|
ÖZET: Başvuran, 25.07.2019 tarihinde yurtdışında geçen sigortalı hizmet süreleri, işsizlik süreleri ve ev hanımlığı süreleri için borçlanma talebinde bulunmuş, ancak gerekli belgelerin temin edilememesi nedeniyle talebi reddedilmiştir. Başvuran, belgelerin Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından talep edilmesi gerektiğini belirtirken, SGK ise başvuranın belgeleri zamanında ibraz etmediğini ve bu nedenle borçlanma işleminin gerçekleştirilemeyeceğini ifade etmiştir. Başvuran, belgeleri tamamlaması için kendisine verilen üç aylık sürede gerekli belgeleri sunmamıştır.
Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın borçlanma talebinin geçersiz sayılmasına ilişkin işlemin hukuka uygun olduğunu belirtmiştir. Başvuranın, yurtdışında geçen sürelerin borçlandırılması için gerekli belgeleri temin etme yükümlülüğünün kendisine ait olduğu, bu belgeleri zamanında ibraz etmemesi durumunda borçlanma talebinin geçersiz sayılacağı vurgulanmıştır. Başvuranın, belgeleri sunmadığı için borçlanma işleminin 25.07.2019 tarihine dayalı olarak yapılamayacağı sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak, başvuranın borçlanma talebinin reddedilmesi yönündeki kararın hukuka uygun olduğu değerlendirilmiştir. İlgili belgelerin zamanında ibraz edilmemesi nedeniyle başvuranın talebinin geçersiz sayılması, SGK’nın yükümlülükleri çerçevesinde uygun bir uygulama olarak değerlendirilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2025/1153-S.25.1786
BAŞVURU NO : 2024/9946
KARAR TARİHİ : 04.02.2025
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
Başvuranın yurtdışı borçlanma tutarının idareye ilk defa müracaat
BAŞVURUNUN KONUSU :
ettiği tarih esas alınarak belirlenmesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 12.08.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran özetle; Hollanda’da geçen sigortalı hizmet süreleri, işsizlik süreleri ve ev hanımlığı süreleri karşılığı 3600 günü 3201 sayılı Kanuna göre borçlanmak için
25.07.2019 tarihinde yaptığı başvurunun belge temin edilememesi nedeniyle reddedildiğini, oysa söz
konusu belgelerin ilgililere verilmediğini, Konsolosluk ve Hollanda emeklilik kurumunca ancak SGK’nın talebi üzerine gönderildiğini, söz konusu belgeler gönderilmediği için işlemlerinin tamamlanamadığını, ayrıca borçlanmaya konu sürelerinin sadece çalışma süreleri olmadığını, işsizlik ve ev kadınlığında geçen süreleri de borçlanmak istediğini, bunlara ilişkin kayıtları SGK’ya sunduğu halde borçlanma işleminin yapılmadığını, bu nedenle mağdur olduğunu belirterek borçlanma işleminin 25.07.2019 tarihli borçlanma talebi esas alınarak yapılmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı (Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü) tarafından gönderilen 18/10/2024 tarih ve – – sayılı yazı ve eklerinde ilgili
mevzuatına da yer verilmek suretiyle özetle:
2.1. Başvuranın 25.07.2019 tarihli borçlanma talebi üzerine başvuru belgeleri arasında yer alması gereken borçlanmaya esas hizmet belgesi, ikamet belgesi ve tercümesi bulunmadığından kendisine bu belgeleri tamamlaması için 3 aylık süre verilmiş, ancak bu belgeleri Kuruma ibraz etmediğinden herhangi bir tahakkuk işlemi yapılmadığı,
2.2. 06.11.2008 tarihli ve 27046 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yurtdışında Geçen Sürelerin
Borçlandırılması ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliğin 06.11.2020 tarihine kadar yürürlükte olan
“Yurtdışı sigortalılık sürelerine ait belgeler” başlıklı 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde açıklandığı üzere; sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilmiş ülkelerde geçen sigortalılık sürelerini 3201 sayılı
Kanuna göre borçlanma talebinde bulunanların;
1) Çalışılan ülkede bağlı bulunulan sigorta merciinden alınacak hizmet cetveli veya sigorta kartlarından,
2) Sigortalıların çalıştıkları iş yerlerinin resmi kuruluşlara ait olması veya resmi kuruluşlarca ya da kamu
kurumu olarak kabul edilen kuruluşlarca düzenlenmesi halinde, belgelerin ayrıca tasdikine gerek kalmaksızın; çalışılan ülkede işyerinin ait olduğu belediyelerce düzenlenmiş hizmet belgeleri, vergi dairelerince çalışılan sürelere ilişkin düzenlenmiş belgeler, iş bulma kurumlarınca işsizlikte geçen sürelere ilişkin verilen belgeler, ilgili meslek kuruluşları veya birliklerince veya diğer resmi kuruluşlarca verilen hizmet belgelerinden,
3) Yurtdışında kendi adına ve hesabına çalışanların bağlı oldukları vergi dairesi, ilgili meslek kuruluşu veya
birliklerince verilen hizmet belgesinden,
4) Bulunulan ülkelerdeki Türk konsoloslukları, çalışma ve sosyal güvenlik müşavirlikleri veya ataşelikler
gibi temsilciliklerden alınacak ve yurtdışı borçlanma için kullanılacağı belirtilen hizmet belgelerinden, durumlarına uygun olan belgeyi Kuruma ibraz etmeleri gerektiği, 2.3. Anılan Yönetmeliğin 7 nci maddesinin üçüncü fıkrasının; “Yurtdışı Hizmet Borçlanma Talep
Dilekçesine, 9 uncu maddede belirtilen ve borçlanılacak süreye uygun belge asıllarının eklenmesi zorunludur. Kurum, bu belgelerin aslı yerine örneğini ve borçlanma işlemini tamamlamak için ihtiyaç duyduğu diğer belgeleri istemeye yetkilidir.”, 8 inci maddesinin ikinci fıkrasının ise; ” Kurum, gerektiğinde sigortalılık sürelerinin tespiti için sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerden idari yardım talebinde bulunabilir.” hükümlerine amir olduğu, 2.4. Buna istinaden, 08.06.2011 tarihli 2011/48 sayılı Genelgenin “1.4 Yazılı istekte bulunmak” başlığı altında “Borçlanma için belgelendirme ve tahakkuk eden borcun üç ay içinde ödenme mecburiyeti dikkate alındığında, Kurumun yazılı bildirisine rağmen eksik bilgi, beyan ve belgelerini üç ay içinde ibraz etmeyenlerin borçlanma işlemleri durdurularak, borçlanmanın geçersiz olduğu başvuru sahibine yazılı olarak bildirilecektir. Bu durumda olanların borçlanma işlemi, yeni bir Yurtdışı Borçlanma Talep
Dilekçesine göre sonuçlandırılacaktır. Söz konusu üç aylık sürenin belirlenmesinde ilgili yazının Kurumdan çıkış tarihi esas alınacaktır.” hükmü uygulanmakta iken; 7186 sayılı Kanunla 3201 sayılı Kanunda gerçekleştirilen düzenlemeler doğrultusunda yapılacak iş ve işlemlerin açıklandığı 15.08.2019 tarihli ve
