Kit Karşılığı Tıbbi Cihaz Temini, Tıbbi Cihaz ve Tıbbi Hizmet Alımı İhalelerinde Yaklaşık Maliyetin Sağlıklı Belirlenmemesi (Sayıştay)

BULGU: Kit Karşılığı Tıbbi Cihaz Temini, Tıbbi Cihaz ve Tıbbi Hizmet Alımı İhalelerinde Yaklaşık Maliyetin Sağlıklı Belirlenmemesi

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Üniversite ve Üniversite Döner Sermayesi

İhalelerde yaklaşık maliyetin belirlenmesi için her türlü fiyat araştırmasının yapılmadığı, ihalelerde sadece tek bir firmadan teklif alınarak yaklaşık maliyetin belirlendiği görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 11’inci maddesinde; üst yöneticilerin kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanılmasını sağlamaktan sorumlu oldukları ve bu sorumluluklarının gereklerini harcama yetkilileri aracılığıyla yerine getirecekleri belirtilmektedir. Aynı Kanunun 8’inci maddesinde de; her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanların kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesi ve kullanılmasından sorumlu oldukları hüküm altına alınmıştır.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 9’uncu maddesinde mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalesi yapılmadan önce idarece, her türlü fiyat araştırması yapılarak katma değer vergisi hariç olmak üzere yaklaşık maliyet belirleneceği ve dayanaklarıyla birlikte bir hesap cetvelinde gösterileceği ifade edilmiştir.
04.03.2009 tarih ve 27159 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliğinin 8’inci maddesine göre İdare yaklaşık maliyetin hesaplanmasında; alım konusu malın niteliğini, miktarını, teslim süresini, nakliyesini, sigortasını ve diğer özel şartlarını belirterek KDV hariç fiyat bildirilmesini ister. Ancak, idare, gerçek piyasa fiyatlarını yansıtmayan ve yaklaşık maliyetin hesaplanmasında hatalara sebep olabilecek fiyat bildirimlerini ve proforma faturaları değerlendirmeye almaz. İdare, alımın niteliğini ve piyasa koşullarını göz önünde bulundurmak suretiyle, (a), (b), (c), (ç) ve (d) bentlerinde sayılan usullerden elde ettiği fiyatların birini, birkaçını veya tamamını kullanmak suretiyle yaklaşık maliyeti hesaplar.
Bu hükümlere göre mal alımlarında idare yaklaşık maliyeti hesaplarken sayılan diğer usullerle birlikte alım konusu mala ilişkin olarak Sağlık Uygulama Tebliğlerinde (SUT) yer alan fiyatlar, bu fiyatlarda KDV veya farklı nitelikte giderler bulunması durumunda bu giderler fiyatlardan indirilerek yaklaşık maliyeti hesaplayabilir. Ayrıca daha önceki dönemlerde alım yapmış ise bu alımlarda ortaya çıkan sözleşme bedelleri, endeks veya Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan ilgili endekslerden uygun olanı kullanmak suretiyle güncelleyerek de yaklaşık maliyeti belirleyebilir. Daha önce döviz ile yapılmış olan alımların fiyatları kullanılacaksa Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kuru veya çapraz kur üzerinden fiyatlar güncellenerek yaklaşık maliyet hesaplanabilir.
Yaklaşık maliyetin her türlü fiyat araştırması yapılarak belirlenmesine ilişkin benzeri hükümler Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliğinin 8’inci maddesinde de yer almaktadır.
Bu Yönetmeliğin 9’uncu maddesinin 3’üncü fıkrasına göre hizmetin gerçekleştirilmesi için gerekli olan iş kalemlerine veya iş gruplarına ilişkin miktarların tespit edilen fiyatlarla çarpımı sonucu bulunan tutarların toplanması ile elde edilen genel toplam tutar, sözleşme giderleri ve genel giderler ile KDV hariç olarak belirlenir. Bulunan bu tutara işin niteliği dikkate alınarak% 7 oranını geçmemek üzere yüklenici kârı eklenir. Bu tutar, kâr hariç belirlenen genel toplam tutar üzerinden hesaplanan sözleşme giderleri ve genel giderler ile toplanarak yaklaşık maliyet hesaplanır Yüklenici için öngörülen kar tutarının bu cetvelde gösterilmesi zorunludur.
