Dönem Faaliyet Sonuçlarında Kesin Mizan ile Mali Tablolar Arasında Tutarsızlık Olması (Sayıştay)

BULGU: Dönem Faaliyet Sonuçlarında Kesin Mizan ile Mali Tablolar Arasında Tutarsızlık Olması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Hazine ve Maliye Bakanlığı 2022 yılı mali tablolarının ve muhasebe kayıtlarının incelenmesi neticesinde dönem faaliyet sonuçları hesapları olan 590 Dönem olumlu faaliyet sonucu hesabı ile 591 Dönem olumsuz faaliyet sonucu hesaplarının kesin mizanda aynı anda bakiye verdiği ve bu bakiyelerin bilanço ile öz kaynak değişim tablosundaki tutarları ile uyumsuz olduğu görülmüştür.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 690 Faaliyet sonuçları hesabının işleyişini açıklayan 405’inci maddesinde; gelir ve gider hesaplarında takip edilen tutarların dönem sonunda 690 Faaliyet sonuçları hesabına aktarılacağı, anılan Hesabın; alacak bakiyesi vermesi halinde bakiyenin 590 Dönem olumlu faaliyet sonucu hesabına, borç bakiyesi vermesi halinde ise bakiyenin 591 Dönem olumsuz faaliyet sonucu hesabına aktarılacağı hükme bağlanmıştır.
Anılan Yönetmelik’in “Dönem sonu işlemleri” başlıklı 535’inci maddesinde faaliyet sonuçları hesabının alacak veya borç bakiyesinin, öz kaynaklar ana hesap grubu içerisinde yer alan dönem olumlu faaliyet sonucu hesabı veya dönem olumsuz faaliyet sonucu hesabına aktarılacağı ifade edilmiştir. Söz konusu maddenin üçüncü fıkrasında, dönem sonu işlemlerinin yapılmasının akabinde yeni faaliyet döneminin açılış kaydında esas alınacak kesin mizanın çıkarılacağı; dördüncü fıkrasında ise kapanış kaydı yapılarak muhasebe döneminin kapatılacağı hükmüne yer verilmiştir.
Yönetmelik’in “Dönem başı işlemleri” başlıklı 536’ncı maddesinin ikinci fıkrasında ise açılış kaydını takiben önceki dönem olumlu veya olumsuz faaliyet sonucunun, geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonuçları hesabı veya geçmiş yıllar olumsuz faaliyet sonuçları hesabına aktarılacağı düzenlenmiştir.
Özetle kamu idarelerince yılı gelir ve gider dengesine göre dönem sonunda ya olumlu ya da olumsuz faaliyet sonucu elde edileceğinden kesin mizanın faaliyet sonucunun niteliğine göre 590 veya 591 No.lu hesabı içerecek şekilde düzenlenmesi gerekmektedir. Kesin mizan sonrasında kapanış kaydı yapılarak muhasebe dönemi kapatılmakta, bu tutarlar açılış kaydı ile sonraki yıla devredilmektedir. Açılış kaydını takiben 590 ve 591 No.lu hesaplardaki tutarlar ise ilgisine göre 570 Geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonucu veya 580 Geçmiş yıllar olumsuz faaliyet sonucu hesaplarına aktarılarak mali tablolarda raporlanmaktadır.
Ancak yapılan incelemelerde;
– Dönem sonu işlemlerinin Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından işletilen Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi (BKMYBS) üzerinden otomatik olarak harcama birimi bazında yapıldığı,
– Olumlu faaliyet sonucu veren birimlerin bakiyelerinin 590 No.lu hesaba, olumsuz faaliyet sonucu verenlerin bakiyelerinin ise 591 No.lu hesaba kaydedildiği,
– Bu nedenle Bakanlığın kesin mizanının hem olumlu hem de olumsuz dönem faaliyet sonucu hesaplarını içerecek şekilde düzenlendiği,
– Bakanlık bazında dönem faaliyet sonucunu elde etmek üzere 590 ve 591 No.lu hesapların, Yönetim Bilgi Sistemi üzerinden netleştirilerek bilançoya ve öz kaynak değişimi tablosuna aktarıldığı,
– Söz konusu işlemin Bakanlığın kesin mizanı ile bilanço ve öz kaynak değişim tablosu arasında dönem faaliyet sonuçları hesapları itibarıyla uyumsuzluğa sebebiyet verdiği görülmüştür.
Bununla birlikte, 590 ve 591 No.lu hesapların yevmiye kaydına dayanmaksızın sistem üzerinden netleştirilmesi, kesin mizanda bir değişiklik yaratmadığı halde; hatalı kayıtların açılış kaydı ile sonraki yıla aktarılmasına neden olmaktadır. Bu bağlamda açılış kaydı ile 2021 yılından, harcama birimlerince elde edilen toplam 35.913.442.749,66 TL olumlu faaliyet sonucu 590 No.lu hesapta, elde edilen toplam 1.286.908.540.787,14 TL olumsuz faaliyet sonucu ise 591 No.lu hesapta 2022 yılına aktarılmıştır. Aynı şekilde, 2022 yılında elde edilen toplam 98.593.330.430,43 TL olumlu faaliyet sonucu 590 No.lu hesapta, elde edilen toplam 2.247.676.533.849,79 TL olumsuz faaliyet sonucu ise 591 No.lu hesapta 2023 yılına aktarılmıştır. Diğer bir ifadeyle, gelir gider dengesini yansıtan net tutar üzerinden değil de harcama birimleri bazında alacak ve borç bakiyelerinin 590 ve 591 No.lu hesaplara aktarılması nedeniyle anılan hesaplar, sonraki yıla olması gerekenden yüksek tutarlarla devretmiştir.
Ayrıca, söz konusu hatalı tutarlar, dönem açılış kaydını takiben 570 Geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonucu ve 580 Geçmiş yıllar olumsuz faaliyet sonucu hesaplarına aktarılmaktadır. Dolayısıyla anılan hesaplar da, bilanço ve öz kaynak değişim tablosunda olması gerekenden fazla tutarlarda raporlanmaktadır.
Yukarıda, BKMYBS sisteminde harcama birimi bazında yapılan dönem sonu işlemlerinin, hatalı raporlamanın sebebi olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle BKMYBS sistemini kullanan tüm kamu idareleri için aynı hatalı sonuçlar ortaya çıkmakta ve faaliyet sonuçları hesaplarının mali tablolarda gerçeğe aykırı olarak raporlanmasına yol açılmaktadır.
Kamu İdaresi cevabında, 2016 yılından itibaren idarelerin kesin mizanlarındaki 590- Dönem Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabı ile 591-Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesaplarına muhasebe kaydı yapılmadan bu iki hesabın farkı mutlak değer olarak büyük olan hesap ile bilançoya yansıtılmaya başlandığı ve bu şekilde Faaliyet Sonuçları Tablosunun sonucu ile bilançodaki 59 Dönem Faaliyet Sonuçları hesap grubunun bakiyesinde eşitlik sağlandığı ifade edilmiştir. Ancak böyle bir uygulamada, kamu idaresinin dönem faaliyet sonucu olması gereken dönem faaliyet sonucundan farklılık gösterecek ve doğru tutarları yansıtmayacaktır.
Sonuç olarak; Bakanlığın kesin mizanı ile mali tablolar arasında 59 Dönem Faaliyet Sonuçları hesapları açısından tutarlılığın sağlanması, 57-58 Geçmiş Yıllar Olumlu/Olumsuz Faaliyet Sonuçları Hesaplarının harcama birimlerinin birikimli tutarları üzerinden değil kurumun nihai faaliyet sonucu üzerinden raporlanması ve BKMYBS sistemini kullanan Bakanlık dâhil tüm kurumlar için kesin mizan ile mali tablolar arasındaki uyumsuzluğun giderilmesi gerektiği düşünülmektedir.