Mevzuat değerlendirme tarihi: 14.10.2026. Bu metindeki süreler, oranlar ve formüller yalnız ilgili ihale/sözleşmeye uygulanabilir mevzuat sürümünde kullanılmalıdır. İlan/duyuru, sözleşme, iş programı, hakediş, teslim ve ödeme tarihleri birbirinin yerine geçmez.
1. Hukuki kapsam ve süre
4735 m.8 ve 2013/5217 sayılı Yapım İşleri Fiyat Farkı Esasları uygulanır. 2022 tarihli 5202 sayılı Kararla sözleşme süresi 365 takvim gününü aşan yapım işlerinde fiyat farkının ve girdi ağırlıklarının ihale dokümanında düzenlenmesine ilişkin zorunluluk güçlendirilmiştir. Daha kısa işler için ihale dokümanındaki hüküm ve ilgili tarihli Esaslar kontrol edilir. İhale usulünün açık ihale veya pazarlık olması formülü kendiliğinden değiştirmez.
2. Ana formül ve tüm değişkenler
Fₙ = Aₙ × B × (Pₙ − 1); normal rejimde B = 0,90.
Aₙ uygulama döneminde fiyat farkına esas hakediş/iş tutarıdır; Pₙ baz ve güncel endekslerin sözleşmede belirlenen ağırlıklarla birleştirilmesi sonucu bulunan katsayıdır. Ağırlık toplamı 1 olmalı, sözleşmeden sonra keyfi değişmemelidir.
Pₙ = a(Iₙ/I₀) + b₁(Çₙ/Ç₀) + b₂(Dₙ/D₀) + b₃(AYₙ/AY₀) + b₄(Yₙ/Y₀) + b₅(Kₙ/K₀) + b₆(Gₙ/G₀) + c(Mₙ/M₀).
| Katsayı | Girdi |
|---|---|
| a | İşçilik |
| b₁ | Metalik olmayan mineral ürünler/çimento benzeri |
| b₂ | Demir-çelik |
| b₃ | Akaryakıt |
| b₄ | Diğer yakıtlar |
| b₅ | Ağaç ve ahşap |
| b₆ | Diğer malzemeler |
| c | Makine-ekipman amortismanı |
3. Katsayı belirleme ve endeks kaynağı
Katsayılar işin yaklaşık maliyet analizindeki gerçek girdi ağırlıklarına dayanmalıdır. Her işte aynı a/b/c değerleri kullanılmaz; teklif aşamasından sonra katsayı değişikliği kural olarak yapılamaz. TÜİK TÜFE ve Yİ-ÜFE ile uygun CPA alt endeksleri, ilgili durumda EPDK resmî fiyatları kullanılır. 30.07.2025 tarihli 10132 sayılı Karar mevcut endekslere 24 yeni TÜİK alt endeksinin kullanımını eklemiştir. 2025 öncesi ilanlı sözleşmeye yeni alt endeks serisini sırf güncel olduğu için taşımak doğru değildir.
4. Sekiz girdili tam sayısal örnek
| Girdi | Ağırlık | Güncel/baz | Katkı |
|---|---|---|---|
| İşçilik | 0,20 | 1,10 | 0,2200 |
| Mineral | 0,15 | 1,08 | 0,1620 |
| Demir | 0,20 | 1,20 | 0,2400 |
| Akaryakıt | 0,10 | 1,15 | 0,1150 |
| Diğer yakıt | 0,05 | 1,05 | 0,0525 |
| Ahşap | 0,05 | 1,12 | 0,0560 |
| Diğer malzeme | 0,15 | 1,09 | 0,1635 |
| Makine | 0,10 | 1,06 | 0,1060 |
| Toplam | 1,00 | 1,1150 |
Aₙ=2.000.000 TL, Pₙ=1,1150 ise Fₙ=2.000.000×0,90×0,115=207.000 TL. Bu örnek fiyat farkı tutarıdır; KDV, tevkifat ve teminat ayrıca değerlendirilir.
5. Götürü bedel, birim fiyat ve karma sözleşme
Teklif birim fiyat sözleşmesinde Aₙ, hakedişe konu gerçekleştirilen imalat miktarlarıyla sözleşme birim fiyatlarından; anahtar teslimi götürü bedelde onaylanan fiziki ilerlemenin sözleşme tutarındaki karşılığından belirlenir. Sözleşme 25 milyon TL ve cari dönemin kabul edilen fiziki gerçekleşmesi %8 ise Aₙ=2 milyon TL olur; yukarıdaki Pₙ ile fiyat farkı yine 207.000 TL’dir. Karma işlerde ilgili bölümün hukuki niteliği esas alınır. 2025 sonrasında doğal bağlantılı yapım+mal veya yapım+hizmet işlerinde ayrı fiyat farkı Esasları ve ayrı katsayı/endeks kümeleri gerekebilir.
6. Negatif fiyat farkı ve geçici endeks
Aₙ=1.000.000 TL, Pₙ=0,97 olduğunda Fₙ=1.000.000×0,90×(−0,03)=−27.000 TL; bu yüklenici lehine ödeme değil kesintidir. 2025 sonrası ilgili sözleşmelerde aynı ay birden fazla hakediş düzenlenirken güncel endeks henüz açıklanmamışsa mevzuatın öngördüğü önceki güncel endeks geçici kullanılır, açıklanan endeksle sonraki hakedişte düzeltme yapılır. Keyfi endeks tahmini yapılmaz.
7. Yeni birim fiyat ve fiyat farkı
Sözleşmede bulunmayan kalemin yeni fiyatı YİGŞ m.22’ye göre belirlenir. 2025 rejiminde fiyat farkı öngörülen işte yeni fiyatın ihale tarihi fiyat düzeyine taşınması, sonraki dönem için fiyat farkının ayrıca uygulanması esastır. Fiyat farkı öngörülmeyen işte rayiçlerin proje değişikliği tarihi seviyesinde ele alınmasına ilişkin hükümler ayrıdır; sözleşme bitiminden sonra proje değişikliği özel hesap gerektirebilir. Aynı fiyat hareketi hem yeni birim fiyat içinde hem fiyat farkında iki kez ödenmemelidir.
8. Süre uzatımı, revize iş programı ve gecikme
Yükleniciden kaynaklanan gecikmede programdaki dönem ile fiili gerçekleşme döneminin endekslerini karşılaştıran yüklenici aleyhine sınırlama kuralları uygulanır; gecikmiş fiili dönemin daha yüksek endeksi otomatik alınamaz. Mücbir sebep veya idare kaynaklı süre uzatımında revize iş programı ve ödenek dağılımına ilişkin hükümler belirleyicidir. 2025 düzenlemesinde uzatılan dönemde revize programa göre fiyat farkı açıklaştırılmıştır. Başlangıçta fiyat farkı bulunmayan belirli yapım sözleşmeleri bakımından Esaslar m.9 ayrıca kontrol edilmelidir. Süre uzatımı verilmesi her durumda kendiliğinden fiyat farkı ödeneceği anlamına gelmez.
9. ÖTV, revize birim fiyat, avans
Akaryakıt girdisinin ÖTV değişimi için 2018/11818 sayılı özel düzenleme ve KİK’in 2015/DK.D-86 açıklaması tarihsel şartlarıyla birlikte incelenir; akaryakıt fiyatındaki her artış ayrı ÖTV farkı oluşturmaz. Revize birim fiyat bulunan imalatlarda önce ilgili miktar için doğru sözleşmesel/revize bedel belirlenir, fiyat farkı Esaslarının matrahına bu bedelin nasıl aktarılacağı ayrıca değerlendirilir. Avans ve kalan bakiyenin 2025 tarihli Pₙ güncellemesi, genel hakediş fiyat farkıyla karıştırılmamalıdır.
10. Denetim, ek kesin teminat ve belge
Fiyat farkı ödemesi nedeniyle 4735 m.12 kapsamında %6 ek kesin teminat kontrol edilir. Denetim dosyasında ilan tarihi, katsayıların dayandığı analiz, sözleşme fiyat farkı maddesi, TÜİK/EPDK resmî endeks kaynağı, baz ve uygulama ayları, onaylı iş programı, süre uzatımı belgeleri, kümülatif hakediş ve düzeltme cetveli bulunmalıdır. Hatalı endeks ve katsayı uygulaması fazla ödeme/kamu zararı tartışmasına yol açabilir.
11. Yapım İşi Fiyat Farkında Hukuki Karar Sırası
Fiyat farkı hesaplanmadan önce aşağıdaki sıra izlenir: (1) ihale ilanı/duyurusu ve sözleşmenin tâbi olduğu sürüm, (2) 4734/4735 veya sözleşmede benimsenmiş özel rejim, (3) işin teklif birim fiyat/anahtar teslimi götürü bedel/karma niteliği, (4) sözleşme süresi ve fiyat farkı zorunluluğu, (5) idari şartname ve sözleşmede fiyat farkı/katsayı düzeni, (6) hakedişin imalat dönemi ve ilk/revize iş programı, (7) gecikme veya süre uzatımının nedeni, (8) yeni ve revize birim fiyatlı imalatlar, (9) endeks ve fiyat farkı hesabı, (10) teminat, vergi ve ödeme düzeltmeleri.
İlan tarihi ile hakediş tarihi farklı işlev görür. 2025 sonrasında düzenlenen hakediş, 2024 yılında ilan edilen bir ihaleye 2025 değişikliklerinin otomatik uygulanması sonucunu doğurmaz. Somut düzenlemenin özel yürürlük/geçiş hükmü mutlaka okunur.
12. 1988–2026 Yapım İşleri Fiyat Farkının Tarihsel Gelişimi
| Dönem | Dayanak | Esas fark |
|---|---|---|
| 1988–1994 | 88/13181 ve 94/6019 sayılı BKK | 2886 dönemindeki klasik belirli girdi/malzeme bazlı fiyat farkı. Güncel 4735 formülünün geriye uygulanması doğru değildir. |
| 2002–2013 | 2002/5039 sayılı BKK ve değişiklikleri | 4734/4735 altında ilk yapım fiyat farkı Esasları; eski tarihli sözleşmeler için geçmiş hükümler gerekebilir. |
| 2013 | 2013/5217 sayılı BKK; 31.08.2013 RG 28751 | Ağırlıklı Pn katsayısı, An×B×(Pn−1) formülü ve iş programı/ihzarat hükümleri. |
| 2018 | 2018/11818 sayılı BKK, 4735 geçici hükümleri | ÖTV ve olağanüstü fiyat değişikliklerinin özel dönemsel uygulaması. |
| 2019 | 08.08.2019 tarihli RG 30856 değişiklikleri | Yeni birim fiyat, iş programı, süre uzatımı ve fiyat farkı bağlantılı uygulama hükümleri değişti. |
| 2022 | 23.02.2022 tarihli 5202 sayılı CB Kararı, RG 31760 | 365 günü aşan yapım sözleşmelerinde fiyat farkı öngörülmesine ilişkin zorunlu rejimin geliştirilmesi; bunun dışında geçici 5–6 ek/artırımlı rejimleri. |
| 2024 | 7491 sayılı Kanun, 8089 sayılı CB Kararı | Belirli eski yapım işleri için 2024 dönemi ek fiyat farkı; normal formülün kalıcı değişimi değildir. |
| 2025 | 29.07.2025 tarihli 10132 sayılı CB Kararı, RG 30.07.2025/32971 | 24 yeni TÜİK alt endeksi; yeni birim fiyatın fiyat farkı tabanı; henüz açıklanmayan endeksin geçici kullanımı; revize iş programında dönem ayrımı. |
Geçiş ilkesi: 10132 sayılı Karar, 01.09.2025’te yürürlüğe girmiştir. KİK’e göre ilanı veya duyurusu bu tarihten sonra yapılan ihaleler ve sözleşmeleri açısından yeni kurallar uygulanır; eski ilanlı işlerin uygulanabilir önceki Esas sürümü korunur.
13. 2013/5217 Sayılı Esaslar: Maddeler İtibarıyla Konu Haritası
| Madde | Hukuki mesele | Somut inceleme |
|---|---|---|
| 1–4 | Amaç, kapsam, dayanak, tanımlar | Yapım sözleşmesinin kapsama girip girmediği, Türk parası, endeks tanımı, uygulama ve temel dönem. |
| 5 | Formül, An, B, Pn, ağırlıklar | Birim fiyat/götürü bedel tutarı, katsayı toplamı, baz ve güncel endeksler. |
| 6 | Uygulama esasları | İhale dokümanındaki hüküm, sözleşme sonrası değişmezlik, gecikme ve diğer hesap sınırları. |
| 7 | İş programı ve ödenek dilimi | İmalatın hangi aya ait olduğu, revize program, ödeneğe dayalı dönem ayrımı. |
| 8 | İhzarat | İhzaratın kapsamı, fiyat farkı matrahına etkisi, mükerrer hesabın önlenmesi. |
| 9 | Fiyat farkı öngörülmeyen işler | Mücbir sebep/idare kaynaklı süre uzatımı nedeniyle uygulanabilecek özel durum. |
| 10 | Çerçeve anlaşma | Davete kadar güncelleme ile münferit sözleşmedeki fiyat farkı ayrımı. |
| 11–12 | Endeks/fiyat belirlenmeyen işler ve katsayı yetkisi | Alternatif yöntem ve düzenleme yetkisi. |
| Geçici maddeler | Sözleşme sürümünün korunması | Değişikliğin hangi tarihteki ihaleye uygulanacağı. |
2013/5217’nin orijinal metnini kullanmak, 2022 ve 2025 değişikliklerini göz ardı etmek anlamına gelir. Esasların güncel ve tarihsel metinleri birlikte karşılaştırılmalıdır.
14. Genel Fiyat Farkı Formülünün Eksiksiz Okunması
Fₙ = Aₙ × B × (Pₙ − 1); olağan sürekli yapım rejiminde B=0,90.
Pₙ = a(İₙ/İ₀) + b₁(Çₙ/Ç₀) + b₂(Dₙ/D₀) + b₃(AYₙ/AY₀) + b₄(Yₙ/Y₀) + b₅(Kₙ/K₀) + b₆(Gₙ/G₀) + c(Mₙ/M₀).
Aₙ: Birim fiyat işlerinde uygulama ayındaki gerçekleşen imalat ve mevzuata göre dikkate alınacak ihzaratın sözleşme birim fiyatlarıyla hesaplanan fiyat farkına esas tutarıdır; anahtar teslimi götürü bedelde uygulama ayında gerçekleşen onaylı ilerleme yüzdesi × sözleşme bedelidir. İşin bütün sözleşme bedeli veya önceki hakedişlerle kümülatif toplamı doğrudan tek bir uygulama ayının Aₙ’si olarak kullanılamaz.
Pₙ: Sözleşmede belirlenen sabit girdi ağırlıklarının her biri için mevzuatın belirlediği güncel endeks/baz endeks oranlarının toplamıdır. Her katsayı kendi girdisinin ve ilgili dönemin resmî serisine bağlanır. a+b₁+b₂+b₃+b₄+b₅+b₆+c=1.
B: Yapım ve genel hizmet formülünde 0,90 olan sabit katsayıdır. 2022 tarihsel artırımlı rejiminde koşulları sağlayan belirli sözleşmelerde farklı uygulanmış olması bugünkü genel rejimi değiştirmez.
Pₙ>1 ise pozitif fark, Pₙ=1 ise sıfır fark, Pₙ<1 ise negatif fiyat farkı oluşur. Sözleşmede tanımlanmış resmî fiyat/endeks serisinin yerine yüklenicinin maliyet faturası, genel USD/TL oranı veya ENAG endeksi serbestçe kullanılamaz.
15. Katsayı ve Endeks Sözlüğü: Sekiz Ayrı Girdi Grubu
| Ağırlık | Endeks | Maliyet türü | Kontrol |
|---|---|---|---|
| a | İ | İşçilik | Esasların öngördüğü TÜİK TÜFE genel referansı; imalatta işçilik ağırlığı. |
| b₁ | Ç | Çimento ve metalik olmayan mineral ürünler | İlgili Yİ-ÜFE CPA grup/sınıf endeksi. |
| b₂ | D | Demir ve çelik | İlgili Yİ-ÜFE alt endeks. |
| b₃ | AY | Akaryakıt | İlgili Esasta tanımlanan akaryakıt fiyat/alt endeks kaynağı. |
| b₄ | Y | Diğer katı veya sıvı yakıtlar | İlgili Yİ-ÜFE serisi. |
| b₅ | K | Ağaç ve mantar ürünleri | İlgili Yİ-ÜFE serisi. |
| b₆ | G | Diğer malzemeler | İşe uygun Yİ-ÜFE alt endeksi. |
| c | M | Makine ve ekipman amortismanı | İlgili Yİ-ÜFE makine/endeks serisi. |
2025 değişikliğiyle mevcut serilere 24 ilave TÜİK alt endeksinin seçilmesi mümkün oldu. Seçilen endeks ve ağırlıkların yaklaşık maliyetteki malzeme/işçilik/yakıt/makine analizine dayanması gerekir. 2025 öncesi ihalede sözleşmede öngörülen seriyi yalnız daha yeni bir seri yayımlandı diye değiştirmek, 4735 m.8 kapsamındaki sözleşmesel değişmezlik ilkesine aykırılık riski taşır.
Endeksle ilgili her hesapta kurum/TÜİK tablo adı, seri kodu, temel ay, uygulama ayı, yayımlanma zamanı, varsa seri değişikliği ve uygulanabilir geçiş hükmü kaydedilmelidir. Endeks tanımında yer alan referans dönem, genel enflasyon oranıyla keyfî olarak değiştirilemez.
16. Yapım Fiyat Farkı İçin Dört Sayısal Hesap Senaryosu
16.1. Sekiz girdili tam hesap
Aₙ=2.000.000 TL; a=0,20 (oran 1,10); b₁=0,15 (1,08); b₂=0,20 (1,20); b₃=0,10 (1,15); b₄=0,05 (1,05); b₅=0,05 (1,12); b₆=0,15 (1,09); c=0,10 (1,06) olsun.
Pₙ=(0,20×1,10)+(0,15×1,08)+(0,20×1,20)+(0,10×1,15)+(0,05×1,05)+(0,05×1,12)+(0,15×1,09)+(0,10×1,06)=1,1150.
Fₙ=2.000.000×0,90×0,115=207.000 TL. Bu tutar KDV, tevkifat ve teminat öncesi varsayımsal fiyat farkıdır. Gerçek resmî endeksler bu örnekten çıkarılamaz.
16.2. Anahtar teslimi götürü bedel imalat
Götürü bedel S=25.000.000 TL, o ayki onaylı ilerleme %8 ise Aₙ=25.000.000×0,08=2.000.000 TL. Pₙ=1,115 kabulüyle aynı formül sonucu 207.000 TL olur. Anahtar teslimi işte Aₙ’yi yalnız metraj artışı veya sonradan çıkan kalem sayısıyla belirlemek hatalıdır.
16.3. Negatif fiyat farkı
Aₙ=1.000.000 TL, B=0,90, Pₙ=0,97 ise Fₙ=1.000.000×0,90×(−0,03)=−27.000 TL. Negatif sonuç sözleşmenin fiyat farkı hükümleri uyarınca ödeme azaltıcı unsurdur; pozitif farkı hesaplayıp negatif farkı yok saymak kamu zararı riskine yol açar.
16.4. Kümülatif ve cari hakediş farkı
Örneğin Ocak ayındaki fiyat farkına esas A₁=1.000.000 TL ve P₁=1,10 ise fiyat farkı 90.000 TL; şubatta A₂=1.500.000 TL ve P₂=1,15 ise 202.500 TL olur. İki aya ilişkin fiyat farkı toplamı 292.500 TL‘dir. Şubat A₂’si yalnız o ayın imalatıdır; ocak imalatının tekrar eklenmesi mükerrer hesap yaratır. Geçmiş ayın resmî endeksi geç açıklanmışsa buna ilişkin sonradan düzeltme ayrıca gösterilir.
17. İmalat ve Hakediş Döneminin Doğru Seçilmesi
Hakedişin düzenlendiği tarih ile imalatın gerçekleştiği uygulama ayı aynı olmayabilir. Fiyat farkında kural olarak imalatın gerçekleştiği dönem ve sözleşmenin onaylı iş programındaki dağılım esas alınır; Esasların kusurlu gecikme ve süre uzatımına ilişkin özel hükümleri saklıdır.
Geçici hakedişin fiilen geç hazırlanması sebebiyle tüm imalatın endeksi son hakediş ayına taşınamaz. İş programı, ataşman, imalat tutanağı, çalışma kayıtları ve dönemsel kümülatif hakediş izleriyle gerçek uygulama ayı ayrıştırılmalıdır.
2025 sonrası henüz açıklanmamış endeks: Bir ayda birden fazla hakediş düzenlenmiş ve uygulama ayının endeksi açıklanmamışsa mevzuata göre önceki güncel endeks geçici kullanılabilir; güncel endeks yayımlanınca sonraki hakedişte düzeltme gerekir. Bu geçici yöntem yeni endeksi tahmin etme yetkisi değildir.
Fiyat farkı ödenen işlerde ihzaratın m.8 kapsamında hangi aşamada matraha girdiği, ihzarat bedelinin sonraki montaj/imalat hakedişinde mükerrer dikkate alınıp alınmadığı ayrıca incelenmelidir.
18. İhzaratın Fiyat Farkına Etkisi
İhzarat, imalat yerine geçirilmeden önce işyerine getirilmiş ve ilgili düzenlemeye göre hakedişte değerlendirilen malzeme/tesisat bileşenidir. Her depolanmış malzeme otomatik fiyat farkı hesabına girmez. İhzaratın sözleşmede öngörülmesi, belgelendirilmesi, kabulü, şartnameye uygunluğu, malzemeye bağlı imalatın tamamlanması ve ilgili Esasların 8’inci maddesi belirleyicidir.
Örneğin 300.000 TL ihzarat daha önce fiyat farkı matrahına alınmış, sonraki ay imalata dönüştüğünde bunun toplam 500.000 TL bedeli üzerinden hakediş yapılmışsa 300.000 TL’lik aynı ekonomik tutara ikinci kez aynı dönem fiyat farkı verilmemesi gerekir. Bu örnek, ilgili Esasların gerçek mahsup/uygulama yönteminin yerine geçmez; izlenecek hesap kalemlerini gösterir.
İhzaratın erken temini ile erken imalat aynı kavram değildir. Malzemenin işyerine getirildiği ve fiyat farkına konu edildiği dönem belgelenmelidir.
19. Süre Uzatımı ve Revize İş Programı: Güncel Uygulama
19.1. Yüklenici kaynaklı gecikme
Yüklenicinin kendi kusuruyla imalatı program süresinin dışına taşıması hâlinde daha yüksek geç dönem endeksinden sınırsız yararlanması kabul edilmez. Yapım Fiyat Farkı Esaslarında programlanan dönem ile gerçekleşen dönem endekslerini karşılaştıran sınırlama hükümleri vardır. Somut kalemin program ayı, fiili ayı, süre uzatımı kararı ve kusur değerlendirmesi bilinmeden “son ayın endeksi uygulanır” denilemez.
19.2. İdareden kaynaklanan gecikme veya mücbir sebep
Usulüne uygun süre uzatımında, sürenin uzatılmasına yol açan olay, kabul edilen gün sayısı ve revize iş programı fiyat farkının zaman eksenini etkiler. 2025 değişikliğinde revize programda olaydan önceki ödenek diliminin geriye dönük değiştirilmemesi ve uzatılan dönemdeki imalatın yeniden dağıtılması açıklaştırılmıştır.
Bir işin ilk programında haziranda yapılacak 2.000.000 TL imalat, idarenin onayladığı gerekçeyle eylüle taşınmışsa yeni mevzuata uygun revize programda eylül uygulama ayı ve ilgili endeksler değerlendirilebilir. Aynı gecikme yüklenici kusurundan kaynaklanıyorsa geç dönem endeksini serbestçe seçmek doğru değildir.
19.3. YİGŞ m.17’nin 2025 değişikliği
Yeni rejimde YİGŞ m.17/7’de revize program için “ve idarece gerekli görülmesi kaydıyla” ibaresi kaldırılmış; ilgili hususun yükleniciye tebliğinden itibaren 7 gün içinde revize program sunma yükümlülüğü korunmuştur. m.17/1’de iş programının verilmemesi veya uygun bulunmamasına ilişkin eski günlük gecikme cezasının %10’u ifadesi, yeni metinde günlük gecikme cezası olacak şekilde değiştirilmiştir. Revize program gecikmesinin cezai sonucu ile fiyat farkında kullanılacak ayın belirlenmesi ayrı meselelerdir.
01.09.2025 öncesi ilanlı işlerde eski m.17 sürümü incelenir. İdarenin programı geç incelemesi kendiliğinden yüklenicinin ceza günü sayılamaz; tebliğ, teslim ve kabul/ret tarihleri belgelenmelidir.
20. Başlangıçta Fiyat Farkı Öngörülmeyen Yapım İşleri
Fiyat farkı öngörülmeyen bir yapım işinde kural, sonradan enflasyon yükseldi diye sözleşmeye olağan fiyat farkı hükmü eklenememesidir. Bununla birlikte Yapım Fiyat Farkı Esasları m.9, öngörülmemiş işlerde mücbir sebep veya idare kaynaklı süre uzatımı bakımından özel bir hesap imkânı düzenler. Özel hükmün uygulanması için olayın niteliği, idarenin süre uzatımı kararı, sözleşmenin tabi olduğu m.9 sürümü ve uzatılan dönemde yapılan imalatlar ayrıştırılmalıdır.
İdarenin zamanında yer teslimi yapmaması, onaylı projenin gecikmesi, yüklenici kusuru veya sırf yüklenicinin iş programına uymaması aynı kategori değildir. 4735 m.8 değişmezlik kuralı ve varsa olağanüstü geçici kanun hükümleri birlikte değerlendirilir.
21. Yeni Birim Fiyat Yapılırken Fiyat Farkı Tabanı
YİGŞ m.22 kapsamında yeni bir iş kaleminin fiyatının tespit edilmesiyle, o kalemin fiyat farkının hangi tarih seviyesinden hesaplanacağı ayrı karardır. 2025 sonrası uygun yapım işlerinde fiyat farkı öngörülüyorsa yeni fiyatın ihale tarihi fiyat düzeyine taşınarak belirlenmesi ve sonraki dönemde fiyat farkı uygulanması; fiyat farkı öngörülmemişse fiyatın proje değişikliği tarihi düzeyinde kurulması yaklaşımı düzenlenmiştir. Proje değişikliğinin sözleşme süresi bitiminden sonrasına rastlaması ayrı değerlendirilir.
Örnek: Yeni iş kaleminin güncel maliyet analizi 1.200 TL/adet, aynı girdinin ihale seviyesine indirilmesinde ilgili mevzuata göre 1,20 güncelleme oranı bulunmuşsa baz tutar 1.000 TL/adet olabilir. Bu varsayımsal örnek üzerinden daha sonra fiyat farkı uygulanırken hangi 1.000 TL tabanının kullanılacağı sözleşme ve YİGŞ m.22’ye göre tespit edilir. Güncel 1.200 TL’yi zaten ödeyip ayrıca aynı dönem için 200 TL’lik endeks farkını bir daha ödemek mükerrer sonuç yaratabilir.
Yeni fiyatı belirlerken kullanılan resmî analiz, rayiç ve güncelleme tarihi; fiyat farkı hesabında kullanılan baz endeksle birlikte arşivlenmelidir. Yeni birim fiyatın kâr/genel gideri ile genel Fₙ fiyat farkının B=0,90 katsayısı farklı hesap öğeleridir.
22. Revize Birim Fiyat ile Yapım Fiyat Farkı Birlikte Uygulanırsa
Revize birim fiyat, teklif birim fiyatlı bir yapım kaleminde miktar artışının başlangıca göre %20’yi aşması ve bu artışın parasal tutarının sözleşme bedelinin %1’ini geçmesi hâlinde, miktarın %20 üzerindeki kısmına revize fiyat uygulamasıdır. Revizyon, fiyat farkının yerine geçmez.
İlgili dönemin mevzuatına uygun revize fiyat için R=F×[1−(A×F)/S] formülü ve uygulanıyorsa resmî analiz/rayiç tavanı hesaplanır. Buradaki F kalemin birim fiyatı, A toplam miktar artışı, S sözleşme bedelidir; fiyat farkı formülündeki Fₙ ile karıştırılmaz.
Fiyat farkı hesabına giren imalat tutarının hangi fiyat üzerinden belirleneceği ilgili yapım Esasları, tip sözleşme ve tarihsel düzenleyici açıklamalara göre değerlendirilir. Kamu İhale Kurulunun 24.03.2022 tarihli 2022/DK.D-94 sayılı düzenleyici kararında belirli ek fiyat farkı hesaplarında nihai revize birim fiyatın esas alınacağı açıklanmıştır. Bu özel döneme ait karar bütün normal fiyat farkı rejimlerine otomatik taşınmamalıdır.
Revize birim fiyatta kümülatif imalat miktarı arttıkça revize fiyat yeniden hesaplanabilir. Önceki hakediş fiyatının düzeltilmesi ile o hakedişin fiyat farkı hesabının düzeltme etkisi ayrı satırlarda tutulmalıdır.
23. Çerçeve Anlaşmalar, Karma İşler, Doğrudan Temin ve İstisnalar
Çerçeve anlaşma: Çerçeve anlaşmadaki fiyatın münferit sözleşme daveti öncesinde güncellenmesi ile münferit sözleşme ifasında fiyat farkı ödenmesi farklı aşamalardır. Aynı dönemin endeks etkisi iki kez eklenemez.
Karma yapım işleri: Götürü bedel ve birim fiyat bölümleri için Aₙ’nin saptanması farklılaşır; katsayı/endeks kurgusu sözleşme ve Esaslardaki karma rejime uygun olmalıdır.
Doğal bağlantılı yapım + mal / hizmet: 2025 düzenlemeleri uygun karma işlerde ilgili kısımlara kendi alım türünün fiyat farkı Esaslarının ve ayrı katsayı/endekslerin uygulanmasını öngörür. Yapım sepeti mal/hizmet bölümünün yerine geçirilmez.
Doğrudan temin ve istisna: Güncel Yapım Fiyat Farkı Esaslarının kapsam hükümleri, 4734 m.22’ye göre yapılan yapım sözleşmesinde ve 4734’ten istisna yapım işinde Esaslara uygun açık ihale/sözleşme düzenlemesi bulunması hâllerini ayrıca ele alır. Bu konu, 2022 geçici 5’in doğrudan temini dışlayan 2022/DK.D-94 sayılı kararından ayrı değerlendirilir.
Özel rejimler: 2886, dış finansman, kültür varlığı, KÖİ ve özel kanun sözleşmelerinde genel 2013/5217 formülünün kendiliğinden uygulanacağı söylenemez; özel kanun, ihale belgesi ve sözleşmenin açık endeksleme hükmü belirlenir.
24. Ek ve Artırımlı Fiyat Farkıyla Normal Yapım Farkının Ayrılması
| Rejim | Dayanak | Uygulanabilirlik sorusu |
|---|---|---|
| Normal sürekli fark | 4735 m.8; 2013/5217 ve değişiklikleri | Sözleşme süresi, fiyat farkı maddesi, güncel/tarihsel Esas sürümü. |
| 2008 özel fark | 4735 geçici 2 | Kanunun eski ihale ve imalat dönemi şartları. |
| 2018 enerji/ÖTV | Geçici 3, 2018/11818 ve kararlar | İlgili akaryakıt/ÖTV maliyet değişimi ve özel şartlar. |
| 2022 ek fark | Geçici 5, 7351, 5203 | 2021 öncesi ihale, ilgili devam tarihi, 2021 ikinci yarı işleri ve başvuru. |
| 2022 ek/artırımlı | Geçici 6, 7394, 5546 | 01.04.2022 öncesi ihale, devam koşulu, uygulama dönemi, başvuru ve seçenekler. |
| 2024 ek fark | Geçici 7, 7491, 8089 | Belirli uygun yapım sözleşmelerinin 2024 imalatları, süre uzatımı. |
2022 tarihsel artırımlı sisteminde uygun sözleşmelerde B=0,90 yerine 1,00 uygulanması söz konusu olmuştur. Aₙ=1.000.000 TL, Pₙ=1,20 ise normal fark 180.000 TL; artırımlı özel rejimde B=1 olduğunda 200.000 TL’dir. Bu karşılaştırma 2026’da ilan edilen her ihaleye 2022 düzenlemesinin uygulanacağını göstermez.
Geçici düzenlemelerde bazen fiyat farkı öngörülmemesi, sözleşmenin belirli tarihte devam etmesi, yüklenicinin süresinde yazılı başvurusu, gerçekleşme yüzdesi veya devir/tasfiye kararı sonucu değiştirir. Başvuru süresi ve ihale tarihi başka geçici maddeden ödünç alınmamalıdır.
25. Akaryakıt, ÖTV, Döviz Kuru ve Farklı Endeks Talepleri
Yapım işinde akaryakıt fiyatındaki artış genel Pₙ sepetinde ilgili girdinin katsayısı ve resmî seriyle temsil edilir. ÖTV kaynaklı özel fiyat farkı ise farklı tarihsel hukuki mekanizmadır. 2018/11818 sayılı Karar ile KİK’in 2015/DK.D-86 ve 2019/DK.D-48 sayılı kararlarının uygulanabilirliği, olayın ilan ve ÖTV değişim tarihlerine göre denetlenmelidir. Danıştay 13. Dairesinin E.2019/2977, K.2019/2700 sayılı kararı bu düzenleyici açıklama ve geriye yürürlük tartışmaları bakımından önemlidir.
Türk lirasıyla sözleşmeye bağlanmış standart yapım fiyat farkında USD/TL değişimi veya yüklenicinin ithal malzeme faturasındaki maliyet artışı, Esaslarda tanımlanan resmî serinin yerine geçmez. Dövizle sözleşme veya kur farkının ayrıca hesaplandığı sözleşme için 2013/5217 kapsamı ayrı test edilir; özel finansman sözleşmelerinin hükümleri farklı olabilir.
26. Ek Kesin Teminat, KDV ve Muhasebe Bağlantısı
4735 sayılı Kanun m.12 uyarınca pozitif fiyat farkı nedeniyle ödenecek tutar üzerinden %6 ek kesin teminat alınması gündeme gelir. Ek teminatın nakit kesintiyle mi teminat belgesiyle mi karşılanacağı ve elektronik teminat gereklilikleri ilgili sözleşme/işlem tarihine göre kontrol edilir. Fiyat farkı ödenip ek kesin teminatın hiç alınmaması Sayıştay denetiminde bulgu olabilir.
3065 sayılı Kanun m.24/c fiyat farkını KDV matrahına dahil eder. Yapım işinde KDV tevkifatı ve yıllara sari inşaat stopajı ayrıca uygulanabilir; alıcının niteliği, sözleşme/işlem tarihi, vergisel istisna ve tevkifat eşiği kontrol edilir. Örneğin 207.000 TL pozitif fiyat farkı ve varsayımsal %20 KDV’de KDV 41.400 TL olur; tevkifat veya başka kesinti varsa yükleniciye ödenecek net tutar 248.400 TL değildir.
Kamu muhasebesinde sözleşme konusu yapımın yatırım/varlık mı cari gider mi olduğu belirlenir; her işin fiyat farkını otomatik 630 hesabına yazmak doğru değildir. Negatif fiyat farkı da asıl hakedişin bedel azaltıcı unsuru olarak kayıtla ilişkilendirilir. Fiyat farkı ve revize fiyat kesintisini bağımsız ceza geliri gibi yorumlamak hatalı olabilir.
27. Sayıştay, KİK ve Danıştay Kararları: Hangi Soruda Ne Kullanılır?
| Karar/kaynak | İncelenen mesele | Doğru kullanım sınırı |
|---|---|---|
| KİK 2022/DK.D-94 | Geçici 5 ek fiyat farkı, doğrudan temin, revize fiyat etkisi | 2022 özel dönem şartlarını karşılayan olaylarda; sürekli rejime kontrolsüz taşınmaz. |
| KİK 2019/DK.D-48; Danıştay E.2019/2977, K.2019/2700 | ÖTV bağlantılı fiyat farkı düzenlemesi | ÖTV değişim dönemi ve sözleşmenin tarihsel kapsamı ayrıca incelenir. |
| Danıştay 13. Daire E.2022/4794, K.2022/4963 | Geçici 6 fark başvurusunun reddi | İvedi yargılama rejimine otomatik dahil olmadığına ilişkin değerlendirme. |
| Sayıştay mali denetim bulguları | Fiyat farkı hesabı, fazla ödeme ve ek kesin teminat | Doğru/ödenen fark ile önceki tahsilat ve sorumluluk ilişkisi karşılaştırılır. |
İhale dokümanındaki katsayı seçimine ilişkin başvuru ile hakedişten kaynaklanan sözleşme ifası uyuşmazlığı aynı idari başvuru/yargılama sürecine tabi kabul edilemez. Kararın sonuç paragrafı kadar sözleşme tarihi, ilgili madde sürümü ve somut olayı değerlendirilmelidir.
