşviki, atıkların geri kazanımı ile arıtılmış atıksuların yeniden kullanımının teşviki, geri kazanım katılım payı, plastik içerikli poşet veya ambalaj ve tek kullanımlık materyallerin kullanımının azaltılması, depozito uygulaması, emisyon ücreti, kirletme bedeli ve kirliliğin önlenmesine yönelik teminat alınması ve sera gazı emisyonlarının takibine yönelik karbon ticareti gibi piyasaya dayalı mekanizmalar ile ekonomik araçlar ve teşvikler kullanılır. (Değişik cümle:24/12/2020- 7261/12 md.) Bu bentteki uygulamalara ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir.” 5.2. “İdari nitelikteki cezalar” başlıklı 20’nci maddesinin (bb) fıkrasında; “Bu Kanunda geri kazanım katılım payına tabi olan ek (1) sayılı listede yer alan ürünlere yönelik olarak;
1) Plastik poşetleri ek 13 üncü maddeye aykırı olarak ücretsiz verdiği veya Bakanlıkça belirlenen usul ve
esaslara aykırı olarak plastik poşet verdiği tespit edilen satış noktalarına depo alanı hariç kapalı satış alanının her metrekaresi için 15,16 Türk lirası (16,54 TL), elektronik ortamda satış yapanlara ise 3.000
Türk lirasından (3.000 TL) 30.000 Türk lirasına (30.000 TL) kadar, (…) idari para cezası verilir.” 5.3. “Poşet ücreti” başlıklı Ek 13’üncü maddesinde; “(Ek madde: 29.11.2018 – 7153 S.K/Madde 8)
Kaynakların verimli yönetimi ve plastik poşetlerden kaynaklanan çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla plastik poşetler satış noktalarında kullanıcıya veya tüketiciye ücret karşılığı verilir. Uygulanacak taban ücret 25 kuruştan az olmamak üzere Bakanlıkça oluşturulacak komisyon aracılığı ile belirlenir ve her yıl için güncellenir.
Bu maddedeki düzenlemelere ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça belirlenir.” 6. 26/06/2021 tarihli ve 31523 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Ambalaj Atıklarının Kontrolü
Yönetmeliği’nin; 6.1. “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde; “(1) Bu Yönetmelikte geçen;(…)
y) Satış noktası: Elektronik ortamlar da dâhil olmak üzere, toptan ve/veya perakende olarak mal veya ürünlerin alışverişinin yapıldığı mağaza, market ve benzeri satış yerlerini, (…) ifade eder.” 6.2. “Genel ilke ve esaslar” başlıklı 5’inci maddesinde; “(7) Ambalajın ve ambalaj atığının içeriğindeki maddelerin miktarının ve çevreye verdiği zararın, ambalajın tasarımından başlayarak üretimi, pazarlanması, dağıtımı, kullanılması, yeniden kullanıma alınması, piyasaya arzı ve atık haline gelmesinden geri kazanımına veya bertaraf edilmesine kadar tüm süreçlerde temiz ürün ve teknolojiler geliştirilerek çevresel risklerin azaltılmasına yönelik önleme faaliyeti yapılması esastır.
(8) Kaynakların verimli yönetimi ve plastik poşetlerden kaynaklanan çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla plastik poşet kullanımının azaltılmasına yönelik ücretlendirme uygulaması yapılır. Ülke genelinde plastik poşet kullanımının, çok hafif plastik poşetler hariç olmak üzere, yıllık kişi başına kullanılan adedin
31/12/2025 tarihine kadar 40 adedi aşmayacak şekilde azaltılmasını sağlayacak önlemlerin alınması ve düzenlemelerde bulunulması esastır.
(9) Ücretlendirme uygulamasına tabi tutulan plastik poşetler ile ücretlendirme uygulamasından muaf tutulan plastik poşetlerin kullanımında yedinci fıkrada belirtilen önleme faaliyetleri ile tüketicilerin/kullanıcıların talebinin azaltılmasına yönelik faaliyetlerde bulunulması esastır.” 6.3. “Satış noktalarının yükümlülükleri” başlıklı 11’inci maddesinde; “(1) Satış noktaları;(…)
c) Tüketicilerin plastik poşet talebi ve kullanımını en aza indirecek tedbirleri almak ve teşvik edici uygulamalarda bulunmakla, bu konuda tüketicileri bilgilendirmekle; ücretlendirme uygulamasına tabi tutulan plastik poşetleri belirlenen ücretler haricinde veya tamamen ücretsiz olarak vermemekle, bu poşetleri ücretsiz veya belirlenen ücreti değiştirmeye imkan verecek herhangi bir promosyona veya kampanyaya dâhil etmemekle; plastik poşetlerin üretimine ve piyasaya arzına yönelik olarak getirilen düzenlemelere uymayan poşetleri tüketicilere/kullanıcılara vermemekle, (…) yükümlüdürler.
(…)
(4) Satış noktaları; Bakanlık tarafından belirlenen plastik poşetlerin kullanımının azaltılmasına yönelik ücretlendirme uygulaması dâhil ambalaj ve ambalaj atıklarının yönetimine yönelik diğer tedbir, teşvik ve sınırlamalara ilişkin olarak Bakanlıkça belirlenen idari düzenlemelere, usul ve esaslara uygun faaliyet göstermek zorundadırlar.” 7. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 22/12/2020 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe giren
Plastik Poşetlerin Ücretlendirilmesine İlişkin Usul ve Esasların, 7.1. “Genel esaslar” başlıklı 5’inci maddesinde; “…(2)Faaliyet türü ne olursa olsun uzaktan satışlar da dahil olmak üzere, istisnasız tüm satış noktalarında (tekstil, oyuncak, elektronik, unlu mamul, giyim, gıda gibi ürünlerin toptan veya perakende olarak satışının yapıldığı market, bakkal, kantin, pastane, züccaciye, tuhafiye, restoran. kafe, nalbur ve benzeri yerler) 1/1/2019 tarihinden itibaren plastik poşetlerin ücretli olarak satışı gerçekleştirilecektir. (3) Plastik poşetler, uzaktan satışlar da dahil olmak üzere satış noktalarında kullanıcıya veya tüketiciye ücretsiz temin edilemez ücretsiz teminine imkan verecek herhangi bir promosyona veya kampanyaya dahil edilemez… (6) Plastik poşetle gönderimi sağlanan uzaktan satışlarda alternatif taşıma ekipmanı kullanım seçeneği tüketiciye sunulur. Tüketici tarafından plastik poşet seçeneği tercih edilmesi halinde poşetlerin satışı zorunludur.” 7.2. “Satış noktalarının yükümlülükleri” başlıklı 8’inci maddesinde; “ …(2) Satış noktaları, plastik poşet talep etmeyen tüketiciye, talebi dışında plastik poşet satamaz. Uzaktan satışlarda ise, bu Usul ve
Esasların Geçici 3 üncü maddesinde verilen sürenin tamamlanması sonrasında satış noktaları, plastik poşet talep etmeyen tüketiciye, talebi dışında plastik poşet sunamaz.” 7.3. “İzleme, kontrol ve denetim işlemleri” başlıklı 12’nci maddesinde; “(1) Bu Usul ve Esaslar ile getirilen düzenlemeler doğrultusunda yapılacak izleme, kontrol ve/veya denetim faaliyetleri Bakanlık ve/veya İl Müdürlüklerince gerçekleştirilir.
(2) İlgililer, Bakanlığın ve/veya ilgili İl Müdürlüklerinin isteyecekleri bilgi ve belgeleri vermek, denetim esnasında her türlü kolaylığı göstermek zorundadır.
(3) Bakanlık, gerek görülmesi halinde izleme, kontrol ve/veya denetim faaliyetlerine ilişkin yetki düzenlemesinde bulunabilir.” 7.4. “Yaptırımlar” başlıklı 13’üncü maddesinde; “(1) Bakanlık tarafından bu Usul ve Esaslar kapsamında yapılacak izleme, kontroller ve/veya denetimler sırasında; a) Bildirim ve beyan yükümlülüğünü zamanında ve/veya tam olarak yerine getirmediği tespit edilenlere
Kanunun 20 nci maddesinin (g) bendi hükmü.
b) Geri kazanım katılım payını ödemediği tespit edilenlere Kanunun 20 nci maddesinin (z) bendi hükmü, c) Plastik poşetleri ücretsiz verdiği, promosyona ve/veya kampanyaya tabi tuttuğu tespit edilenlere
Kanunun 20 nci maddesinin (bb) bendi hükmü, gereğince idari para cezası uygulanır.
(2) Bu Usul ve Esaslar kapsamında yapılacak bildirim ve beyanlarda yanlış ve yanıltıcı beyanda bulunanlar hakkında Kanunun 26 ncı maddesi doğrultusunda işlem tesis edilir.” 7.5. “Uzaktan satışlar” başlıklı Geçici 3’üncü maddesinde; “Bu Usul ve Esasların. 5 inci maddesinin altıncı fıkrası gereği plastik poşetle gönderimi sağlanan uzaktan satışlarda alternatif taşıma ekipmanı seçeneği 31/3/2019 tarihine kadar kurulur.” düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
8. İlgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde, başvuru konusuna ilişkin “Tavsiye
Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 9. Başvuran, (1) numaralı paragrafta ayrıntılarına yer verilen başvurusunda; uzaktan satışlarda tüketiciye zorunlu plastik poşet satıldığı, alternatif taşıma ekipmanı seçeneği sunulmadığından bahisle gerekli düzenlemelerin yapılarak alternatif taşıma seçeneği sunulmasının zorunlu hale getirilmesini talep etmektedir.
10. Hafif ve sağlam yapıları, hijyenik ve düşük maliyetli olmaları dolayısıyla kullan at plastik poşetler toplumların alışveriş kültürünün vazgeçilmez bir parçası olmuş ve en çok tercih edilen taşıma aracı haline gelmiştir. Çoğunlukla mağaza, süpermarket gibi satış noktalarınca temin edilerek tüketiciye ücretsiz sunulması ise plastik poşet kullanımını giderek artırmış, Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP)
paylaştığı verilere göre plastik poşet kullanımı dünya genelinde yılda 5 trilyona ulaşmıştır. Plastik poşet kullanımının bu denli artmasıyla birlikte poşetlerin doğaya ve çevreye olan olumsuz etkileri dikkat çekmeye başlamıştır.
11. Plastik poşetlerin doğada çözünmeleri için 400 ila 800 yıl süre gerekmesinin yanı sıra bu çözünme sürecinde içeriğinde bulunan bir çok zehirli materyal toprağa, suya ve dolayısıyla insanların besin zincirine karışmakta, bununla birlikte hayvanların besin zannederek tüketmeleri sonucu sindirim sistemlerini bozarak ölümlerine neden olmakta, çöp olarak doğaya atılması ve yakılması esnasında salınan sera gazları küresel ısınmayı her gün biraz daha arttırmakta, neticede ekolojik denge zarar görmektedir.
12. Son yıllarda plastik poşetlerin çevreye verdiği bu denli büyük zararlar insanoğlunun dikkatini çekmiş ve bu tehditlerin azaltılması için dünyada birçok ülkede çeşitli önlemler alınmaya başlanmıştır. UNEP verilerine göre 2018 yılının Temmuz ayından itibaren 127 ülke plastik poşetlere yönelik yasal düzenlemelerinde değişikliğe gitmiş, Fransa, İtalya, Yunanistan, İrlanda, Hollanda ve İsveç gibi Avrupa ülkelerinde plastik poşet kullanımını azaltmak için poşetler ücretli hale getirilmiştir.
