Alınan Çevre Uyum Bedellerinin Maden Sahalarında İşletme Sonrası Yapılacak Rehabilitasyon Çalışmalarının Maliyetini Karşılamada Yetersiz Kalması (Sayıştay)

  • Kamu Kurumları ve Şirketleri | Mevzuat ve Hukuk

ÖZET: 2023 yılı Sayıştay Denetim Raporları, maden sahalarında yapılan rehabilitasyon çalışmalarının finansmanında alınan çevre uyum bedellerinin yetersiz olduğunu ortaya koymuştur. 3213 sayılı Maden Kanunu’na göre, bu bedellerin, maden sahalarının çevre ile uyumlu hale getirilmesi için gerekli maliyetleri karşılayacak düzeyde olmadığı tespit edilmiştir. Maden Yönetmeliği, madencilik faaliyetlerini çevre ile uyumlu hale getirme sürecini de kapsayacak şekilde tanımlamakta ve bu konuda çeşitli düzenlemeler içermektedir.

Denetimlerde, çevre uyum bedellerinin, rehabilitasyon çalışmalarının masraflarını karşılayacak yeterlilikte olmadığı ve bu bedellerin yasal olarak nemalandırılma imkânının bulunmadığı belirlenmiştir. Ayrıca, iptal edilen veya terk edilen maden sahalarının rehabilitasyonu için Valilikler tarafından gerekli bütçe ve personel yetersizlikleri yaşanmaktadır. Genel Müdürlük, mevcut sorunları çözmek amacıyla yeni bir kanun taslağı hazırlamış, ancak bu mevzuat çalışması henüz tamamlanmamıştır.

Sonuç olarak, maden sahalarındaki çevre uyum ve rehabilitasyon çalışmalarının etkin bir şekilde yürütülebilmesi için yeterli finansmanın sağlanması ve gerekli idari tedbirlerin alınması önem arz etmektedir. Bu bağlamda, mevcut mevzuatın güncellenmesi ve kaynakların etkin kullanımı büyük bir gereklilik haline gelmiştir.