28. Hatalı Hesaplamalar ve Kamu Zararı Testi
| Hata | Olası sonuç | Doğru kontrol |
|---|---|---|
| 2025 alt endeksini eski ilana uygulamak | Yanlış fiyat farkı | İlan/duyuru ve geçiş hükmü. |
| Katsayı toplamını 1’den farklı almak | Yapay Pₙ | Ağırlıkların toplamı ve yaklaşık maliyet analizi. |
| Bir ayın yerine kümülatif hakedişi Aₙ yapmak | Çifte hesap | Aylık imalat/ilerleme kaydı. |
| Geç dönemin yüksek endeksini kusurlu gecikmede kullanmak | Fazla ödeme | İlk/revize program ve kusur. |
| Geçici endeksi kalıcı saymak | Eksik/fazla ödeme | Sonradan açıklanan değerle düzeltme. |
| İhzaratı hem teslim hem imalat aşamasında tekrar dahil etmek | Çifte fiyat farkı | Mahsup ve ihzarat cetveli. |
| Yeni fiyatı güncel bedelden kurup aynı enflasyonu tekrar ödemek | Mükerrer maliyet artışı | YİGŞ m.22 tarih seviyesi. |
| Negatif farkı yok saymak | Kamu zararı | Pₙ<1 halinde kesinti. |
| %6 ek kesin teminat almamak | Teminat eksikliği | 4735 m.12 ve ödeme belgeleri. |
Fazla ödeme = fiilen ödenen toplam fiyat farkı − ilgili Esaslara göre ödenmesi gereken tutar. Bu farkın doğrudan kamu zararı niteliği ve sorumluların belirlenmesi bakımından 5018 m.71, 6085 ve somut olayın tahsilat/ödeme belgeleri ayrıca değerlendirilir. Daha önce geri alınmış tutar ikinci kez talep edilmemelidir.
29. Yapım Fiyat Farkı İncelemesinde Zorunlu Belge Seti
- İhale ilanı/daveti, sözleşme tarihi ve uygulanabilir Esas sürümü.
- İdari şartname, fiyat farkı maddesi, seçilmiş alt endeksler ve ağırlık katsayıları.
- Sözleşme türü, birim fiyat teklif cetveli veya götürü bedel ilerleme cetveli.
- İlk ve revize iş programı, ödenek dilimleri, süre uzatımı tebliği/onayı.
- Hakediş aylarına göre Aₙ; ataşman, imalat tutanağı ve varsa ihzarat kayıtları.
- İlgili resmî TÜİK/EPDK veri tabloları; baz ve uygulama ayı; seri kodları.
- Yeni birim fiyat ve revize birim fiyat tutanakları, fiyat düzeyi ve mahsup kayıtları.
- Önceki fiyat farkı ödemeleri, geçici endeks kullanılmışsa sonraki düzeltme.
- Fiyat farkı hesap cetveli ve kontrol/imza zinciri.
- Ek kesin teminat, KDV/tevkifat, stopaj ve ödeme/tahsilat kayıtları.
Kesin hesap için eksik veri: Sözleşme fiyat farkı maddesi, Aₙ, ağırlıklar, resmî baz/güncel endeksler veya uygulama dönemi bilinmiyorsa gerçek fiyat farkı kesin tutarla hesaplanamaz. Böyle bir durumda varsayımsal bir örnek ile somut sözleşmeye ait kesin hesabın ayrımı açık tutulmalıdır.
30. 2025 Sonrası Kontrol Özeti ve Sonuç
İlan/duyurusu 01.09.2025 ve sonrasında yapılan uygun yapım sözleşmelerinde 10132 sayılı Kararın yeni alt endeks, yeni fiyatın baz seviyesi, geçici endeks ve revize iş programına ilişkin değişiklikleri dikkate alınır. Önceki dönemin sözleşmelerinde uygulanabilir eski Esas sürümü korunur. Her hesabın ilk çıktısı hangi düzenleme ve hangi endeks dönemi kullanıldığını gösterebilmelidir.
Yapım fiyat farkının doğru hesabı bir katsayı işlemiyle sınırlı değildir: uygulanabilir hukuki sürüm + sözleşme türü + Aₙ’nin doğru dönemi + resmî endeks + sabit katsayılar + kusur/süre uzatımı + yeni/revize fiyat etkisi + geçmiş hakediş düzeltmesi + teminat/vergisel etkiler birlikte test edilir.
31. Mevzuat ve resmî kaynaklar
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m.8, m.12 ve ilgili geçici maddeler.
- 2013/5215, 2013/5216, 2013/5217 sayılı fiyat farkı Esasları ve uygulanabilir değişiklikleri.
- KİK: 2022 fiyat farkı değişiklikleri.
- KİK: 30.07.2025 / RG 32971 değişiklikleri.
- Kamu İhale Kurumu güncel mevzuat arşivi.