3083 Sayılı Kanun Kapsamında Yürütülen Arazi ve Arsa Dağıtım Projelerinden Doğan Senetli Alacakların Muhasebeleştirilmemesi ve Alınan Senetlerin Muhasebe Birimlerince Muhafaza Edilmemesi (Sayıştay)

BULGU: 3083 Sayılı Kanun Kapsamında Yürütülen Arazi ve Arsa Dağıtım Projelerinden Doğan Senetli Alacakların Muhasebeleştirilmemesi ve Alınan Senetlerin Muhasebe Birimlerince Muhafaza Edilmemesi

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlar Kurulu/Cumhurbaşkanı Kararı uyarınca uygulama alanı ilan edilerek Tarım ve Orman Bakanlığının tasarrufuna bırakılan tarım arazilerinin, az topraklı ve topraksız çiftçi ailelerine dağıtımı projeleri kapsamında ortaya çıkan senetli alacakların muhasebeleştirilmediği ve ilgili senetlerin muhasebe birimlerinde muhafaza edilmediği görülmüştür.
Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin (GYMY) “Mali Varlıklar ve Sınıflandırması” başlıklı 22’nci maddesinin birinci fıkrasında “Mali varlıklar; kasadaki nakit, banka hesaplarındaki mevcutlar, verilen borçlardan doğan alacaklar, senet, tahvil ve benzeri menkul varlıklar, sermaye payları, mali türevler, bir sözleşmeden doğan alacağı ifade eden haklar ve hesaplarda kayıtlı alacaklar gibi maddi ve maddi olmayan varlıklar dışındaki her türlü değerleri kapsar. Mali varlıklar, kaynaklarına ve türlerine göre sınıflara ayrılarak kaydedilir ve raporlanır.” denilmektedir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 61’inci maddesinde; “Muhasebe hizmeti; gelirlerin ve alacakların tahsili, giderlerin hak sahibine ödenmesi, para ve parayla ifade edilebilen değerlerin alınması saklanması, ilgililere verilmesi, gönderilmesi ve diğer tüm mali işlemlerin kayıtlarının yapılması ve raporlanması işlemleridir. Bu işlemleri yürütenler muhasebe yetkilisidir. Genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin muhasebe hizmetleri Hazine ve Maliye Bakanlığınca yürütülür. Muhasebe yetkilileri gerekli bilgi ve raporları düzenli olarak kamu idarelerine verirler.” ifade edilmiştir.
Arazi Dağıtımı Projeleri; 3083 sayılı Kanun, Uygulama Yönetmeliği ve buna bağlı olarak yürürlüğe alınan Kamulaştırma, Dağıtım ve Kiralama Teknik Talimatı hükümleri kapsamında yapılmaktadır. Projeye yönelik iş ve işlemler Bakanlığın İl Tarım ve Orman Müdürlüklerince yürütülmektedir.
3083 sayılı Kanun’un “Borçlandırma” başlıklı 9’uncu maddesinde;
“Bu Kanuna göre tarım toprağının dağıtımından faydalananlar ile yerleşime tabi tutulanlar, iktisap tarihinde mülkiyetini iktisap ettikleri tarım toprağının ve mevcutsa üzerindeki diğer gayrimenkullerin tespit edilen rayiç bedeli üzerinden, uygulayıcı kuruluşa borçlanırlar. Borçlandırmak suretiyle verilen tarım toprakları, sahiplerinin adına tapuya tescil edilir.
Borçlar, borçlandırmadan sonra gelen dördüncü yılın Ocak ayını takip eden ve uygulayıcı kuruluş tarafından hasat dönemleri dikkate alınarak tespit edilecek aylardan başlamak üzere, on yılda ve on eşit taksitte faizsiz olarak ödenir. Borçlandırma esas ve usulleri, yönetmelikle düzenlenir.” hükmü yer almaktadır.