BULGU: Alınan Çevre Uyum Bedellerinin Maden Sahalarında İşletme Sonrası Yapılacak Rehabilitasyon Çalışmalarının Maliyetini Karşılamada Yetersiz Kalması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Kurumda yapılan denetimlerde 3213 sayılı Maden Kanunu kapsamında maden sahalarındaki rehabilitasyon çalışmaları için alınan çevre uyum bedellerinin, maliyetleri karşılayacak miktar ve işleve sahip olmadığı görülmüştür.
3213 sayılı Maden Kanunu’nun “Ruhsat bedeli, cezalar ve diğer yaptırımlar” başlıklı 13’üncü maddesinde;
“(Değişik: 4/2/2015 – 6592/9 md.) …
Faaliyet sonrası sahanın çevre ile uyumlu hâle getirilerek 7 nci madde kapsamındaki mülkiyet izni sahiplerinden sahanın kabul edilerek teslim alındığına dair belgelerin Genel Müdürlüğe ibraz edilmesi şartı ile (…) bu Kanun kapsamında ruhsata ilişkin geçmiş borcunun bulunmaması hâlinde çevre ile uyum bedeli iade edilir.” denilmektedir.
11.12.2022 tarih ve 32040 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Maden Yönetmeliği’nde “madencilik faaliyetlerinin” tanımında “Madenlerin aranması, üretime yönelik hazırlık çalışmaları, üretilmesi, sevkiyatı, cevher hazırlama ve zenginleştirme, atıkların bertarafı, ruhsat sahasındaki stoklama/depolama işlemleri, maden işletmelerinin kapatılması ve çevre ile uyumlu hale getirilmesi ile ilgili tüm faaliyetler ve bu faaliyetlere yönelik geçici tesislerin yapılmasını,” denilerek, madencilik faaliyetleri sahanın çevre ile uyumlu hale getirilmesi sürecini de kapsar şekilde tanımlanmaktadır. Yine Yönetmelik’te 16 farklı yerde maden sahalarının “çevre ile uyumlu hale getirilmesi” ile ilgili düzenleme yer almaktadır.
Maden sahaları ile ilgili olarak daha önce ilgililerinden alınan çevre ile uyum bedelleri faaliyet sonrası sahanın ilgililerce çevre ile uyumlu hâle getirilmesi halinde iade edilmektedir. Yönetmeliğin “Ruhsatın hükümden düşmesi ve terk edilen alanlarda alınacak tedbirler” başlıklı 82’nci maddesi 3, 4, 5, 6 No.lu fıkralarında sırasıyla,
“(3) Terk talebine ilişkin olarak mahallinde yapılan tetkikte; sahada gerekli emniyet tedbirlerinin alınıp alınmadığı ve işletme projesinde belirtilen çevre ile uyum planının uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilir. İşletme projesi doğrultusunda faaliyet alanında gerekli emniyet tedbirleri alınmış, çevre ile uyumlu hale getirilmiş ise terk talebi talep tarihi itibarıyla kabul edilir. Ancak faaliyet alanının çevre ile uyumlu olmadığının ve emniyet tedbirlerinin alınmadığının tespit edilmesi halinde yapılan terk talebi kabul edilmez ve belirtilen tedbirlerin alınması için ruhsat sahibine en geç bir yıl süre verilir. Verilen bu sürede çevre ile uyum planı çerçevesinde gerekli güvenlik önlemlerinin ve çevresel önlemlerin alınması durumunda ruhsat sahibi terk talep edilen alanda ve sahanın son durumunu gösterir teknik belgeler ile bu sürede sahada üretim faaliyetinde bulunulmuş ise buna ilişkin mali ve teknik belgeleri Genel Müdürlüğe vermek zorundadır. Bu şartların sağlandığını ve yükümlülüklerin tamamlandığını gösterir dilekçenin Genel Müdürlüğe sunulduğu tarih itibarıyla terk talebi kabul edilir. Aksi halde, çevre ile uyum planı çerçevesinde gerekli tedbirler alınana kadar sorumluluk ruhsat sahibinin olması şartıyla, terk işlemleri resen yapılarak bu durum valiliğe bildirilir.”,
“(4) Herhangi bir nedenle hükümden düşmüş olan ruhsat sahalarında mahallinde yapılan tetkikte; sahada gerekli emniyet tedbirlerinin alınıp alınmadığı ve işletme projesinde belirtilen çevre ile uyum planının uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilir. Ruhsat sahasındaki faaliyetlerin çevre ile uyumlu olmadığının ve emniyet tedbirlerinin alınmadığının tespit edilmesi halinde belirtilen tedbirlerin alınması için ruhsat sahibine en geç bir yıl süre verilir. Verilen bu sürede çevre ile uyum planı çerçevesinde gerekli güvenlik önlemlerinin ve çevresel önlemlerin alınması durumunda ruhsat sahasının son durumunu gösterir teknik belgelerin Genel Müdürlüğe verilmesi zorunludur. Aksi halde, çevre ile uyum planı çerçevesinde gerekli tedbirler alınana kadar sorumluluk ruhsat sahibinin olması şartıyla bu durum valiliğe bildirilir.”,
“(5) Herhangi bir nedenle hükümden düşmüş veya ruhsat hukuku yürürlükte olan sahalarda terk edilen alanlarda, ruhsat sahibi tarafından üçüncü ve dördüncü fıkralar kapsamında gerekli yükümlülüklerin yerine getirilmemesi durumunda, çevre ile uyum çalışması için gerekli tedbirler, çevre ile uyum planına uygun olarak orman arazilerinde ilgili orman idaresi, diğer alanlar için büyükşehir belediyesi olan illerde yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığı diğer illerde ise il özel idaresi tarafından yerine getirilir. Orman idaresi, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığı veya il özel idaresi tarafından çevre ile uyum planına uygun olarak yapılan çalışmaların bedeli çevre ile uyum planı çalışmaları için yatırılan bedelden karşılanır.”,
“(6) Çevre ile uyum planı çalışmaları için yatırılan çevre uyum bedelinin yeterli olmaması durumunda büyükşehirlerde yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığı diğer illerde ise il özel idaresi tarafından ruhsat sahiplerine eksik kısmın tamamlanması için bir aylık süre verilir. Süresinde ödenmeyen bedeller ilgili vergi dairesine bildirilir ve bu bedeller 6183 sayılı Kanuna göre ruhsat sahiplerinden tahsil edilir.”,
hükümleri bulunmaktadır.
Yapılan incelemelerde çevre uyum bedelleri ile ilgili olarak;
Yıllar itibariyle Genel Müdürlük tarafından tahsil edilen çevre ile uyum bedellerinin, maden sahalarında yapılacak rehabilitasyon çalışmalarının maliyetini karşılayacak tutarda olmadığı,
Yatırılan bu bedellerin, Genel Müdürlük tarafından mali mevzuatlar gereği yasal olarak nemalandırma imkanının bulunmadığı,
İptal edilen veya terk edilen ve rehabilitasyonu yapılmayan maden sahalarının Valilikler tarafından rehabilite edilmesinde gerek bütçe temini ve gerekse personel yetersizliklerinin bulunduğu,
tespit edilmiştir.
Anılan sorunlar nedeniyle Genel Müdürlük tarafından hazırlanan bir Kanun taslak çalışması mevcut olup söz konusu çalışma ile yürürlükteki mevzuatta işletme ruhsat bedeli üzerinden alınan çevre ile uyum bedeli yerine işletme izni bulunan ruhsatlar için tahakkuk edecek Devlet hakları üzerinden rehabilitasyon bedeli alınması şeklinde dinamik bir sistem planlanmaktadır. Ancak 2020, 2021, 2022 yılı Sayıştay Denetim raporlarında bulgu konusu edilen hususla ilgili 2023 yılı denetim döneminde de henüz mevzuat çalışması tamamlanmamıştır.
Özetle maden sahalarındaki çevre uyum çalışmalarının ve rehabilitasyon çalışmalarının etkin yürütülmesini teminen bu çalışmaların maliyetini karşılayacak yeterli kaynak sağlama ve değer yönüyle muhafaza etme anlamında gerekli mevzuat ve idari tedbirlerin alınmasının uygun olacağı düşünülmektedir.