“Yurt dışı borçlanma işlemleri” konulu ve 2019/16 sayılı Genelgede böyle bir düzenlemeye yer verilmediği, 2.5. Bu çerçevede, sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerde geçen sürelerini borçlanmak isteyenlerin bu sürelerini gösterir belgelerini Kurum aracılığı ile temin etme taleplerine yönelik 02.07.2020 tarihli ve sayılı Toplu Talimatın yayımlandığı ve 01.08.2019 tarihinden önce sözleşmeli ülkelerde geçen sürelerini borçlanmak için Kuruma başvuran ve borçlanmaya esas belgesini Kurum aracılığı ile temin etmek istemiş olan sigortalılara, son bir defaya mahsus olmak üzere eksik belgelerini tamamlamalarına yönelik 3 aylık süre verildiğini belirten yazı hazırlanması ve söz konusu yazının ilgililere iadeli-taahhütlü olarak gönderilmesi, ayrıca, sigortalıya gönderilecek yazıda; Kurum aracılığı ile sözleşmeli ülkeden hizmet belgesinin talep edildiğine, ancak henüz Kuruma ulaşan bir belge olmadığına, bu yazının sigortalıya tebliğ edildiği tarihten itibaren 3 ay içerisinde borçlanmaya esas hizmet belgesinin Kuruma ibraz edilmesi
gerektiğine, tebliğ tarihi esas alınarak belirlenecek olan 3 aylık süre içinde borçlanmaya esas hizmet/ikamet belgesinin gönderilmemesi halinde ise borçlanma başvurusunun geçersiz sayılacağına dair bilgiye yer verileceği hususunda sosyal güvenlik il müdürlüklerinin talimatlandırıldığı, 2.6. 24.12.2021 tarihli ve sayılı Münferit Talimat ile de Hollanda özelinde 01.08.2019 tarihinden önce borçlanma talebinde bulunmuş olup sayılı Toplu Talimatın yayımlandığı tarihten önce de
Hollanda belgelerini Kurum aracılığı ile talep edilmesini isteyenlerden Kurum tarafından Hollanda sigorta kurumundan belge istenmesine rağmen henüz belgesi gelmeyenler için de ilgililere 3 ay içerisinde borçlanmaya esas hizmet belgesinin Kuruma ibraz edilmesi gerektiği, tebliğ tarihi esas alınarak belirlenecek olan 3 aylık süre içinde borçlanmaya esas hizmet belgesinin gönderilmemesi halinde borçlanma başvurusunun geçersiz sayılacağına dair bilgiye yer verileceği belirtildiği, 2.7. Yukarıda sayılan mevzuat hükümleri doğrultusunda, borçlanma esas hizmet belgesinin, ilgili yazı kendisine tebliğ edildiği tarihinden itibaren 3 ay içerisinde ibraz edilmemesi halinde borçlanma talebinin geçersiz hale geleceğinin 20.08.2020 tarihli ve sayılı ve 22.01.2021 tarihli ve sayılı yazılar ile başvurana iki defa bildirildiği, 2.8. hakkında Hollanda Sigorta Kurumundan (UWV) 03.07.2020 tarihli ve sayılı yazı ve 22.01.2021 tarihli ve sayılı yazı ile iki defa Kurum aracılığıyla Hollanda’da geçen hizmetlerini gösterir TH 205 formüleri talep edilmiş olmasına rağmen Hollanda Sigorta Kurumundan ilgiliye yönelik hizmet belgesi düzenlenmesi talebine cevap alınamadığı, 2.9. Başvuranın 25.07.2019 tarihli borçlanma talebi ekinde herhangi bir ikamet belgesi bulunmadığı, borçlanmaya esas eksik belgelerini tamamlamalarına yönelik 3 aylık süre verildiğini belirten 08.10.2019 tarihli sayılı yazı yazılarak kendisinden ikamet belgesi aslı ve Türkçe tercümesini Kuruma ibraz etmesi istendiği, başvuranın 07.11.2019 tarihli dilekçesi ekinde ikamet belgesi adı altında bir belge gönderildiği ancak belge incelendiğinde ikamet belgesi olmadığının anlaşıldığı ve belge üzerinde nüfus kayıt örneği yazdığı görüldüğünden ev kadınlığı sürelerine yönelik borçlanma işlemi tamamlanmadığı, 2.10. Yurtdışında Geçen Sürelerin Borçlandırılması ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliğin 8 inci maddesindeki “Borçlanma başvurusunda bulunanlar, yurtdışında geçen ve borçlanmaya esas olacak sürelerine ait 9 uncu maddede belirtilen belgelerden durumlarına uygun olanını, Kuruma ibraz etmekle belgelendirme mecburiyetlerini yerine getirmiş olurlar.” Şeklindeki hükmün 2011/48 sayılı Genelgenin
“1.3 Hizmetleri belgelendirmek” başlığı altında da yer aldığı, buna göre borçlanma talebinde bulunan vatandaşların yurtdışında geçen sürelere ilişkin hizmet cetvelini temin etme sorumluluğunun borçlanma talebinde bulunan vatandaşlara ait olduğu, 6.11.2020 tarihli ve 31296 sayılı Resmi Gazete ile yürürlükten kaldırılan aynı maddenin ikinci fıkrasında “Kurum, gerektiğinde sigortalılık sürelerinin tespiti için sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerden idari yardım talebinde bulunabilir.” hükmü yer aldığı, bu hüküm doğrultusunda 01.08.2019 tarihi öncesinde yurt dışında geçen sürelere ilişkin hizmet belgesini temin etme sorumluluğu borçlanma talebinde bulunan vatandaşlara ait olsa da, hizmet belgesi temininde zorluk yaşayan vatandaşlara yardımcı olmak adına Kurum aracılığıyla sözleşmeli ülke sigorta kurumlarından hizmet belgesi istendiği, 2.11. Buna göre, belgeleme yükümlülüğü talep sahibine ait olduğundan ve 01.08.2019 tarihinde 3201 sayılı
Kanunda kapsamlı değişiklikler yapıldığından; 2019/16 sayılı Genelge yürürlükten kaldırıldığı ve
Yurtdışında Geçen Sürelerin Borçlandırılması ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmelik ve 2021/2 sayılı
Genelge hükümlerinin uygulanmaya başlandığı ve hizmet belgesinin Kurum aracılığıyla sözleşmeli ülke sigorta kurumlarından temini uygulamasına son verildiği,
2.12. Başvuranın 26.02.2024 tarihli borçlanma talebine istinaden 5510 sayılı Kanunun 4/1-(b) bendi kapsamında 7200 gün karşılığı 2.160.288,00 TL adına borç olarak bildirildiği, 2.13. Sonuç olarak başvuranın 25.07.2019 tarihli borçlanma talebinde başvuru belgeleri arasında yer alması gereken borçlanmaya esas hizmet belgesi, ikamet belgesi ve tercümesinin bulunmadığı, 02.07.2020 tarihli ve sayılı Toplu Talimat ve 24.12.2021 tarihli ve sayılı Münferit Talimat doğrultusunda hizmet belgesini Hollanda sigorta kurumu veya dış temsilciklerden kendisinin temin etmesi gerektiğinin
03.07.2020 tarihli ve sayılı ve 22.01.2021 tarihli ve sayılı yazılar ile iki defa 3 aylık
süre verilerek başvurana bildirilmesine rağmen bu belgelerin Kuruma ibraz edilmediği anlaşıldığından başvuranın 25.07.2019 tarihli borçlanma talebi esas alınarak borçlanma işleminin yapılmasına imkân bulunmadığı, hususları bildirilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “(…)Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu
Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.(..)” hükmü yer almaktadır.
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” denmektedir.
