Katma Değer Vergisinde doğru vergilemenin ilk adımı, işlemin KDV’nin konusuna girip girmediğini ve vergiyi doğuran olayın hangi tarihte gerçekleştiğini belirlemektir. Oran, beyan dönemi, indirim zamanı, iade ve ceza değerlendirmesi çoğu kez bu iki tespitin sonucuna bağlıdır.
KDV’nin konusuna giren başlıca işlemler
3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanununa göre Türkiye’de ticari, sınai, zirai faaliyet ve serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler KDV’nin konusuna girer. Bunun yanında her türlü mal ve hizmet ithalatı ile Kanunda özel olarak sayılan bazı teslim ve hizmetler de vergiye tabidir. Bir işlemin gelir veya kurumlar vergisi bakımından kazanç doğurmaması, tek başına KDV dışında kalması anlamına gelmez; işlem KDV Kanunundaki teslim veya hizmet tanımına giriyorsa ayrıca değerlendirilir.
Teslim nedir?
Teslim, bir mal üzerindeki tasarruf hakkının malik veya onun adına hareket edenlerce alıcıya veya onun adına hareket edenlere devredilmesidir. Fiili zilyetlik kadar ekonomik tasarrufun devri de önemlidir. Malın alıcıya gönderilmesi halinde nakliyenin başlatılması, malın taşıyıcıya tevdi edilmesi veya alıcının göstereceği yere sevk edilmesi gibi olaylar somut sözleşmeye göre teslim anını belirleyebilir.
Kanun bazı işlemleri fiili satış olmasa da teslim sayar. İşletmeden çekişler, personele veya üçüncü kişilere bedelsiz verilen mallar ve belirli işletme içi kullanımlar bu nedenle KDV sonucu doğurabilir.
Hizmet nedir?
Teslim ve teslim sayılan haller dışında kalan ve bir şeyi yapmak, işlemek, meydana getirmek, imal etmek, onarmak, temizlemek, muhafaza etmek, hazırlamak, değerlendirmek, kiralamak veya bir şeyi yapmamayı taahhüt etmek gibi şekillerde gerçekleşen işlemler hizmet sayılır. Hizmetin bedelsiz veya düşük bedelli olması, işlemin KDV karşısındaki durumunu ayrıca emsal bedel ve istisna hükümleri yönünden incelemeyi gerektirebilir.
İşlemin Türkiye’de yapılması
Mal teslimlerinde malın teslim anında Türkiye’de bulunması; hizmetlerde ise hizmetin Türkiye’de yapılması veya hizmetten Türkiye’de faydalanılması KDV bakımından temel bağlantı noktalarıdır. Yurt dışındaki bir sağlayıcıdan alınan yazılım, danışmanlık, reklam, lisans veya dijital hizmette hizmetten Türkiye’de faydalanılıyorsa sorumlu sıfatıyla KDV gündeme gelebilir.
Vergiyi doğuran olay ne zaman meydana gelir?
Genel kural, mal tesliminde teslimin; hizmette hizmetin yapılmasının vergiyi doğuran olayı meydana getirmesidir. Ancak bazı özel zaman kuralları vardır:
- Teslim veya hizmetten önce fatura veya benzeri belge düzenlenirse, belgede gösterilen tutarla sınırlı olmak üzere vergiyi doğuran olay belge düzenleme tarihinde oluşur.
- Kısım kısım teslim veya hizmet yapılması mutat olan ya da taraflarca kararlaştırılan işlemlerde her kısmın teslimi veya hizmetin yapılması ayrı vergiyi doğuran olay yaratır.
- Komisyoncular vasıtasıyla veya konsinyasyon suretiyle yapılan satışlarda belirleyici an, malın nihai alıcıya teslimidir.
- İthalatta gümrük vergisi ödeme mükellefiyetinin başladığı, gümrük vergisine tabi olmayan işlemlerde gümrük beyannamesinin tescil edildiği tarih önem taşır.
Avans ve peşin ödeme
Sadece avans tahsil edilmesi, mal teslimi veya hizmet ifası gerçekleşmeden ve fatura düzenlenmeden tek başına KDV doğurmaz. Ancak avans için fatura düzenlenirse, faturada gösterilen tutar bakımından vergiyi doğuran olay fatura tarihinde gerçekleşir. Bu nedenle nakit hareketi ile vergiyi doğuran olay birbirinden ayrılmalıdır.
Hakedişli ve sürekli işlerde kritik tarih
İnşaat, bakım-onarım, danışmanlık ve benzeri kısım kısım ifa edilen işlerde hakediş, kabul/onay ve fatura tarihleri birlikte incelenir. İdari uygulamada taahhüt işlerinde hakedişin yetkili makamca onaylanması veya daha önce fatura düzenlenmesi vergiyi doğuran olay bakımından önem taşır. Sözleşmede ödeme tarihinin daha ileri bir tarih olması KDV’nin doğumunu tek başına ertelemez.
Bedelsiz işlemler ve işletmeden çekiş
Bir malın işletme sahibine, ortağa, personele veya üçüncü kişiye bedelsiz verilmesi her zaman KDV dışı değildir. Kanunda teslim sayılan hallere giriyorsa emsal bedel üzerinden KDV hesaplanması gerekebilir. Promosyon, numune ve eşantiyon gibi uygulamalarda ise ticari teamül, miktar ve ana malın pazarlanmasıyla bağlantı ayrıca önem taşır.
Pratik örnekler
Örnek 1: Mal 28 Aralık’ta alıcıya teslim edilmiş, fatura 3 Ocak’ta düzenlenmiştir. Vergiyi doğuran olay kural olarak Aralık döneminde meydana gelir. Faturanın sonraki aya sarkması KDV’nin dönemini değiştirmez.
Örnek 2: Mart ayında 500.000 TL avans alınmış, mal Mayıs ayında teslim edilmiştir. Mart ayında fatura düzenlenmemişse sırf avans nedeniyle KDV doğmaz; teslimle birlikte Mayıs döneminde doğar. Avans için Mart’ta fatura kesilmişse fatura edilen kısım bakımından Mart’ta KDV doğar.
Örnek 3: Yurt dışındaki şirket Türkiye’deki şirkete çevrim içi danışmanlık vermiştir. Hizmetten Türkiye’de faydalanılıyorsa, işlem sorumlu sıfatıyla KDV yönünden ayrıca değerlendirilir.
En sık yapılan hatalar
- Fatura tarihi ile teslim/hizmet tarihini her durumda aynı kabul etmek.
- Avans tahsilatını otomatik olarak KDV doğuran olay saymak.
- Yurt dışında ifa edilen hizmette Türkiye’de faydalanma unsurunu incelememek.
- Bedelsiz teslimleri otomatik olarak KDV dışı kabul etmek.
- Hakedişli işlerde yalnız ödeme tarihine bakmak.