(https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-57694701)
13. Dünyadaki uygulamalara benzer şekilde ülkemizde de plastik poşet kullanım miktarının azaltılmasına yönelik bazı yasal düzenlemeler yapma gereği duyulmuş, bu kapsamda 10/12/2018 tarih ve 30621 sayılı
Resmi Gazetede yayımlanan 7153 sayılı Çevre Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun ile 2872 sayılı Çevre Kanununa ek 13’üncü madde eklenmiştir. Madde gerekçesinden de
anlaşılacağı üzere ek 13’üncü madde ile geri dönüşüm imkanı olmayan, büyük çaplı çevresel kirliliğe neden olan plastik alışveriş poşetlerinin tüketiciye ücretli olarak satılarak kişi başı kullanım miktarının azaltılması, kaynakların verimli kullanılması ve ekonomiye kazanç sağlanması hedeflenmiştir.
14. 2872 sayılı Kanuna eklenen ek 13’üncü madde ile paralel olarak 26/06/2021 tarih ve 31523 sayılı Resmi
Gazetede yayımlanan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğinde sürdürülebilir bir şekilde çevrenin korunması ve geliştirilmesi için strateji ve politikalar ile idari, mali ve teknik usul ve esaslar belirlenmiştir.
Buna göre kaynakların verimli yönetimi ve plastik poşetlerden kaynaklanan çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla plastik poşet kullanımının azaltılmasına yönelik ücretlendirme uygulaması yapılacağı, ülke genelinde plastik poşet kullanımının, çok hafif plastik poşetler hariç olmak üzere, yıllık kişi başına kullanılan adedin 31/12/2025 tarihine kadar 40 adedi aşmayacak şekilde azaltılmasını sağlayacak şekilde düzenlemeler yapılacağı belirtilmiştir.
15. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 2872 sayılı Kanunun ek 13’üncü maddesine dayanılarak çevre kirliliğinin önlenmesi, çevre duyarlılığı için farkındalık oluşturulması ve kaynakların verimli yönetimi amacıyla 25/12/2018 tarihinde Plastik Poşetlerin Ücretlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar yayımlanarak 01/01/2019 tarihinde plastik poşetlerin ücretlendirilmesi uygulaması başlatılmıştır. Uygulama sürecinde alınan geri bildirimlere istinaden yapılan değerlendirmeler sonucunda uygulamalarda güncellemeler yapılmış ve 2021 yılı için plastik poşet ücretini ve güncellenen hususları içeren Usul ve Esaslar 22/12/2020 tarihinde yayımlanmıştır. Söz konusu Usul ve Esaslarda poşetlerin satış ve beyan işlemleri ile geri kazanım katılım payının tahsili vb. işlemlere dair yol ve yöntemler belirlenmiştir.
16. Başvuru konusu dosya özelinde başvuranın uzaktan satışlarda tüketiciye tercih hakkı tanınmaksızın zorunlu olarak plastik poşet satışı yapıldığından bahisle bu hususun engellenmesi yönünde tedbirler alınması talebinde bulunduğu görülüştür. Plastik poşetlerin ücretlendirilmesi hususunu düzenleyen yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinde satış noktalarına Bakanlık tarafından belirlenen plastik poşetlerin kullanımının azaltılmasına yönelik ücretlendirme uygulaması dâhil ambalaj ve ambalaj atıklarının yönetimine yönelik diğer tedbir, teşvik ve sınırlamalara ilişkin olarak Bakanlıkça belirlenen idari düzenlemelere, usul ve esaslara uygun faaliyet gösterme yükümlülüğü getirilmiştir. Bu kapsamda satış noktaları plastik poşetleri ücretsiz vermemekle, tahsil edilen ücretleri satış belgelerinde adet bazlı göstermekle, plastik poşet talep etmeyen tüketiciye talebi dışında plastik poşet satışı yapmamakla, tüketicinin kendisine ait taşıma ekipmanı ile alışveriş yapmasına engel olacak faaliyette bulunmamakla, açık satılan gıdaların hijyenini sağlamak için kağıt/karton türevi torbalar bulundurmakla yükümlendirilmiştir.