Teknik Talimat’ın 64’üncü maddesinde;
“(,..)İlan süresi içerisinde il müdürlüğüne başvuran hak sahibi çiftçilere tespit edilen bedel üzerinden taahhütname imzalatılır. Bu süre içinde belgelendirilmiş hastalık, tutukluluk, askere alınma gibi mazeretler dışında borçlandırılma işlemini tamamlamayanlar hak sahipliğini kaybeder. Ayrıca taahhütname ile birlikte tanzim ve vade tarihleri belirtilmiş, kayıtsız şartsız borç miktarını havi 10 (On) adet adi senet veya bono tanzim edilir. Bu safhada borçlandırmaya muhatap hak sahibinin vefat etmiş olması halinde, eşinin müracaatı dikkate alınarak ölen hak sahibi yerine eşi, eşinin de ölümü halinde, talep etmeleri durumunda mirasçılarından birisinin adına borçlandırılır ve borçlandırılan kişi adına tapu tescili yapılır(…)” ifade edilmiştir.
Yukarıdaki mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde 3083 sayılı Kanun ve Teknik Talimat’a göre arazi dağıtım projelerinde; hak sahibi çiftçilerle il müdürlükleri arasında senet düzenlemek suretiyle borçlandırma yoluna gidildiği anlaşılmaktadır. GYMY’nin 22’nci ve 5018 sayılı Kanun’un 61’inci maddesinde sırayla; senetlerin mali varlık olduğu ve mali varlıkların kaynaklarına ve türlerine göre sınıflara ayrılarak kaydedilip ve raporlanacağı, para ve parayla ifade edilebilen değerlerin alınması saklanması, ilgililere verilmesi, gönderilmesi işlemlerinin muhasebe hizmeti olduğu ve bu işlemlerin muhasebe yetkililerince yürütüleceği düzenlenmiştir.
Yapılan incelemede 3083 Sayılı Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu’nun kapsamında az topraklı ve topraksız çiftçi ailelerine tarım arazisi dağıtımı projeleri yapıldığı; 1987-2024 yılları arasında Aksaray, Ankara, Eskişehir, Çankırı, Aydın, Edirne, Tekirdağ, Kırklareli, Konya, Karaman, Mersin, Şanlıurfa, Yozgat, Kayseri ve Iğdır İllerinde olmak üzere toplam 205 köyde 1.069.429 dekar Hazine Arazisi 16.685 çiftçi ailesine dağıtım çalışmaları tamamlandığı, 2024 yılında Eskişehir, Karaman, Şanlıurfa ve Aksaray İllerinde olmak üzere de 21 köyde 159.203 dekar hazine arazinin dağıtımına yönelik çalışmaların devam etmekte olduğu bildirilmiştir.
Bu projeler kapsamında yararlanıcı olan çiftçi ile uygulayıcı kuruluş olan bakanlık arasında taahhütname düzenlendiği ayrıca taahhütname ile birlikte tanzim ve vade tarihleri belirtilmiş, kayıtsız şartsız borç miktarını içeren on adet adi senet tanzim edilerek tarım arazilerinin borçlandırılmak suretiyle hak sahiplerinin mülkiyetine geçirildiği görülmüştür. Söz konusu senetlerin vade tarihine kadar muhasebe yetkilisi yerine harcama birimlerinde tutulduğu vade tarihi geldiğinde protokol imzalanan Ziraat Bankasına gönderildiği, borçlular tarafından ödeme gerçekleştikçe bankaca borçlulara iadesinin yapıldığı, bankaca yapılan tahsilatların topluca merkez muhasebe birimine gönderildiği ve gelir kaydı yapıldığı tespit edilmiştir. Halen herhangi bir kayıt sisteminin bulunmaması, senetlerin mahallinde dosyalarında muhafaza edilmelerinden ötürü vadesi dolmayan veya dolduğu halde tahsil edilemeyen senet tutarına ilişkin toplu bilgilere Bakanlık merkez birimlerinde ulaşılamamıştır.
Sonuç olarak düzenlenen alacak senetlerinin kaydı ve muhafazasını teminen;
– Arazi dağıtım projesi kapsamında edinilen senetlerin niteliklerine ve sürelerine göre muhasebeleştirilmesi,
– Ve söz konusu senetlerin yetkisiz kişiler yerine muhasebe yetkilileri veya muhasebe yetkilisi mutemetleri tarafından muhafaza edilmesi,
hususlarıda gerekli tedbirlerin alınması gerekmektedir.