Bu hükümlere göre idareler, alımın niteliğini ve piyasa koşullarını göz önünde bulundurarak elde ettiği fiyatların birini, birkaçını veya tamamını kullanmak suretiyle yaklaşık maliyeti hesaplayabilir. Ancak burada önemli olan yaklaşık maliyetin gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmasıdır.
Diğer taraftan mal ve hizmet alımlarının her ikisinde de yaklaşık maliyet hesaplanırken Sağlık Uygulama Tebliğinde yer alan fiyatlar kullanılabilecektir. Ancak hizmet alımlarında yaklaşık maliyete yüklenici karı eklenerek hesap cetvelinde gösterilecektir. Ayrıca mal alımlarında döviz ile yapılmış olması durumunda kur güncellemesi yapılarak yaklaşık maliyet tespit edilebilecektir.
Tıbbi mal ve hizmet alımlarının incelenmesinde aşağıda yer verilen tespitlerde bulunulmuştur.
• Kit karşılığı tıbbi cihaz alımlarında yeterli piyasa araştırması yapılmadan tek bir firmadan alınan teklif ile ihalenin döviz ile yapılmamış olmasına rağmen bir önceki ihalede oluşan fiyatın kur ile güncellenmesi sonucu oluşan tutarın aritmetik ortalaması alınarak yaklaşık maliyetin belirlendiği,
• Tıbbi cihaz alımlarında tek bir firmadan teklif alınarak yaklaşık maliyetin belirlendiği ve bu firmanın ihaleyi kazandığı,
• Tıbbi Hizmet alımı ihalelerinde SUT fiyatlarının kur ile güncellenmesi sonucu yüklenici karı eklenmeden yaklaşık maliyetin belirlendiği görülmüştür.
Dolayısıyla tıbbi cihaz alımlarında daha önce döviz ile yapılan ihalelerin fiyatlarının kullanılması durumunda kur güncellemesi yapılabileceğinden Türk Lirası üzerinden yapılan mal ve hizmet alımlarının bedellerinin ve SUT fiyatlarının kur ile güncellenerek yaklaşık maliyetin hesaplanması ve tıbbi hizmet alımlarında yüklenici karının yaklaşık maliyet hesabında dikkate alınmaması mevzuata uygun değildir.
Diğer taraftan tıbbi cihaz alımlarında tek bir firmadan teklif alınarak yaklaşık maliyetin belirlenmesi ve bu firma üzerine ihalenin bırakılması bir anlamda cihaz bedelinin alım yapılan firma tarafından belirlenmesi sonucunu doğurmaktadır.
Kamu İdaresi cevabında söz konusu ihalelerin yaklaşık maliyetinin tespitinde EKAP üzerinden aynı türdeki ihaleler araştırılıp katılan firmalar tespit edilerek bu firmalardan ve kurumun daha önce yaptığı ihalelere katılan firmalardan teklif alındığı, bazı ihalelerde Türkiye’de tek bir firma bulunduğu dolayısıyla yaklaşık maliyet tespitinde sadece o firmadan teklif alınabildiği, buna ek olarak talep edilmesine karşın piyasadan yeterli sayıda fiyat teklifi temin edilemediği, bu nedenle yaklaşık maliyet oluştururken bazı ihalelerde sadece tek firmadan fiyat geldiği, bulgu konusu hususa ilişkin İdarece gerekli önlemlerin alınacağı ifade edilmiştir.
Her ne kadar İdarece yaklaşık maliyet tespitinde aynı tür ihalelere teklif veren ve daha önce yapılan ihalelere katılan firmalardan teklif alındığı ifade edilmişse de bulguda belirtildiği üzere yaklaşık maliyetin hesabında kullanılan kur güncellemesi, hizmet alımlarında yüklenici karının hesaplamalara dahil edilmemesi hususlarına dikkat edilmediği görülmektedir.
Ayrıca İdare cevabında belirtildiği üzere bazı ihalelerde Türkiye’de tek bir firma bulunduğu dolayısıyla yaklaşık maliyet tespitinde sadece o firmadan teklif alınabildiği hususu SUT fiyatlarının ya da daha önce yapılan alımların sözleşme bedellerinin kullanılması gibi yaklaşık maliyet hesaplama yöntemlerinin çeşitliliği göz önünde bulundurulduğunda geçerli bir açıklama olarak kabul edilememektedir.
Sonuç olarak, kamu kaynaklarının etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak kullanılması sorumluluğu çerçevesinde, ihalelerde yaklaşık maliyetin belirlenmesi için mevzuatta belirlenen usullere uyularak her türlü fiyat araştırmasının yapılması önem arz etmektedir.