5. 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal
Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanunun; 5.1. “Borçlanma tutarı ve borçlanma tutarının iadesi” başlıklı 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının başvuranın borçlanma talep tarihinde yürürlükte olan halinde; “Borçlanılacak her bir gün için tahakkuk ettirilecek borç tutarı, başvuru tarihindeki 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası
Kanununun 82 nci maddesinde belirtilen prime esas asgari ve azami günlük kazanç arasında seçilecek günlük kazancın %32’sidir…” 5.2. “Süre tespiti, sigortalılığın başlangıcı ve sürelerin değerlendirilmesi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Yurt dışındaki sigortalılık sürelerinin tespitinde, bunu belirten ve istek sahibinin ibraz edeceği ispatlayıcı belgelerde kayıtlı bulunan tarihler arasındaki son tarihten geriye doğru olmak üzere gün sayıları esas alınır, bu tespitte 1 yıl 360 gün, 1 ay 30 gün hesaplanır.” 5.3. 5 inci maddesinin dördüncü fıkrasının başvuranın borçlanma talep tarihinde yürürlükte olan halinde; “Yurtdışı hizmet borçlanmasına ait süreler 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası
Kanununa göre hangi sigortalılık haline göre geçmiş sayılacağının belirlenmesinde; Türkiye’de sigortalılıkları varsa borçlanma talep tarihindeki en son sigortalılık haline göre, sigortalılıkları yoksa aynı
Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında geçmiş sigortalılık süresi olarak kabul edilir.” 6. Yurtdışında Geçen Sürelerin Borçlandırılması ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliğin başvuranın borçlanma talep tarihinde yürürlükte olan;
6.1. “Sigortalılık sürelerinin belgelendirilmesi mecburiyeti” başlıklı 8 inci maddesinde; “(1)
Borçlanma başvurusunda bulunanlar, yurtdışında geçen ve borçlanmaya esas olacak sürelerine ait 9 uncu maddede belirtilen belgelerden durumlarına uygun olanını, Kuruma ibraz etmekle belgelendirme mecburiyetlerini yerine getirmiş olurlar.
(2) Kurum, gerektiğinde sigortalılık sürelerinin tespiti için sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerden idari yardım talebinde bulunabilir.” 6.2. “Borçlanmaya esas sürelere ait belgeler” başlıklı 9 uncu maddesinde; “(1) Borçlanma yapılabilmesi için; a) Borçlanılacak süre sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilmiş ülkelerde geçmişse;
1) Çalışılan ülkede bağlı bulunulan sigorta merciinden alınacak hizmet cetveli veya sigorta kartlarından,
2) Sigortalıların çalıştıkları iş yerlerinin resmi kuruluşlara ait olması veya resmi kuruluşlarca ya da kamu
kurumu olarak kabul edilen kuruluşlarca düzenlenmesi halinde, belgelerin ayrıca tasdikine gerek kalmaksızın; çalışılan ülkede işyerinin ait olduğu belediyelerce düzenlenmiş hizmet belgeleri, vergi dairelerince çalışılan sürelere ilişkin düzenlenmiş belgeler, iş bulma kurumlarınca işsizlikte geçen sürelere ilişkin verilen belgeler, ilgili meslek kuruluşları veya birliklerince veya diğer resmi kuruluşlarca verilen hizmet belgelerinden,
3) Yurtdışında kendi adına ve hesabına çalışanların bağlı oldukları vergi dairesi, ilgili meslek kuruluşu
veya birliklerince verilen hizmet belgesinden,
4) Bulunulan ülkelerdeki Türk konsoloslukları, çalışma ve sosyal güvenlik müşavirlikleri veya ataşelikler
gibi temsilciliklerden alınacak ve yurtdışı borçlanma için kullanılacağı belirtilen hizmet belgelerinden, b) Borçlanılacak süre sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilmemiş ülkelerde geçmişse;
1) Bulunulan ülkelerdeki Türk konsoloslukları, çalışma ve sosyal güvenlik müşavirlikleri veya ataşelikler
gibi temsilciliklerden alınacak ve yurtdışı borçlanma için kullanılacağı belirtilen hizmet belgelerinden,
2) Yurtdışında çalıştıkları iş yerlerinden alacakları hizmet sürelerini gösterir bonservisleri ile birlikte
pasaportlarında bulunan çalışma izinlerinin tercümelerinden,
3) Gemi adamları, çalıştıkları geminin bayrağını taşıdıkları ülkelerde bulunan Türk konsoloslukları,
çalışma ve sosyal güvenlik müşavirlikleri veya ataşelikler gibi temsilciliklerinden alacakları ve yurtdışı borçlanma için kullanılacağı belirtilen hizmet belgelerini veya iş yerlerinden alacakları sigortalılık sürelerini gösterir bonservisleri ile gemilerde çalıştıklarını gösterir belgelerde kayıtlı bulunan çalışma izinlerinin tercümeleri ya da pasaportlarında çalışma süreleri ile örtüşen giriş-çıkış tarihlerini gösterir sayfaların örneklerinden durumlarına uygun olan belgenin Kuruma ibraz edilmesi gerekir.
(2) Ev kadını olarak geçen süreler, yurtdışında oturduklarına dair alacakları ikamet belgesinin Türkiye’de yeminli tercüme bürolarınca yapılmış veya yurtdışında bulunan Türk temsilciliklerince akredite edilmiş tercümanlarca yapılmış ve ilgili temsilcilikçe onaylanmış tercümesi ya da çalışma ve sosyal güvenlik müşavirlik veya ataşeliğinin bulunduğu Türk temsilciliklerinde söz konusu birimlerin ikamet belgesine istinaden düzenleyecekleri belge ile birlikte, ikamet belgesi temin edilemiyorsa yurtdışına çıkış ve yurda giriş tarihlerinin, fotoğraf ve künye bilgilerinin bulunduğu pasaport sayfalarının fotokopisi ya da emniyet müdürlüklerinden alacakları yurda giriş-çıkış çizelgesi ile belgelendirilir.”
6.3. “Borçlanma miktarının tespiti, tebliği ve ödenmesi” başlıklı 10 uncu maddesinde; “(1) Borçlanma tutarı, 5510 sayılı Kanunun 82 nci maddesinde belirtilen alt ve üst sınırları arasında kalmak kaydıyla başvuru sahibince seçilen prime esas günlük kazancın % 32’sinin borçlanılacak gün sayısı ile çarpımı kadardır.
(2) Borçlanma tutarının tespitinde, adi posta veya kargo yolu ile veya Kuruma doğrudan yapılan yazılı başvurularda Yurtdışı Hizmet Borçlanma Talep Dilekçesinin Kurumun evrak kayıtlarına intikal ettiği tarih esas alınır. Taahhütlü, iadeli taahhütlü veya acele posta olarak gönderilen yurtdışı borçlanma taleplerinde ise dilekçenin postaya verildiği tarih, Kuruma intikal tarihi olarak kabul edilir.
Kurumca birinci fıkraya göre tahakkuk ettirilen borç tutarı, ilgiliye iadeli taahhütlü olarak tebliğ edilir.
Posta alındısının ilgiliye teslim edildiği tarih, borcun tebliğ tarihidir.
(5) Borçlanma başvuru sahiplerine borçlanma tutarı Türk Lirası cinsinden tebliğ edilir. Tebliğ edilen borç, Türkiye’de ödenmesi halinde Türk Lirası, yurtdışından ödenmesi halinde ise Türk Lirası karşılığı döviz olarak ödenir.
(6) Borcun tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içinde ödenmemesi halinde, borçlanma işlemi geçersiz sayılır. Üç aylık süre içerisinde borcun bir kısmının ödenmesi halinde, ödenen miktara isabet eden süre geçerli sayılır. Borcun bir kısmını veya tamamını ödemeyenlerin, bu sürelerinin Kanuna göre değerlendirilmesi, yeniden yazılı başvuruda bulunmaları ve tahakkuk eden borç miktarını süresi içinde ödemeleri şartına bağlıdır.” düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ ABDULLAH CENGİZ MAKAS’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
7. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde, başvuran hakkında tesis edilen işlemde hukuka ve hakkaniyete aykırı bir durumun bulunmadığı değerlendirildiğinden, ret kararı verilmesine ilişkin öneri Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 8. Başvuran özetle; yurtdışında geçen sigortalı hizmet süreleri, işsizlik süreleri ve ev kadınlığı sürelerini borçlanma talebiyle 25.07.2019 tarihinde başvuru yaptığını, talebinin hizmet süresine yönelik kısmının hizmet belgesini sunmadığı gerekçesiyle reddedildiğini ancak işsizlik ve ev kadınlığında geçen sürelere ilişkin kayıtları sunduğu halde talebinin bu kısmına yönelik de borçlanma işlemi yapılmadığını belirterek borçlanma işlemlerinin anılan tarih esas alınarak yapılmasını talep etmektedir.
9. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından özetle; başvuranın borçlanma talebi ekinde başvuru belgeleri arasında yer alması gereken borçlanmaya esas hizmet belgesi, ikamet belgesi ve tercümesi bulunmadığı, yurtdışında geçen sürelere ilişkin hizmet cetvelini temin etme sorumluluğunun borçlanma talebinde bulunan vatandaşlara ait olduğu, diğer yandan önceki dönemlerde hizmet belgesi temininde zorluk yaşayan vatandaşlara yardımcı olmak adına Kurum aracılığıyla sözleşmeli ülke sigorta kurumlarından hizmet belgesi istenilmişse de söz konusu uygulamanın dayanağı ikincil mevzuatın süreç içinde yürürlükten kaldırıldığı, bu çerçevede belge temin etme yükümlülüğünün başvurana 2 defa bildirildiği ve belgeleri tamamlaması için kendisine 3 aylık süre verildiği ancak söz konusu belgeler Kuruma ibraz edilmediğinden herhangi bir tahakkuk işlemi yapılmadığı, diğer yandan ev kadınlığında geçen sürelerini borçlanma talebine
yönelik olarak başvuran tarafından ikamet belgesi adıyla sunulan belgenin nüfus kayıt örneği olduğu, ikamet belgesi olmadığı, bu nedenle borçlanmaya esas alınacak nitelikte olmadığı ifade edilmiştir.
10. Bu çerçevede uyuşmazlığın temel olarak; 25.07.2019 tarihinde yurtdışı borçlanma talebinde bulunan ancak borçlanmaya esas belgeler kendisine bildirilen süre içerisinde idareye teslim edilmeyen başvuranın yurtdışı borçlanma tutarının 25.07.2019 tarihi esas alınarak belirlenip belirlenemeyeceği hususunda ortaya çıktığı görülmektedir.
11. Diğer yandan mevcut başvuru özelinde borçlanmaya esas alınacak tarihin önemi 3201 sayılı Kanunda
17.07.2019 tarihli ve 7186 sayılı Kanunla yapılan ve 01.08.2019 tarihinde yürürlüğe giren değişikliğe
dayanmaktadır. Anılan değişiklik öncesindeki borçlanmalarda borçlanmaya esas sigortalılık hali ilgililerin talep tarihindeki en son sigortalılık hali esas alınarak belirlenmekte ve borçlanma tutarı ilgililerin bildirdikleri prime esas kazancın %32’si üzerinden hesaplanmaktayken değişiklik sonrası yapılan borçlanmalarda borçlanmaya esas sigortalılık hali 4/1(b) statüsü esas alınarak belirlenmeye başlanmış, borçlanma tutarı ise ilgililerin bildirdikleri prime esas kazancın %45’i üzerinden hesaplanmaya başlanmıştır. Bahse konu değişikliğin 19.07.2019 tarihli ve 30836 (1.Mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmasını müteakip değişiklikten etkilenmek istemeyen ilgililer tarafından yurtdışı borçlanma talebiyle SGK’ya çok sayıda başvuru yapıldığı bilgisi kamuoyuna yansımıştır.
12. Bu durumda uyuşmazlığın çözümü için başvuruya konu olay ve olguların açıklanmasının ardından ilk olarak borçlanmaya esas belgelerin temininde yükümlülüğün kimde olduğunun tespitinin yapılması, bahse konu yükümlülüğe aykırılığın tespiti halinde ise bu durumun borçlanma tutarının tespitine etkisinin ortaya konması gerekmektedir.
13. Dosya kapsamındaki bilgi ve belgelere göre başvuruya konu olay ve olgular şu şekildedir.
13.1. Başvuranın ilk olarak 25.07.2019 tarihinde yurtdışı süresini borçlanma talepli dilekçeyle SGK’ye başvuruda bulunduğu, söz konusu dilekçenin 30.07.2019 tarihinde kurum kayıtlarına girdiği, SGK’nın başvurana hitaplı 08.10.2019 tarihli yazısında borçlanma işleminin yapılabilmesi için yazıda belirtilen belgeleri (Çalıştığı ülkedeki Konsoloslukça tanzim ve tasdik edilmiş yeni tarihli hizmet belgesi asılları, İkamet belgesi aslı ve tercümesi, Pasaportunun ilgili sayfalarının onaylı suretleri ve pasaportunun aslı ile müracaatı) en geç 3 ay içerisinde kuruma göndermesinin istendiği, 13.2. Başvuranın kurum kayıtlarına 07.11.2019 tarihinde giren 04.11.2019 tarihli dilekçesinde Türkçe yazılı ikamet belgesinin ekte yer aldığını belirterek tarafına bilgi verilmesi halinde aslını göndereceğini belirttiği, SGK’nın başvurana hitaplı 14.11.2019 tarihli yazısında borçlanma işleminin yapılabilmesi için yazıda belirtilen belgeleri (Hollanda sosyal güvenlik kurumunca düzenlenmiş yeni tarihli TH-205 formüleri hizmet cetveli, çalıştığı ülkedeki Konsoloslukça tanzim ve tasdik edilmiş yeni tarihli hizmet belgesi asılları, çalıştığı ülkedeki Konsoloslukça düzenlenen İkamet belgesi aslı) en geç 3 ay içerisinde kuruma göndermesinin yeniden istendiği, 13.3. Başvuranın kurum kayıtlarına 13.12.2019 tarihinde giren 10.12.2019 tarihli dilekçesinde; 08.10.2019 ve 14.11.2019 tarihli yazılarla istenen belgelerin ve TH-205 formülerin istenmesi için gerekli olan diğer belgeleri ekte gönderdiğini ifade ettiği ve buna göre Hollanda çalışmalarını gösteren formülerin talep edilmesini ve tarafına bilgi verilmesini istediği, 13.4. Isparta Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğünün 14.12.2019 tarihli yazısında başvuranın çalışma hizmet belgelerinin müdürlüklerine gönderilmesinin Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yurtdışı Sözleşmeler ve Emeklilik Daire Başkanlığından istendiği,
13.5. Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün 02.07.2020 tarihli yazısında (Toplu Talimat) ilgili mevzuattaki değişikliklere değinildikten sonra; 01.08.2019 tarihinden önce sözleşmeli ülkelerde geçen sürelerini borçlanmak için Kuruma başvuran ve borçlanmaya esas belgesini Kurum aracılığı ile temin etmek isteyen sigortalılara, son bir defaya mahsus olmak üzere eksik belgelerini tamamlamalarına yönelik