17. Uzaktan satışlara yönelik olarak ise Plastik Poşetlerin Ücretlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslarda ayrıca düzenleme yapılarak plastik poşetle gönderimi sağlanan uzaktan satışlarda alternatif taşıma ekipmanı seçeneğinin 31/03/2019 tarihine kadar kurulması hususu belirlenmiş, bu tarihten sonra alternatif taşıma ekipmanı seçeneği sunulması zorunlu hale getirilmiştir. Buna göre uzaktan satışlarda alternatif taşıma ekipmanı kullanım seçeneği tüketiciye sunulmalı, tüketici plastik poşet tercih ettiğini açıkça belirtmedikçe ücretli yahut ücretsiz poşet satışı yapmamalıdır. Aksi takdirde mevzuat hükümlerine aykırı hareket edilmesi dolayısıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından meri mevzuat kapsamında gerekli cezai iş ve işlemler uygulanması gerekmektedir.
18. 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 20’nci maddesinin (bb) fıkrasında, Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara aykırı olarak plastik poşet verdiği tespit edilen satış noktalarına depo alanı hariç kapalı satış alanının her metrekaresi için 16,54 TL, elektronik ortamda satış yapanlara ise 3.000 TL ile 30.000 TL arasında idari para cezası verileceği hükme bağlanmıştır. Nitekim Çevre ve Şehircilik Bakanlığından alınan verilere göre; plastik poşetlerin kullanımı konusunda 2021 yılı içerisinde 09/08/2021 tarihine kadar 2822 adet
denetim yapıldığı, Çevre Kanunu ve ilgili diğer mevzuata aykırı olarak plastik poşet verildiğinin tespit edilmesi üzerine 27 adet cezai işlem ile 719.494,52 TL idari para cezası uygulandığı anlaşılmıştır.
19. Başvuranın iddiaları, idarenin konuyla ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya birlikte değerlendirildiğinde; geri dönüşüm imkanı olmayan, büyük çaplı çevresel kirliliğe neden olan plastik alışveriş poşetlerinin kişi başı kullanım miktarının azaltılması amacı ile tüketiciye ücretli satılması yönünde bir çok yasal düzenleme yapıldığı, satış noktalarında plastik poşet kullanımını artırıcı şekilde kampanya, promosyon yapılması yasaklandığı gibi tüketiciye isteği dışında plastik poşet satışını engellemeye yönelik uzaktan satışları da kapsayacak şekilde ayrıntılı hükümler bulunduğu ve yapılan denetimlerde mevzuata aykırı işlem yaptığı tespit edilenler hakkında cezai işlem uygulandığı anlaşılmış, bununla birlikte, başvuranın mesafeli satış sözleşmesi ile yaptığı alışverişlerde alternatif taşıma ekipmanı seçeneği sunmayan satış noktaları olduğu iddialarına yönelik olarak yapılan araştırmada, başvuranın iddialarını doğrulayan, alternatif taşıma ekipmanı seçeneği sunmayarak zorunlu plastik poşet satışı yapan uygulama örneklerine rastlanmıştır. Bu kapsamda başvuru konusu hususta yasal düzenlemelerde herhangi bir açıklık bulunmadığı ancak uygulamada yasal mevzuata uymayan satış noktalarının bulunduğu tespit edilmiştir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 20. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup, söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; idare tarafından istenilen bilgi ve belgelerin Kurumumuza süresi içinde ve gerekçeli olarak gönderildiği, bu bakımdan kanunlara uygunluk ilkesine uygun davranıldığı anlaşılmıştır.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
21. 14/06/2012 tarih ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Dava açma süresinin yeniden işlemeye başlaması” başlıklı 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, ilgili idarece tavsiye kararı üzerine
30 gün içerisinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma
süresinden arta kalan sürede Ankara İdare Mahkemesine yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre, BAŞVURUNUN KABULÜNE;
2872 sayılı Çevre Kanunu ve plastik poşetlerin ücretlendirilmesine ilişkin diğer yasal mevzuat kapsamında
yapılan denetimlerin sıklaştırılması ve mevzuata aykırı iş ve işlem yapanların tespit edilerek gerekli cezai işlemlerin uygulanması hususunda ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI’NA TAVSİYEDE
BULUNULMASINA,
Kararın BAŞVURANA ve ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI’NA tebliğine;
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, idare
tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi