Bakanlığın Kullanımındaki Taşınmazların Muhasebeleştirilmesinde Eksiklikler Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Bakanlığın Kullanımındaki Taşınmazların Muhasebeleştirilmesinde Eksiklikler Bulunması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Bakanlığın taşınmaz hesap alanına ilişkin tespitlere ve ilgili mevzuat düzenlemeleri doğrultusunda yapılan değerlendirmelere, alt başlıklar itibariyle aşağıda yer verilmiştir.
Bakanlığın kullanımında bulunan taşınmazlara ilişkin tahsis işlemlerinin tamamlanmaması ve taşınmazların mali tablolarda eksik raporlanması
İnşaat ve Emlak Genel Müdürlüğünce envanter işlemleri yapılarak Milli Eğitim Bakanlığı Coğrafi Bilgi Sistemine (MEBCBS) aktarılan Bakanlığın kullanımındaki taşınmazların Bakanlığa tahsis işlemlerinin tamamlanmadığı, dolayısıyla da mali tablolarda tam olarak raporlanmadığı görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 45’inci maddesine göre genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin edindiği taşınmazlar, Hazine adına tescil olunur ve bu taşınmazlar Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yönetilir. Diğer taraftan, mülkiyeti Hazineye ait olup bir başka kamu idaresine tahsis edilen taşınmazların tahsis edildikleri kamu idarelerinin mali tablolarında gösterilmesini teminen, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 130, 131 ve 132’nci maddeleri ile Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 170, 172, 174, 176 ve 186’ncı maddelerinde gerekli düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda, Muhasebat Genel Müdürlüğünün 41 Sıra No’lu Genel Tebliği’nde, tahsis edilen taşınmazların izlenebilmesi amacıyla “02 Kamu İdaresinin Tahsis Ettiği Taşınmazlar” ve kamu idarelerine tahsisli olan taşınmazların izlenebilmesi amacıyla da “03 Tahsisli Kullanılan Taşınmazlar” yardımcı hesaplar olarak belirlenmiş ve bu yardımcı hesaplar merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin detaylı hesap planına eklenmiştir.
Bakanlığın kullanımında olup envanter işlemleri tamamlanan binaların toplam sayısı 133.074’tür. Bu binaların, yaklaşık %64’ü Hazine’ye, %12’si belediye tüzel kişiliklerine, %7’si köy tüzel kişiliklerine, %7’si il özel idarelerine ve kalan %10’u vakıf, dernek gibi diğer tüzel kişiliklere aittir. Üzerinde yapı olmayan ve planda eğitim alanı olarak ayrılan arsaların toplam sayısı ise 70.582’dir. Ancak, söz konusu envanter işlemlerinin taşınmazın rayiç değer bilgisini içermediği ve tahsis işlemlerinin tamamlanamayarak muhasebe birimlerine gerekli bildirimlerin yapılmaması nedeniyle Bakanlığa tahsisli taşınmazların toplam değerinin 2022 yılı mali tablolarına tam olarak yansıtılmadığı tespit edilmiştir.
Bakanlığın kullanımında olan taşınmazların envanter kayıtlarına göre tahsis işlemlerinin tamamlanması ve güncel değerleriyle muhasebeleştirilerek Bakanlık mali tablolarında gösterilmesi gerekmektedir.
Bakanlığın kullanımındaki binalara ilişkin değer artırıcı nitelikteki büyük onarım harcamalarının doğrudan gider kaydedilmesi
Gerek tahsis işlemi yapılarak mali tablolara kaydedilen gerekse henüz kaydedilmemiş olmakla birlikte Bakanlığın kullanımında olan amortisman ömrünü doldurmamış binalara yapılan değer artırıcı büyük onarım harcamalarına ilişkin tutarların bina maliyetine eklenmediği, gider hesaplarına kaydedilerek doğrudan giderleştirildiği görülmüştür.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin maddi duran varlıklar hesap grubuna ilişkin işlemlerin açıklandığı 170’inci maddesinde, maddi duran varlıklar için sonradan yapılan ve o varlığın değerini, kullanım süresini, ürün ve hizmet kalitesini, sağlanan faydayı arttıran veya üretilen mal veya hizmetlerin üretim maliyetini azaltan her türlü maliyetin, ilgili maddi duran varlığın kayıtlı değerine ilave edileceği ve amortisman hesaplamasında dikkate alınacağı; tahsis edilen taşınmazlara yapılan değer artırıcı harcamaların taşınmazın tahsis edildiği kamu idaresinin muhasebe hizmetini yürüten muhasebe birimince ilgili taşınmazın kayıtlı değeri üzerine ilave edileceği ve ilave edilen değerin, taşınmazı tahsis eden kamu idaresine, bu kamu idaresince de muhasebe hizmetlerini yürüten muhasebe birimine kayıtlara alınmak üzere bildirileceği hüküm altına alınmıştır.
Muhasebat Genel Müdürlüğünün 04.11.2015 tarihli ve 29522 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Amortisman ve tükenme payları” başlıklı 47 Sıra No’lu Genel Tebliği’nin 6’ncı maddesinde, taşınmazlar için yapılan harcamalardan 34.000 TL’yi aşanların değer artırıcı harcama olarak kabul edileceği ve daha önceki dönemlerde tamamen amorti edilmiş olan duran varlıklar için yapılan harcamaların varlığın maliyet bedeline eklenmeksizin doğrudan giderleştirileceği, ancak henüz amortisman ayırma süresini tamamlamamış olan duran varlıklar için yapılan değer artırıcı harcamaların varlığın maliyet bedeline eklenerek kalan amortisman süresince eşit olarak amortisman ayrılacağı düzenlenmiştir. 04.11.2015 tarihli ve 29522 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Tebliğ’de düzenlenen limit değerin günümüz koşullarına uygun şekilde güncellenmesi gerekmekle birlikte, günümüz itibarıyla bu limit geçerliliğini sürdürmektedir.
Yapılan incelemelerde, amortisman ömrünü doldurmamış binalara ilişkin değer artırıcı nitelikteki büyük onarım harcamalarının ilgili binaların maliyet bedeline eklenmesi gerekirken tümüyle gider hesaplarına kaydedildiği tespit edilmiştir.
Bakanlığın kullanımında olup mali tablolara kaydedilmiş veya kaydedilmemiş binalardan amortisman ömrü devam edenlere Bakanlık bütçesinden yapılan değer artırıcı nitelikteki büyük onarım harcama tutarlarının tümüyle giderleştirilmeyip, bina maliyetine eklenmek suretiyle kalan amortisman ömrü nispetinde yıldan yıla itfa edilmesi gerekmektedir.
Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlıkları (YİKOB) tarafından inşa edilen binaların Bakanlık mali tablolarına aktarımının sağlanmaması
Bakanlığın yeni okul ihtiyacını karşılamak üzere YİKOB’lar tarafından inşa edilen binaların geçici ve kesin kabullerinin yapılmasına ve hatta eğitim-öğretim faaliyetlerinde kullanılmaya başlanmasına rağmen, bu binaların ilgili YİKOB’lardan devrinin yapılmayarak Bakanlık mali tablolarına tahsisli taşınmaz olarak kaydedilmediği görülmüştür.
Mülkiyeti Hazineye veya diğer kamu idarelerine ait olup bir başka kamu idaresine tahsis edilen taşınmazların tahsis edildikleri kamu idarelerinin mali tablolarında gösterilmesini teminen, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği ile Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin ilgili maddelerinde gerekli düzenlemeler yapılmıştır. Bu kapsamda, Muhasebat Genel Müdürlüğünün 41 Sıra No’lu Genel Tebliği’nde tahsis edilen taşınmazların izlenebilmesi amacıyla yardımcı hesaplar belirlenmiş ve merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin detaylı hesap planına eklenmiştir.
Yapılan incelemelerde, YİKOB’lar tarafından Bakanlık için inşa edilen binaların, geçici ve kesin kabullerinin yapılmasına ve hatta eğitim-öğretim faaliyetlerinde kullanılmaya başlanmasına rağmen, Bakanlığa tahsis işlemleri yapılmadığından; halen ilgili YİKOB’ların mali tablolarında “258 – Yapılmakta Olan Yatırımlar Hesabı”nda izlenmekte olduğu, Bakanlığa tahsis işlemi yapılmayarak mali tablolarına yansıtılmadığı tespit edilmiştir.
Bakanlık mali tablolarının tahsisli taşınmazlar yönünden doğru bilgi sunmasını teminen, yapımı tamamlanan binaların Bakanlığa tahsis işlemlerinin yapılarak, mali tablolarda gösterilmesinin sağlanması gerekmektedir.
Tahsisli taşınmazların muhasebe kayıtlarında aktif/pasif uyumsuzluğunun bulunması
Mali tablolarda tahsisli taşınmazların aktifleştirildiği yani varlık kaydının yapıldığı 250.03, 251.03 ve 252.03 No.lu Tahsisli Kullanılan Taşınmazlar Hesaplarının borç bakiye toplamlarının, pasifleştirilen yani yükümlülük kaydı yapılan 500.12 No.lu Hesabın alacak bakiyesiyle örtüşmediği görülmüştür.
Taşınmaz tahsis edildiğinde, ilgisine göre arazi ve arsaların 250.03, yeraltı ve yerüstü düzenlerinin 251.03, binaların ise 252.03 No.lu Hesaplara borç kaydı yapılırken, 500.12 Tahsisli Kullanılan Taşınmazlar Hesabına aynı tutarda alacak kaydı yapılması ve bu suretle tahsis yapılan kamu idaresi mali tablolarına kaydedilmesi; tahsisli taşınmazın kayıtlı değerinin arttığı veya azaldığı durumlarda aynı taşınmaza ilişkin sermaye (yükümlülük) değerinin de aynı miktarda artması veya azalması; tahsisin kaldırılması durumunda ise söz konusu hesaplara ters kayıtlar yapılmak suretiyle tahsisli taşınmazın mali tablolardan çıkarılması gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde, 2022 yılı dönem sonu mali tablolarında, Bakanlığa tahsisli taşınmazların toplam varlık değeri 6.007.922.076,40 TL iken, bu tahsislerden kaynaklanan yükümlülük toplamının 4.237.411.436,83 TL olduğu, dolayısıyla tahsisli taşınmazların varlık değerinin, aynı taşınmazların yükümlülük değerine eşit olması gerekirken yükümlülük hesaplarına 1.770.510.639,57 TL tutarında eksik kayıt yapıldığı tespit edilmiştir.
Bakanlığa tahsisli taşınmazların kayıtlı varlık değerleriyle, bu tahsislerden kaynaklanan yükümlülüklerin eşitliğinin sağlanmasına yönelik muhasebe kayıtlarının yapılması, bu suretle tahsisli taşınmazların varlık-yükümlülük denkliğinin sağlanması gerekmektedir.
Tahsisli taşınmazlara ilişkin amortisman işlemlerinin hatalı yapılması
Tahsisli taşınmazların kullanım ömürleri dikkate alınmaksızın, mali tablolara kaydedildiği yılda tümüyle itfa edilerek amortismana tabi tutulduğu görülmüştür.
Muhasebat Genel Müdürlüğünün “Amortisman ve Tükenme Payları” başlıklı 47 Sıra No.lu Genel Tebliği ile eklerinde, genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin duran varlıklarından hangilerinin amortisman ve tükenme payına tabi tutulacağına, buna ilişkin usul ve esaslar ile uygulanacak amortisman ve tükenme payının süre, yöntem ve oranlarına yer verilmiştir. Tebliğ’in 3’üncü maddesinde, 252- Binalar Hesabı amortismana tabi duran varlıklar arasında sayılmış; 6’ncı maddesinde, daha önceki dönemlerde tamamen amorti edilmiş olan duran varlıklar için yapılan harcamaların varlığın maliyet bedeline eklenmeksizin doğrudan giderleştirileceği, ancak henüz amortisman ayırma süresini tamamlamamış olan duran varlıklar için yapılan değer artırıcı harcamaların varlığın maliyet bedeline eklenerek kalan amortisman süresince eşit olarak amortisman ayrılacağı; 7’nci maddesinde ise, tahsis edilen taşınmazların amortisman işlemlerinin taşınmazı kullanan kamu idaresi muhasebe birimince yapılacağı belirtilmiştir.
Yapılan incelemelerde, Bakanlık mali tablolarına kaydedilen tahsisli binalardan amortisman süresini doldurmayanların kayıtlı değerlerinin ve bunlara ilave edilen değer artırıcı harcama tutarlarının, kaydedilen yılın sonunda tümüyle itfa edilerek giderleştirildiği tespit edilmiştir.
Gerek tahsisli taşınmazların gerekse bu taşınmazlara ilişkin değer artırıcı mahiyetteki harcamaların, söz konusu taşınmazların kalan amortisman süresi dikkate alınarak, yıllar itibariyle eşit oranlarda amortisman ayırmak suretiyle itfa edilmesi gerekmektedir.
Kamu idaresi cevabında, taşınmazların tahsis ve muhasebeleştirilmesine ilişkin olarak Bakanlık İnşaat ve Emlak Genel Müdürlüğünce Afyonkarahisar, Ağrı, Çorum ve Hatay illerinde Bakanlığın kullanımındaki bina ve parsellerin ayrı ayrı değerlerinin tespit edilerek MEBCBS’ye veri girişlerinin yapılmasına yönelik pilot çalışma başlatıldığı, ancak teknik personel yetersizliği ile imar düzenlemesi yapılmamış ama fiilen kullanılan veya birçok kurumun ortak kullanımında olan taşınmazların oluşturduğu ihtilaflı konular sebebiyle çalışmaların henüz sonuçlandırılamadığı belirtilmiştir. Ayrıca bulguda yer alan diğer hususlara ilişkin olarak Bakanlıkça gerekli çalışmalar başlatılmıştır.
Sonuç olarak; Bakanlığın kullanımında olan taşınmazların envanter kayıtlarına göre tahsis işlemlerinin tamamlanması ve güncel değerleriyle muhasebeleştirilerek Bakanlık mali tablolarında gösterilmesi, söz konusu taşınmazlardan amortisman ömrü devam eden binalara yapılan değer artırıcı nitelikteki büyük onarım harcama tutarlarının bina maliyetine eklenmesi, YİKOB’larca yapımı tamamlanan binaların Bakanlığa tahsis işlemlerinin yapılarak mali tablolarda gösterilmesi, tahsisli taşınmazların kayıtlı varlık değerleriyle, bu tahsislerden kaynaklanan yükümlülüklerin eşitliğinin sağlanmasına yönelik muhasebe kayıtlarının yapılması, gerek tahsisli taşınmazların gerekse bu taşınmazlara ilişkin değer artırıcı mahiyetteki harcamaların amortisman süresi dikkate alınarak itfa edilmesi sağlanmalıdır.