3 aylık süre verildiğini belirten yazı hazırlanacağı ve söz konusu yazının iadeli-taahhütlü olarak
gönderileceği, sigortalıya gönderilen yazıda; Kurum aracılığı ile sözleşmeli ülkeden hizmet belgesinin talep edildiğine, ancak henüz Kuruma ulaşan bir belge olmadığına, bu yazının sigortalıya tebliğ edildiği tarihten itibaren 3 ay içerisinde borçlanmaya esas hizmet belgesinin Kuruma ibraz edilmesi gerektiğine, tebliğ tarihi esas alınarak belirlenecek olan 3 aylık süre içinde borçlanmaya esas hizmet belgesinin gönderilmemesi halinde borçlanma başvurusunun geçersiz sayılacağına dair bilgiye yer verileceği şeklinde Sosyal Güvenlik
İl Müdürlüklerine ve Sosyal Güvenlik Merkezlerine talimatı verildiği, 13.6. Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yurtdışı Sözleşmeler ve Emeklilik Daire Başkanlığının
03.07.2020 tarihli yazısında Hollanda Büyükelçiliğinden başvuranın TH-205 formülerinin istendiği,
13.7. Isparta Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğünün başvurana hitaplı 20.08.2020 tarihli iadeli taahhütlü yazısında Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün Toplu Talimatına değinilmek suretiyle borçlanmaya esas hizmet belgesini 3 ay içerisinde kuruma ibraz etmesinin başvurandan istendiği, aksi halde borçlanmasının geçersiz sayılacağının bildirildiği, başvuranın kurum kayıtlarına 14.09.2020 tarihinde giren
10.09.2020 tarihli dilekçesinde; ikametgâh belgesinin aslını 10.12.2019 tarihli dilekçe ile gönderdiğini,
ayrıca TH-205 belgelerine yönelik olarak Hollanda Büyükelçiliğinin ilgili birimiyle yaptığı görüşmede kendisine söz konusu belgelerin kendilerinden istenmediği, SGK aracılığıyla başvuru yapabileceği, şahsi başvuruların geçersiz sayıldığı bilgisinin verildiğini belirterek başvurusunun Hollanda Büyükelçiliğine ulaştırılmasını talep ettiği, 13.8. Isparta Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğünün başvurana hitaplı 22.09.2020 tarihli iadeli taahhütlü yazısında 20.08.2020 tarihli yazılarının başvurana 28.08.2020 tarihinde tebliğ edildiğinin belirtilerek tebliğ tarihinden itibaren 3 ay içerisinde (27.11.2020 tarihine kadar) borçlanmaya esas belgelerini kuruma ibraz etmesi gerektiği, aksi halde borçlanmasının geçersiz sayılacağının bildirildiği, başvuranın kurum kayıtlarına 21.10.2020 tarihinde giren 14.10.2019 tarihli dilekçesinde; TH-205 belgelerine yönelik olarak
Hollanda Büyükelçiliğinin ilgili birimiyle yaptığı görüşmede kendisine söz konusu belgelerin kendilerinden istenmediği, SGK aracılığıyla başvuru yapabileceği, şahsi başvuruların geçersiz sayıldığı bilgisinin verildiğini yinelediği, bu durumda söz konusu belgeyi göndermesinin imkansız olduğunu belirterek söz konusu formülerin kurumca Hollanda Büyükelçiliğinden istenmesini talep ettiği, Isparta
Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğünün başvurana hitaplı 27.10.2020 tarihli yazısında 22.09.2020 tarihli yazıya değinilerek dilekçesine herhangi bir işlem yapılmadığının belirtildiği, 13.9. Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yurtdışı Sözleşmeler ve Emeklilik Daire Başkanlığının
22.01.2021 tarihli yazısında Hollanda Büyükelçiliğinden başvuranın TH-205 formülerinin istendiği,
yazının bir örneğinin bilgi için başvurana gönderildiği, 13.10. Başvuranın kurum kayıtlarına 20.06.2023 tarihinde giren dilekçesinde; 25.07.2019 tarihinde yaptığı borçlanma başvurusunun ilişkin kurumla pek çok yazışma yapılmasına rağmen halen sonuçlandırılmadığı, bu defa ilgili evrakı yeniden ekte sunduğu belirtilerek borçlanma işleminin 25.07.2019 tarihli müracaatı esas alınarak sonuçlandırılmasının talep edildiği, Isparta Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğünün başvurana hitaplı 09.08.2023 tarihli yazısında 20.06.2023 tarihli yazıya değinilerek borçlanmaya esas belgelerini 3 ay içerisinde kuruma ibraz etmediğinden hakkında yapılacak bir işlem olmadığının bildirildiği
anlaşılmıştır.
14. Borçlanmaya esas belgelerin temininde yükümlülüğün kimde olduğuna dair yapılan incelemede;
3201 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinde Kanun uyarınca yapılan borçlanmalarda borç tutarının, başvuru
tarihindeki 5510 sayılı Kanununun 82 nci maddesindeki prime esas kazancın alt ve üst sınırları arasında ilgililerin seçeceği tutar esas alınarak belirleneceği, tahakkuk ettirilen borç tutarının tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içerisinde ödenmesi gerektiği, tahakkuk ettirilen tutarı tebligat tarihinden itibaren üç ay içerisinde ödemeyenler için ise yeniden başvuru şartı aranacağı, Kanunun 5 inci maddesinde yurt dışındaki sigortalılık sürelerinin tespitinde, bunu belirten ve istek sahibinin ibraz edeceği ispatlayıcı belgelerde kayıtlı bulunan tarihler arasındaki son tarihten geriye doğru olmak üzere gün sayılarının esas alınacağı düzenlenmiştir. Kanunda sigortalılık sürelerinin tespitinde istek sahibinin ibraz edeceği ispatlayıcı belgelerin esas alınacağı açıkça düzenlemiştir.
15. Kanunun 5 inci maddesindeki düzenlemeye koşut olarak Yurtdışında Geçen Sürelerin
Borçlandırılması ve Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliğin 8 inci maddesinin başvuranın borçlanma talebinde bulunduğu tarihte yürürlükte olan halinde; borçlanma başvurusunda bulunanların, borçlanmaya esas olacak sürelerine ait 9 uncu maddede belirtilen belgelerden durumlarına uygun olanını Kuruma ibraz etmekle belgelendirme mecburiyetlerini yerine getirmiş olacağı, bununla birlikte Kurumun gerektiğinde sigortalılık sürelerinin tespiti için sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerden idari yardım talebinde bulunabileceği düzenlenmiştir. Maddede bahsi geçen ibraz edilecek belgelerin neler olduğu ve taşıması gereken nitelikler Yönetmeliğin 9 uncu maddesinde ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
16. Diğer yandan yine başvuranın borçlanma talebinde bulunduğu tarihte uygulamada olan 2011/48 sayılı ve Yurtdışı borçlanma ve tahsis işlemleri konulu Genelgenin “Yurtdışı borçlanma işlemleri” başlıklı ikinci bölümünün 1.3.1. başlığı altında Sosyal güvenlik sözleşmesi akdedilen ülkelerde geçen süreleri borçlanma talebinde bulunanların kuruma ibraz etmeleri gereken belgelerin neler olduğu, 1.4. başlığı altında da borçlanma talep dilekçesi ekinde ilgililerin yurtdışı çalışmalarını gösterir belgelerden durumlarına uygun olan birinin alınacağı, söz konusu belgenin bulunmaması halinde başvuru sahibinden temini yoluna gidileceği, Kurumun yazılı bildirisine rağmen eksik bilgi, beyan ve belgelerini üç ay içinde ibraz etmeyenlerin borçlanma işlemlerinin ise durdurularak borçlanmanın geçersiz olduğunun başvuru sahibine yazılı olarak bildirileceği düzenlenmiştir.
17. Buna göre, bahse konu mevzuat değişiklikleri öncesinde sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerde geçen yurtdışı çalışma sürelerini borçlanmak isteyen sigortalılar, borçlanma işleminin yapılması için SGK’ya çalışmanın geçtiği ülkenin sigorta merciinden kendilerinin alacakları hizmet belgesini ibraz edebilecekleri gibi ilgili ülkedeki Türk makamlarından alacakları hizmet belgesini de sunabilmektedir.
Diğer yandan ilgililerin hizmet bilgilerini gösteren kayıtlar da (formüler: Hollanda özelinde TH-205) SGK tarafından istenmesi sonrasında ilgili ülkenin sigorta mercii tarafından gönderilmesi halinde borçlanma işlemlerine esas alınmaktadır.
18. Buna göre, hem Kanunda hem de Yönetmelikte borçlanma sürelerinin tespitinde esas alınacak belgeleri temin etme yükümlüsü olarak borçlanma başvurusu yapanların öngörüldüğü, Kurumun yükümlülüğünün ise gerektiğinde sigortalılık sürelerinin tespiti yönünden yalnızca sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmış ülkelerden idari yardım talebinde bulunmak şeklinde belirlendiği görülmektedir. Bununla birlikte başvuranın borçlanma talebinde bulunduğu tarihte yürürlükte olan 2011/48 sayılı Genelgede eksik belge ile başvuru yapılması durumunda söz konusu eksik belgelerin ibraz edilmesinin ilgililerden yazılı olarak talep edileceği, 3 ay içerisinde eksik belgelerini ibraz etmeyenlerin borçlanma işlemlerinin iptal edileceği
düzenlendiği görülmekle birlikte uygulamada Kurumun sözleşmeli ülke sigorta kurumlarından hizmet belgesi istediği anlaşılmaktadır.
19. Ancak 3201 sayılı Kanunun borçlanmaya ilişkin hükümlerinde 01.08.2019 tarihinden geçerli olmak üzere 7186 sayılı Kanunla esaslı değişiklikler yapılmasının ardından 2019/16 sayılı Genelge ile uygulamada değişikliklere gidilmiş, 01.08.2019 tarihinden geçerli olmak üzere eksik belge ile yapılan başvuru taleplerinin en başından reddedileceği düzenlenmiş, 2011/48 sayılı Genelgenin yukarıda yer verilen kısımları yürürlükten kaldırılmış ve bu çerçevede sözleşmeli ülke sigorta kurumlarından Kurumca hizmet belgesi istenmesi uygulaması sonlandırılmıştır. Bununla birlikte 01.08.2019 tarihinden önce yapılmış başvurulardaki hizmet belgelerinin kurumca temin edilmesi taleplerine yönelik olarak 02.07.2020 tarihli ve sayılı Toplu Talimat yayımlanmış, anılan talimatta 01.08.2019 tarihinden önce sözleşmeli ülkelerde geçen sürelerini borçlanmak için Kuruma başvuran ve borçlanmaya esas belgesini Kurum aracılığı ile temin etmek istemiş olan sigortalılara, son bir defaya mahsus olmak üzere eksik belgelerini tamamlamalarına yönelik 3 aylık süre verildiğini belirten yazı hazırlanması ve söz konusu yazının ilgililere iadeli-taahhütlü olarak gönderilmesi düzenlenmiştir.
20. Bu çerçevede, 2019/16 sayılı Genelgenin yürürlüğe girdiği tarihe değin süren uygulamada her ne kadar kurumca sözleşmeli ülke sigorta kurumlarından hizmet belgesi istendiği görülmüşse de hem 3201 sayılı
Kanunda hem de Yönetmelikte belge ibraz yükümlülüğünün borçlanma talebinde bulunanlarda olduğunun ifade edildiği, hizmet belgelerinin kurumca temin edilmesi talebinde bulunan sigortalıların borçlanma taleplerinin uygulamada yapılan değişiklik sonrasında doğrudan reddedilmeyip eksik belgelerini kuruma ibraz edebilmeleri için sigortalılara 3 aylık bir süre tanındığı ve bu durumun ilgililere tebliğ edildiği hususları bir bütün olarak göz önüne alındığında; açık kanun ve yönetmelik hükümleri karşısında söz konusu uygulama değişikliğinin kanuna aykırılığından söz edilemeyeceği, uygulama değişikliği öncesi talepte bulunmuş olmanın tek başına hizmet belgelerinin kurumca temin edilmesi beklentisini haklı kılıp nihai olarak korumayacağı ayrıca uygulama değişikliği sonrası bu durumdaki kişilere 3 aylık süre tanınmasının ilgililerin beklentilerinin korunması yönünden ölçüsüz kabul edilemeyeceği değerlendirilmektedir.
21. Buna göre, 01.08.2019 tarihinden önce borçlanma talebinde bulunanların borçlanmaya esas belgelerinin teminindeki yükümlülüğün, değişen uygulama üzerine ilgili belgeleri temin etmeleri yönünde kendilerine yapılan bildirimin tebliği tarihinden önce idarede, tebliğ tarihinden itibaren ise borçlanma talebinde bulunan kişilerde olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
22. Somut olayda başvuranın 01.08.2019 tarihinden önce borçlanma talebinde, toplu talimatın yayımlanma tarihinden önce de hizmet sürelerini gösterir TH-205 formülerin kurum aracılığıyla temin edilmesi talebinde bulunduğu, toplu talimatın yayımı sonrasında 03.07.2020 tarihinde SGK tarafından Hollanda
Büyükelçiliğinden başvuranın hizmetlerini gösterir belgelerin istendiği, akabinde SGK’nın 20.08.2020 tarihli yazısı ile toplu talimata atıfla başvurandan borçlanmaya esas hizmet belgesini 3 ay içerisinde kuruma ibraz etmesinin istendiği, aksi halde borçlanmasının geçersiz sayılacağının başvurana bildirildiği, söz konusu yazının 28.08.2020 tarihinde başvurana tebliğ edildiği, tebliğ tarihini izleyen 3 ay içerisinde borçlanmaya esas hizmet belgesinin başvuran tarafından kuruma ibraz edilmediği, SGK tarafından nihai olarak 21.01.2021 tarihinde Hollanda Büyükelçiliğinden başvuranın hizmetlerini gösterir belgelerin istendiği halde söz konusu belgelerin bugüne değin gönderilmediği görülmüştür.
23. Bu durumda, somut olayda borçlanmaya esas belgeleri temin yükümlülüğünün, ilgili belgeleri 3 ay içerisinde kuruma ibraz etmesi gerektiği aksi halde borçlanmasının geçersiz sayılacağına ilişkin yazının
kendisine tebliğ edildiği 28.08.2020 tarihinden önce her ne kadar idarede olsa da anılan tarih itibarıyla başvurana geçtiği, bu tarihten sonra belge temin edilememesine bağlı olarak ortaya çıkan sonuçların sorumluluğunun tek başına doğrudan SGK’ya yüklenemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.
24. Borçlanmaya esas belgelerin ibraz tarihinin borçlanma işleminin sonucuna ve borçlanma tutarının hesabına etkisine dair yapılan incelemede; Yurtdışında Geçen Sürelerin Borçlandırılması ve
Değerlendirilmesine İlişkin Yönetmeliğin 10 uncu maddesinde borçlanma tutarının Kanundaki hükme koşut şekilde başvuru tarihi esas alınarak belirleneceği düzenlenmiştir. Yönetmelikte ayrıca borçlanma tutarının tespitinde adi posta veya kargo yolu ile veya Kuruma doğrudan yapılan yazılı başvurularda talep dilekçesinin Kurumun evrak kayıtlarına intikal ettiği tarihin esas alınacağı ancak taahhütlü, iadeli taahhütlü ve acele posta servisi ile yurt içinden PTT Alo Post veya PTT Kargo ile yapılan yurt dışı borçlanma taleplerinde ise dilekçenin postaya verildiği tarihin esas alınacağı belirlenmiştir.
25. Ancak gerek Kanunda gerek Yönetmelikte borç tahakkuk işleminin, başvuru tarihinden sonraki ne kadar süre içinde sonuçlandırılacağına dair bir düzenlemeye gidilmemiştir. Yani borçlanma talebinde bulunan bir ilgilinin talebinin idarece kabul edilmesi halinde tahakkuk işleminin ne kadar süre içinde sonuçlandırılacağı ve ilgiliye tebliğ edileceğine ya da ilgilinin talebinin idarece reddedilmesi veya cevap verilmeyerek reddedilmiş sayılması halinde söz konusu işlemin ne kadar süre içerisinde ilgiliye tebliğ edileceğine dair bir süre öngörülmemiştir. Bu durumda idarenin reddettiği ya da reddetmiş sayıldığı borçlanma taleplerine karşı ilgililerin yargı yoluna gitmesi halinde borçlanma tutarının hangi tarih esas alınarak belirleneceği hususunun ayrıca ortaya konması gerekmektedir.
26. Yurtdışı borçlanma tutarının süresi içinde ödenmemesi gerekçesiyle idarece yurt dışı borçlanma başvurusunun geçersiz sayıldığı bir uyuşmazlıkta, borçlanma talebinin geçerli sayılması ve borçlanma tutarının geçersiz sayılan talep tarihi esas alınarak belirlenmesi talebiyle açılan davada Yargıtay 10. Hukuk
Dairesince verilen 30/03/2023 tarihli ve E: 2023/762, K: 2023/3518 sayılı kararda; SGK’nın aktüeryal dengesi ve hakkaniyet ölçüleri gözetilerek ödenecek primin hangi tarihteki prime esas kazanç miktarları esas alınarak belirleneceği üzerinde durulması, ilgili mevzuat hükmünde tahakkuk tarihindeki primin tebliğden itibaren üç aylık süre içinde ödenmesi ve bu üç aylık sürenin geçirilmesi durumunda borçlanma
bedeli olarak prim miktarının nasıl belirleneceğinin irdelenmesi gerektiği belirtilmiş olmakla beraber:
“Burada, Kurum işleminin hukuka uygun olması kriter olarak alınmalıdır. Kurum, yapılan borçlanma başvurusunu hukuka uygun olarak değerlendirmiş ve yaptığı borç tahakkukunu tebliğ etmiş, buna rağmen borçlanma bedeli Kanunda belirtilen üç aylık süre içinde ödenmemiş ise, 3201 sayılı Kanun’un 4’üncü maddesi gereği borçlanmak için Kuruma yeniden başvuru gerektiğinden, davanın açıldığı tarihe bakılmaksızın buna ilişkin isteğin reddine karar verilmelidir.(..)
Kurum işleminin hukuka uygun bulunmaması durumunda ise, prime ilişkin uyuşmazlığın makul süre gözetilerek çözümlenmesi gerekir. Makul sürenin belirlenmesinde, 5510 sayılı Kanun’un 42 inci maddesinden yararlanılabilir. Anılan maddede, ‘Kurum, sigortalıya veya hak sahiplerine bağlanacak gelir, aylık veya toptan ödemeleri, gerekli belgelerin ve incelemelerin tamamlandığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde hesap ve tespit ederek sonuçlarını yazı ile bildirir.’ düzenlemesine yer verilmiştir. Benzer düzenlemeye Mülga 506 sayılı Kanunun 116’ncı maddesinde de yer almakta idi. Ayrıca, 3201 sayılı
Kanunun 4’üncü maddesinde de üç aylık ödeme süresi belirlenmiş olup; tüm bu düzenlemeler, 3201 sayılı
Kanunla ilgili uyuşmazlıklarda üç aylık sürenin makul süre olarak alınabileceğini göstermektedir.
Buna göre, Kurumun hukuka aykırı işlemine karşı, Kurum işleminin tebliğ tarihinden itibaren üç aylık makul süre içinde dava açılması durumunda, borçlanılacak prim miktarının başvuru tarihindeki primler
esas alınarak belirlenmesi; üç aylık makul süre geçtikten sonra dava açılması durumunda ise, dava yeni borçlanma iradesi sayılarak davanın açıldığı tarihindeki primler esas alınarak borçlanma bedeli belirlenmesi gerekir.(..)
Diğer bir olasılık da, Kurumun borçlanma talebini değerlendirmeyip cevapsız bırakmasıdır. Bu durumda,
5510 sayılı Kanunun 42’nci maddesinde belirtilen üç aylık süre geçtiğinde Kurumun talebi reddetmiş
olduğu esas alınarak, anılan üç aylık bekleme süresine yukarıda belirtilen üç aylık makul süre (3 + 3 =6 ay) eklenmeli; davanın Kuruma başvuru tarihinden itibaren 6 aylık süre içinde açılması durumunda yine
Kuruma ilk başvurunun yapıldığı tarihteki prime esas kazancın esas alınması; başvuru tarihinden itibaren altı aylık sürenin geçmesinden sonra dava açılması durumunda ise, makul sürenin geçtiği ancak Kurum tarafından da başvuruya bir cevap verilmediği gözetilerek borçlanma bedelinin davanın açıldığı tarihteki prime esas kazanç miktarı esas alınarak belirlenmesi gerekecektir.” denilmek suretiyle davacının SGK’ya yapmış olduğu borçlanma başvurusunun üzerinden söz konusu altı aylık makul süre geçmeden dava yoluna gidildiği görülmüş olup borçlanma başvurusunun reddine yönelik kurulan idari işlemin iptali olarak verilen istinaf mahkemesi kararının onanması şeklinde hüküm
kurulmuştur (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E: 2022/1880, K:
2022/3517, T: 14/03/2022; E: 2022/5276, K: 2022/11011, T: 22/09/2022; E: 2023/10746, K: 2023/12207,
T: 30/11/2023; E: 2023/5236, K: 2023/12573, T: 07/12/2023).
27. Yargıtay içtihadında yurt dışı borçlanma başvuruları yönünden üç ay bekleme süresi ve üç ay da 3201 sayılı Kanun’da geçen ödeme süresi olmak üzere (3+3= 6 ay) toplam altı aylık bir makul süre belirlenimi yapılmıştır. Buna göre, kişiler yurt dışı sürelerini borçlanma talebiyle SGK’ya başvurduklarında eğer ki usulüne uygun bir tebliğ işlemi gerçekleştirilmez ve tebligat kendilerine ulaştırılamazsa idareye başvuru tarihinden itibaren altı aylık bir süre içerisinde uyuşmazlık mahkemeye taşındığı takdirde ilk başvuru geçerli kabul edilip o zamanki şartlar ve borçlanma tutarı üzerinden borçlandırma işlemi yapılmalıdır.
Böylece idarenin kusurundan kaynaklı olarak kişilerin kendi aleyhlerine sonuç doğuran, ölçüsüz ve ağır bir külfete katlanmak zorunda oldukları uyuşmazlığın hakkaniyet çerçevesinde, öngörülebilir bir çözüme kavuşturulması mümkün hale gelmiştir.
28. Diğer yandan, hukuki güvenlik ve istikrar ilkesinin korunması açısından borçlanma başvurusunun geçerli kabul edileceği makul sürenin belirlenmesinde yorum kuralları ele alınırken aşırı şekilcilikten kaçınarak kişilerin yararlanacağı hakkın kullanımını imkânsız kılacak bir duruma sebebiyet vermemek önem taşımaktadır (Anayasa Mahkemesi, Yaşar Çoban Başvurusu [GK], B. No: 2014/6673, 25/07/2017, §§ 65-67).
29. Dikkat çekmek gerekir ki; Yargıtay, makul süre tespitinde bulunurken süre konusuna dair bir incelemede bulunduğundan meseleyi usul boyutu üzerinden ele almış gibi gözükse de aslında esasa dair bir yorumlama faaliyetine başvurmuştur. Zira ortaya koyulan tespit, dava konusu edilen hakkın şekli bir süre şartıyla mahkemeye taşınıp taşınamayacağıyla değil hâlihazırda usulüne uygun olarak görülen bir davada söz konusu hakkın maddi açıdan ileri sürülüp sürülemeyeceğiyle ilgilidir. Öyle ki kişilerin zaten şartları sağlıyorlarsa her zaman borçlanma başvurusunda bulunabilmelerinde bir sakınca bulunmamaktadır. Ancak borçlanma başvurusunun öngörülen ödeme süresini aşan bir tarihten sonra geçerli kabul edilip edilemeyeceğine bağlı olarak önceki tutar ve şartlar üzerinden borçlanma işleminin tamamlanıp tamamlanamayacağı sorunsalı, esas yönünden bu hakkın korunmasıyla alakalı bir değerlendirme gerektirmektedir. Yargıtay tarafından kişilerin önceki borçlanma başvurusunu geçerli kılmaya dair yapılan
yorumla bir makul süre tespit edilmiş ve böylelikle aynı zamanda esas bakımından benzerlik gösteren uyuşmazlıklar için de uygulanabilir genel ve soyut bir hukuk kuralı ortaya koyulmuştur.
30. Bu durumda, ödeme süresinin aşıldığı durumlarda tekrar başvuru yapıldığında var olan şartlar esas alınacak olup önceki başvurunun geçerliliğini yitireceği sonucuna ulaşmak gerekir. Bahse konu 6 aylık makul sürenin ise borçlanma başvurusunda bulunanlar açısından ölçüsüz ve ağır bir külfet yaratmadığı ve hakkın kullanımını imkânsız kılacak bir sınırlama getirmediği ortadadır.
31. Somut olayda borçlanmaya esas hizmet belgelerini 27.11.2020 tarihine kadar kuruma ibraz etmesi gerektiği, aksi halde borçlanmasının geçersiz sayılacağının başvurana ilk olarak 28.08.2020 tarihinde idarece tebliğ edildiği, buna ilişkin son bilgilendirmenin ise 27.10.2020 tarihinde yapıldığı, başvuranın bu tarihten sonra ilk defa 20.06.2023 tarihinde idareye başvurarak borçlanma tahakkuk işlemlerinin
25.07.2019 tarihli talebi esas alınarak sonuçlandırılmasını talep ettiği, söz konusu talebin borçlanmaya esas
belgelerin süresinde kuruma ibraz edilmediği gerekçesiyle 09.08.2023 tarihli yazı ile reddedildiği, nihayetinde borçlanmaya esas belgelerini (Rotterdam Başkonsolosluğunca düzenlenmiş 15.12.2022 tarihli
Hizmet Belgesi ile Ev Hanımlığı Belgesi) sunduğu 26.02.2024 tarihli başvurusu üzerine anılan tarih esas alınarak başvuranın borçlanma tahakkuk işleminin sonuçlandırıldığı, başvuran tarafından Kurumumuza yapılan başvurunun tarihinin ise olduğu görülmüştür.
32. Somut olaya yukarıdaki Yargıtay kararında yer verilen ilkeler çerçevesinde bakıldığında; 28.08.2020 tarihinde tarafına tebliğ edilen yazı ile borçlanmaya esas belgeleri teslim etmesi için tarafına 3 aylık (27.11.2020 tarihine kadar) süre tanınan, aksi halde başvurusunun geçersiz sayılacağı bildirilen başvuranın borçlanma talebinin idarece en erken 28.11.2020 tarihi itibarıyla reddedilebileceği, ancak anılan tarihi takip eden 3 ay (Yargıtay kararında 5510 sayılı Kanunun 42 nci maddesine dayanarak benimsenen makul süre)
içerisinde yani 28.02.2021 tarihi itibarıyla tarafına cevap verilmemiş olması halinde başvuranın talebinin zımnen reddedilmiş sayılabileceği, bu durumda 3 aylık ödeme süresi (3201 sayılı Kanunun 5 inci maddesi gereği) de hesaba katıldığında, başvurusu idarece hukuka aykırı şekilde reddedilmiş olsa dahi, başvuranın en geç 28.05.2021 tarihi itibarıyla dava açması ya da Kurumumuza başvurması halinde borçlanma işleminin
25.07.2019 tarihli ilk borçlanma talep tarihindeki unsurlar esas alınarak yapılmasına karar verilebileceği
değerlendirilmektedir.
33. Bu durumda, başvuranın borçlanma tahakkuk işlemlerinin 25.07.2019 tarihi esas alınarak yapılması talebiyle Kurumumuza yaptığı mevcut başvurunun, borçlanmaya esas belgelerini kuruma ibraz etmesinin istendiği en son tarihten (27.11.2020) itibaren 6 aylık makul süre içerisinde yapılmadığı görüldüğünden başvuranın borçlanma tahakkuk işlemlerinin 25.07.2019 tarihi esas alınarak sonuçlandırılamayacağı, bundan sonra borçlanma işleminin ancak borçlanmaya esas evrakları kuruma ibraz ettiği yeni bir başvuru yapması halinde yeni başvuru tarihi esas alınarak yapılabileceği değerlendirilmektedir.
34. Kurumumuzca yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; ilgili belgeleri 3 ay içerisinde kuruma ibraz etmesi gerektiği aksi halde borçlanmasının geçersiz sayılacağına ilişkin yazının kendisine tebliğ edildiği 28.08.2020 tarih itibarıyla borçlanmaya esas belgeleri temin yükümlülüğünün başvurana geçtiği, bahse konu belgelerin 3 ay içerisinde kuruma ibraz edilmediği, söz konusu 3 aylık sürenin dolduğu tarihten (27.11.2020 tarihinden) itibaren 6 aylık makul süre içerisinde başvuran tarafından Kurumumuza başvurulmadığı anlaşıldığından, başvuranın borçlanma tutarının 25.07.2019 tarihli borçlanma talebi esas alınarak belirlenmesi talebinin reddi işlemlerinde hukuka ve hakkaniyete aykırı bir durum bulunmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 35. 28/03/2013 tarih ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiş olup; idarenin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde göndermediği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davranmadığı, idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevap verilmediği, ayrıca şikâyetçiye verilen cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle
“karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranılmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN MEVZUAT
36. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Isparta İş Mahkemesine yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle;
BAŞVURUNUN REDDİNE,
Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verilmiştir.
Mehmet AKARCA
Kamu Başdenetçisi