Değer Hareketleri Sonuç Hesabının Uygulamasında Mevzuata Aykırılıklar Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Değer Hareketleri Sonuç Hesabının Uygulamasında Mevzuata Aykırılıklar Bulunması

2022 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Değer hareketleri sonuç hesabının devirlerinin incelenmesi neticesinde mevzuatın emrettiği incelemelerin yapılmadığı ve Bakanlığın geçici mizanına göre ilgili hesapların yıl sonu devirleri yapıldığında Değer Hareketleri Sonuç Hesabı bakiyesinin aynı hesabın kesin mizan tutarı ile uyumlu olmadığı görülmüştür.
a) Değer hareketleri sonuç hesabı bakiyeleri ile ilgili olarak mevzuat gerekliğinin yerine getirilmiyor olması;
Değer Hareketleri Sonuç Hesabının son beş yıllık devirlerinin incelenmesi neticesinde; mevzuatın emrettiği incelemelerin yapılmaması ya da incelemelerin sonuç vermemesi hasebiyle bakiye devir tutarlarının bir azalma olmadan bir sonraki yıla devrolduğu, beşinci yılın sonunda ise sermaye hesabına devrolarak hesabın tamamen kapandığı görülmüştür.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “51 Değer Hareketleri” başlıklı 360’ıncı maddesinde değer hareketleri grubunun, aynı bütçeli kamu idarelerinin farklı muhasebe birimleri arasındaki nakit ve nakit dışı değer hareketlerine ait işlemlerin izlenmesi için kullanılacağı, “519 Değer hareketleri sonuç hesabı Hesabın niteliği” başlıklı 371’inci maddesinde değer hareketleri sonuç hesabının bu grup içindeki hesapların yıl sonunda kalan bakiyeleri ve bu bakiyelere ilişkin olarak daha sonraki yıllarda yapılan kayıtların izlenmesi için kullanılacağı,“Hesaba ilişkin işlemler” başlıklı 372’nci maddesinde ise; malî yıl sonu itibarıyla muhasebe birimlerince bu hesaba kaydedilen tutarların Bakanlıkça merkezde birleştirileceği, birleştirme sonucu, hesabın borç veya alacak bakiyesi vermesi durumunda hesabın denkliğinin sağlanması amacıyla Bakanlıkça merkezde ve yerinde gerekli incelemeler yapılacağı ifade edilmektedir.
Değer hareketleri grubunda yer alan hesaplar, aynı bütçeli kamu idarelerinin farklı muhasebe birimleri arasındaki nakit ve nakit dışı değer hareketlerine ait işlemlerin izlenmesi için kullanılmakta, yıl sonlarında bu grupta yer alan hesaplar 519 Değer Hareketleri Sonuç Hesabına aktarılmaktadır. Uygulamada bir bütçeden diğerine aktarım olması nedeniyle bütçenin bütünü açısından 519 Değer Hareketleri Sonuç Hesabında denklik sağlanması gerekmektedir.
519 Değer Hareketleri Sonuç Hesabının bakiye verme durumu, bir bütçeden çıkan nakit ve nakit dışı değer hareketlerin, diğer bütçeye intikalinin olmamasını ifade etmektedir. Bu sebeple hesabın denkliğinin sağlanması amacıyla mevzuata, malî yıl sonu itibarıyla Hazine ve Maliye Bakanlığınca gerekli incelemelerin yapılacağı hükmü getirilmiştir. Hazine ve Maliye Bakanlığınca hesabın denkliğinin sağlanması amacıyla gerekli incelemelerin yapılması halinde açığın nedeni bulunarak hesapta biriken bakiyenin kapatılması ya da yıl devirlerinde bakiyenin nedeni bulunduğundan bir azalmanın olması gerekmektedir.
519 Değer Hareketleri Sonuç Hesabının son beş yıllık devir haraketlerine göre; söz konusu hesabın yıl sonu bakiyelerinin 2018 yılından 2019 yılına devrinde azalış yerine artış olduğu, 2022 yılına kadar olan diğer devirlerde ise mevcut tutarlarda herhangi bir değişmenin olmadığı ya da çok az bir değişmenin olduğu, 2022 yılında 2018 yılından gelen devirin N-5 olması hasebiyle 500.07 Net Değer Hesabına devredilerek tamamen kapandığı, bu tablonun da beş yıllık süre zarfında bakiyenin nedeninin bulunmadığı ve konunun kapandığını ifade etmektedir.
Aşağıda yer alan 519 Değer Hareketleri Hesabının Beş Yıllık Devir Hareketlerini Gösterir Tabloda söz konusu hesabın 2018 yılından 2022 yılına kadar yıl sonu devir tutarları yer almaktadır.
Tablo 6: 519 Değer Hareketleri Sonuç Hesabının Beş Yıllık Devir Hareketleri

519 Değer Hareketleri Hesabının Beş Yıllık Devir Hareketlerine göre, 2018 yılından 2019 yılına yapılan devirlerde artış, diğer yıllarda denk ve/veya denke yakın bir aktarım olduğu görülmektedir. Söz konusu durum hesabın denkliğinin sağlanması amacıyla gerekli incelemelerin yapılmadığı ya da yapılsa bile nedeninin bulunamadığını ortaya koymaktadır.
Değer Hareketleri Sonuç Hesabında yıllar itibariyle oluşan bakiyelerin nedenleri araştırtılarak denkliği bozan nakit ve nakit dışı değer hareketlerinin tespit edilerek gerekli işlemin yapılması gerekmektedir.
b) Değer hareketleri hesap grubundaki hesapların yıl sonu aktarımlarının hatalı olması;
Değer hareketleri sonuç hesabı bakiyesinin aynı hesabın kesin mizan tutarı ile uyumlu olmadığı görülmüştür.
Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Hesabın işleyişi” başlıklı 373’üncü maddesinde Değer Hareketleri Sonuç Hesabının işleyisi anlatılmaktadır.
Söz konusu mevzuat gereği dönem sonlarında, 510 Nakit Hareketleri Hesabı, 511 Muhasebe Birimleri Arası İşlemler Hesabı, 512 Proje Özel Hesabından Kullanımlar Hesabı, 513 Doğrudan Dış Proje Kredi Kullanımları Bildirim Hesabı 519 Değer Hareketleri Sonuç Hesabına devredilir. Buna ilave olarak söz konusu hesap her yıl kendi içinde devredilir ve bu devirler sonucu 519 Değer Hareketleri sonuç hesabında 5. yılın sonunda oluşan (n-5) bakiye 500.07 net değer hesabına aktarılarak hesabın kesin mizan tutarı ve bilançodaki değeri bulunur.
Bakanlığın Strateji Geliştirme Başkanlığının, Hazine ve Maliye Bakanlığının bütünleşik kamu mali yönetim bilişim sisteminden (BKMYS) Mart 2023 tarihinde temin ederek tarafımıza gönderdiği 2022 yılı Tarım ve Orman Bakanlığı geçici mizan rakamlarına göre;
– 510 No.lu, 511 No.lu ve 512 No.lu hesapların alacak bakiyeleri toplamı (sırasıyla 106.586.889.519,89 TL, 26.599.253,77 TL, 99.439.715,21 TL) 106.712.928.488,87 TL dir.
– Geçici mizanda 519 No.lu hesabın alacak bakiyesi toplamı olan 203.812.042.896,66 TL ye bu bakiyeyi ilave ettiğimizde (203.812.042.896,66 TL + 106.712.928.488,87 TL =) 519 No.lu hesapta 310.524.971.385,53 TL tutarında bir alacak bakiyesi elde edilmektedir.
• Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Hesabın işleyişi” başlıklı 373’üncü maddesinin üçüncü bendinde Değer Hareketleri Sonuç Hesabının borç bakiyesinin net değere aktarılacağına hükmedildiğinden 519 No.lu hesaptan geçici mizanda 519 No.lu hesabın “n-5”ine tekabül eden 33.667.805.291,06 TL’nin çıkartılması gerekmektedir. 310.524.971.385,53 TL’ den 33.667.805.291,06 TL çıkarılınca 276.857.166.094,47 TL elde edilmekte ve bu tutarın dönem sonu işlemleri sonucunda 519 No.lu hesabın kesin mizandaki cari yıl (N) nakit hareketleri yıl sonu bakiyesini oluşturması gerekmektedir.
Denetimlerde Sayıştaya gönderilen kesin mizan incelendiğinde ise;
• 519 No.lu hesabın cari yıl (N) nakit hareketleri yıl sonu bakiyesi107.689.883.991,07 TL olup arada 169.167.282.103,40 TL fark olduğu görülmüştür.
Her ne kadar müstakil olarak muhasebe birimleri bazında yukarıda anlatılan yıl sonu aktarımları doğru olsa da, kümülatif olarak kurum mizanında aynı sonuç elde edilememektedir. Bunun nedeninin ise; muhasebe birimlerinin Hazine ve Maliye Bakanlığının bütünleşik kamu mali yönetim bilişim sisteminde gerçekleştirdikleri Değer hareketleri hesap grubundaki kayıtlamalarını iki ayrı yöntemle yapmalarından kaynaklanmaktadır. Birinci yöntem olan “hesaben devret” kullanılarak yapılanlar (alacak dosyası-emanet-avans vb. hesapları) karşı muhasebe birimine otomatik kayıt düşmekte, ikinci yöntem olan “muhasebe kaydı ekle” işlemi ile manuel muhasebe kaydı yapıldığında ise nakit ya da varlık bir muhasebe biriminden gönderilmekte ama karşı muhasebe birimine kayıt düşmemektedir. Manuel yöntemde gönderilen değer sistem içinde askıda kalabilmektedir. Bunun sonucunda da muhasebe birimi bazında geçici mizan ile kesin mizan kayıtlamaları denk olmakla birlikte, Bakanlık geçici ve kesin mizanlarında Değer Hareketleri Sonuç Hesabında denklik sağlanamamaktadır. Olması gereken bir değer hareketi hesabı çalıştırıldığında her durumda karşı muhasebe birimine kayıt düşmesidir.
Değer hareketleri hesap grubundaki kayıtların muhasebe düzenlemelerine uygun olarak yapılmaması sonucu, Bakanlık 2022 yılı 519 Değer Hareketleri Sonuç Hesabı hatalı bilgi sunmaktadır.
Değer hareketleri hesap grubundaki hesapların yıl sonu aktarımlarının bakiyeleri ile uyumlu olmasının sağlanması gerekmektedir.