Yeni toplu iş sözleşmesinden yararlanma talebinin dayanışma aidatı dilekçesinin yenilenmesi gerekliliği (KDK)

T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU

(OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2022/6319-S.22.9655

BAŞVURU NO : 2021/20733

KARAR TARİHİ : 17/05/2022

RET KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : MAKİNE VE KİMYA ENDÜSTRİSİ ANONİM ŞİRKETİ GENEL

MÜDÜRLÜĞÜ

BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın eski TİS dönemine ait dayanışma dilekçesine dayanarak yeni TİS hükümlerinden yararlanma talebi hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 06/12/2021

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza tarihinde yapılan başvuruda; başvuran özetle, dayanışma aidatı dilekçesi olmasına rağmen yeni sözleşmeden doğan TİS alacaklarının ödenmediğini, gerekçe olarak ise dilekçesinin süresinin dolduğunun ifade edildiğini, kendisine dilekçesinin yenilenmesi yönünde bildirimde bulunulmadığını, kendi kusuru bulunmadığını belirterek TİS alacaklarının ödenmesi talebiyle

Kurumumuza başvurmuştur.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumumuzun 25.01.2022 tarihli ve – – sayılı bilgi-belge isteme yazısına istinaden Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketi İnsan Kaynakları Direktörlüğünden alınan – – sayılı cevabi yazıda özetle ; MKE Çelik Fabrikası Müdürlüğü işyerlerinde işçi olarak çalışan başvuranın Türk Metal Sendikasına dilekçesine istinaden 08.10.2019 tarihinden itibaren dayanışma aidatı ödeyerek 01.01.2019-31.12.2020

İşletme toplu iş sözleşmesinden yararlandığını ve yeni sözleşme dönemi için kendisinden dayanışma aidatı kesilmediğini, başvuranın 09.09.2021 tarihli dilekçesi ile sendikal alacakları ve geçmişe dönük haklarından (01.01.2021-14.08.2021 arası TİS Farkları) faydalanmak istediğini belirttiğini, konu hakkında üyesi bulundukları TÜHİS’den görüş istendiğini, TÜHİS’den alınan cevabi yazıda özetle;

Anayasa Mahkemesinin 30.12.2020 tarihli iptal kararı ile, 6356 sayılı Kanunun 39 uncu maddesinin dördüncü fıkrasındaki “imza tarihinden önceki talepler imza tarihi itibariyle hüküm doğurur” cümlesi yürürlükten kaldırıldığından; artık dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanmak isteyenlerin bu isteklerinin sözleşmenin imza tarihinden itibaren değil talep tarihinden geçerli olacağını, Ayrıca; dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden yararlanma talebinin her sözleşme döneminde yenilenmesinin gerekmekte olduğunu, bir defa verilen talep dilekçesinin sonraki sözleşmeleri kapsamayacağını, Dayanışma aidatı ile toplu iş sözleşmesinden yararlanma talebinde bulunanlardan, geriye doğru dayanışma aidatı kesintisi yetki belgesinin varlığı halinde talep tarihinin gerisine gidemeyeceğini, Bu itibarla; başvuranın, yürürlükteki toplu iş sözleşmesinden, talep tarihi olan 09.09.2021 tarihinden ileriye doğru dayanışma aidatı kesilerek yetkili işçi sendikasına gönderilmesi suretiyle bu tarihten itibaren yararlandırılması, bu durumdaki işçilerin dayanışma aidatı taleplerinin her sözleşme döneminde yenilenmesi gerektiği yönünde, görüş bildirildiği,

2 yıl yürürlük süreli Toplu İş Sözleşmelerinin her bitiş dönemlerinde olduğu gibi 31.12.2020 tarihinde de

“Henüz yetkisi kesinleşen sendika belli olmadığından 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi

Kanunu’nun “Üyelik Aidatı” başlıklı 18.maddesi hükümleri gereğince, 01.01.2021 tarihinden itibaren işçi ücretlerinden yapılan sendika üyelik aidatı kesintilerinin ikinci bir talimata kadar bloke edileceği, ancak bu kesinti işlemine itiraz eden işçi olursa ücretinden kesilen tutar geri ödeneceğini, dayanışma aidatının ise kesilmeyeceği yönünde işyerlerine yazı asıldığı, başvuranın çalıştığı işyerince 01.01.2021 tarihinden toplu iş sözleşmesinin imza tarihi olan 27.08.2021 tarihine kadar maaşından dayanışma aidatı kesilmediğini, başvuranın da maaş bordrolarında sendika kesintisi bölümünde dayanışma aidatının kesilmediğini görebildiği, Türk Metal Sendikasının işletme toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili olduğunu gösteren yetki belgesinin 12/03/2021 tarihli olduğu, TÜHİS ile Türk Metal Sendikası arasında 19.dönem işletme toplu iş sözleşmesinin 27/08/2021 tarihinde imzalandığı ve yürürlük tarihinin 01/01/2021-31/12/2022 olarak belirlendiği, Şikayet konusu talebe ilişkin olarak şikayet sahibi ile Kurumları arasında yargı organlarında açılmış/sonuçlanmış bir dava bulunmadığı, Sonuç olarak; başvuranın 08.10.2019 tarihinde dayanışma aidatı ödeyerek sendikal haklardan faydalanmak istediğine dair vermiş olduğu dilekçenin 01.01.2019-31.12.2020 İşletme Toplu İş Sözleşmesi dönemini kapsadığını, toplu iş sözleşmesinin imza tarihi olan 27.08.2021 tarihinden önce bir talebi olmadığından, fabrikasına 09.09.2021 tarihinde dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanma talebinde bulunduğundan, toplu iş sözleşmesinden kaynaklı geçmişe dönük fark alacaklarını (01/01/2021-14/08/2021 arası TİS farkları) hak etmediğinden 09/09/2021 talep tarihi itibariyle dayanışma aidatı kesilerek toplu iş sözleşmesinden yararlandırıldığı, Ayrıca; işyerlerine 01.01.2021 tarihinden itibaren yeni dönem toplu iş sözleşmesi imzalanıncaya kadar geçecek süre içinde dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlananlardan dayanışma aidatı kesilmeyeceğini talimatlandırılması üzerine başvuranın maaşından dayanışma aidatı kesilmediği ve bunu maaş bordrolarında görmüş olduğunu ancak çalıştığı işyerine yeni dönem toplu iş sözleşmesinden dayanışma aidatı ödeyerek yararlanmak isteğini içeren yeni bir dilekçe vermediği, İfade edilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Sendika kurma hakkı” başlıklı 51 inci maddesinde; “Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.” hükmüne, “Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı” başlıklı 53 üncü maddesinde; “İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler.” hükmüne, “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesi; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye

Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceler…”” hükmüne, 4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrası; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” 5. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun “Toplu iş sözleşmesinden yararlanma” başlıklı 39 uncu maddesinde; (1) Toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır.

(2) Toplu iş sözleşmesinden, sözleşmenin imzalanması tarihinde taraf sendikaya üye olanlar yürürlük tarihinden, imza tarihinden sonra üye olanlar ise üyeliklerinin taraf işçi sendikasınca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.

(3) Toplu iş sözleşmesinin imza tarihi ile yürürlük tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren üyeler de, iş sözleşmelerinin sona erdiği tarihe kadar toplu iş sözleşmesinden yararlanır.

(4) Toplu iş sözleşmesinin imzası sırasında taraf işçi sendikasına üye olmayanlar, sonradan işyerine girip de üye olmayanlar veya imza tarihinde taraf işçi sendikasına üye olup da ayrılanlar veya çıkarılanların toplu iş sözleşmesinden yararlanabilmeleri, toplu iş sözleşmesinin tarafı olan işçi sendikasına dayanışma aidatı ödemelerine bağlıdır. Bunun için işçi sendikasının onayı aranmaz. Dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden yararlanma, talep tarihinden geçerlidir. (İptal dördüncü cümle:Anayasa Mahkemesinin 30/12/2020 tarihli ve E.:2020/57; K.:2020/83 sayılı Kararı ile)

(5) Dayanışma aidatının miktarı, üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla sendika tüzüğünde belirlenir.

(6) Faaliyeti durdurulmuş sendikalara dayanışma aidatı ödenmez.

(7) Bu Kanun anlamında işveren vekilleri ile toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılanlar, toplu iş sözleşmesinden yararlanamaz.

(8) Grev sonunda yapılan toplu iş sözleşmesinden, 65 inci maddeye göre zorunlu olarak çalışanlar dışında işyerinde çalışmış olanlar aksine hüküm bulunmadıkça yararlanamaz.

düzenlemelerine yer verilmiştir.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ

6. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 7. 1 no.lu paragrafta da açıklandığı üzere başvuran özetle bir önceki TİS dönemine ait dayanışma dilekçesi esas alınarak yeni sözleşmeden doğan TİS alacaklarının ödenmesi gerektiğini iddia ederek, kendisine yeni dönem için dayanışma dilekçesinin yenilenmesi yönünde bildirimde bulunulmadığını, kendi kusuru bulunmadığını belirterek TİS alacaklarının ödenmesini talep etmektedir.

8. Bu çerçevede uyuşmazlığın çözümü bakımından ; her bir sözleşme döneminde dayanışma dilekçesinin yenilenmesi gerekip gerekmediği hususunun açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. Bilindiği üzere işçiler yetkili sendikaya üye olmadan, başka bir sendikaya üyeliği devam ettirerek ya da hiçbir sendikaya üye olmadan, işverene dayanışma aidatı dilekçesi vererek TİS’ ten yararlanma hakkına sahip olabilmektedir. Dayanışma aidatı dilekçesi, verildiği günden başlayarak TİS’ ten doğan hakların işçi tarafından kazanılmasını sağlar.

9. 03/03/2021 tarihli ve 31412 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Anayasa Mahkemesi’nin oy çokluğu ile aldığı 31/12/2020 tarihli kararında 6356 sayılı Kanunun 39. maddesinin dördüncü fıkrasında yer alan

“İmza tarihinden önceki talepler imza tarihi itibarıyla hüküm doğurur.” hükmü Anayasaya aykırı bulunarak iptal edilmiştir. Anayasa Mahkemesi bu kararından önce söz konusu hüküm nedeniyle dayanışma aidatı dilekçesi veren işçinin TİS’ ten doğan hakları kullanmaya başlaması TİS’ in imza tarihi ile başlıyordu. Anayasa Mahkemesi kararını; dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden yararlanmak isteyen işçilerin imza tarihi öncesine yönelik haklardan yararlanmalarının mümkün olmamasının hem olumsuz hem olumlu sendika hakkını hem de toplu iş sözleşmesi hakkını sınırladığı, kuralla getirilen sınırlamanın sendikalar arası rekabeti taraf sendika lehine haksız şekilde bozduğu ve demokratik toplum düzenine uygun olmadığı gerekçelerine dayandırmıştır.

10. Anayasa Mahkemesi kararının yayınlandığı 03/03/2021 tarihi itibariyle söz konusu hüküm madde metninden çıkarılmış ve 6356 sayılı Kanunun 39 uncu maddesinin dördüncü fıkrası “Toplu iş sözleşmesinin imzası sırasında taraf işçi sendikasına üye olmayanlar, sonradan işyerine girip de üye olmayanlar veya imza tarihinde taraf işçi sendikasına üye olup da ayrılanlar veya çıkarılanların toplu iş sözleşmesinden yararlanabilmeleri, toplu iş sözleşmesinin tarafı olan işçi sendikasına dayanışma aidatı ödemelerine bağlıdır. Bunun için işçi sendikasının onayı aranmaz. Dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden yararlanma, talep tarihinden geçerlidir.” şeklini almıştır.

11. Anayasa Mahkemesi iptal gerekçesinde, dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden yararlanmak isteyen işçilerin, toplu iş sözleşmesinin geriye etkili olan hükümlerinden faydalanamamalarını toplu iş sözleşmesi hakkının sınırlanması olarak görmüştür. Buna göre yetkili işçi sendikasının belirlendiği tarih itibariyle aidatların kaynakta kesilerek işçi sendikasına gönderilme yükümlülüğünün doğmasından hareketle Kanunun uygulanmasına binaen dayanışma aidatı başvurularının yetkili işçi sendikasının tespit edildiği tarih itibariyle yapılmasının toplu iş sözleşmesi düzeni açısından uygun olacağı, yetkili işçi sendikasının henüz belli olmadığı bir tarihte dayanışma aidatı başvurusunun yapılması durumunda ise ortada henüz başlamış bir toplu iş sözleşmesi süreci bulunmadığından toplu iş sözleşmesinden yararlanmanın söz konusu olamayacağı, işçi sendikasının belirleneceği tarihe kadar

işverenliğin aidat kesme yükümlülüğünün doğmayacağı, ayrıca Anayasa Mahkemesi kararlarının geriye dönük uygulanamayacağı Çalışma Bakanlığınca mütalaa edilmiştir. (Çalışma ve Sosyal Güvenlik

Bakanlığının Sağlık Bakanlığına hitaplı 28/05/2021 E-6851 sayılı yazısı)

12. Yukarıda yer alan hükümler ve açıklamalar çerçevesinde; yetkili işçi sendikasının belirlendiği tarih itibariyle aidatların kaynakta kesilerek işçi sendikasına gönderilme yükümlülüğünün doğmasından hareketle, her bir TİS dönemi için ayrı bir dayanışma dilekçesi verilmesi gerektiği, daha açık bir ifadeyle işçinin her bir TİS için o TİS’e taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek yararlanma iradesini ortaya koyması gerektiği açıktır. Zaten dayanışma aidatı miktarı “Dayanışma aidatının miktarı, üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla sendika tüzüğünde belirlenir.” hükmü gereği sendikadan sendikaya değişiklik gösterecektir. Yeni miktar için de irade beyanı esastır. Diğer taraftan idarenin her bir TİS döneminde işçiyi bilgilendirmesine ilişkin bir hüküm mevzuatta bulunmamaktadır. Kurum tarafından belirtildiği üzere eski

TİS’in sona ermesi ile birlikte başvuran maaş bordrosundan dayanışma aidatı kesintisi yapılmadığını görebilmektedir.

13. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; 09.09.2021 tarihli dilekçesi ile dayanışma dilekçesini sunarak TİS den yararlanma talebinde bulunan başvuranın Anayasa Mahkemesinin iptal kararı ve 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 39’ncu maddesi hükümleri uyarınca dayanışma dilekçesini verdiği tarih itibariyle TİS hükümlerinden yararlanabileceğinden başvuranın eski

TİS dönemine ait dayanışma dilekçesine dayanarak yeni TİS hükümlerinden yararlanma talebinin reddi işleminin hukuka ve hakkaniyete aykırı olmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 14. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu

Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup, idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak

Kurumumuza gönderildiği ayrıca idarenin başvuranla ilgili işlemlerinde kanunlara uygunluk, makul sürede karar verme ve kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi ilkelerine uygun davrandığı, ancak idari işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceği bildirilmediğinden “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı anlaşılmış olup idarenin bundan böyle bu ilkeye de uyması beklenmektedir

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT

15. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret

Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Kırıkkale İş Mahkemesine yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE, Kararın BAŞVURAN ile MAKİNE VE KİMYA ENDÜSTRİSİ ANONİM ŞİRKETİ GENEL

MÜDÜRLÜĞÜ’NE tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi