|
ÖZET: 2021 yılı Sayıştay Denetim Raporları, sanayi amaçlı yeraltı suyu kullanımına yönelik ölçüm sistemlerinin kurulmadığını ortaya koymuştur. 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun’un 10. maddesi gereği, kuyu, galeri ve tünel gibi yapılar için gerekli ölçüm sistemlerinin tesis edilmesi zorunludur. Ancak, bölge müdürlükleri tarafından bu mevzuatın uygulanmadığı ve yeraltı suyu kullanımının denetlenmediği tespit edilmiştir. Bu durum, su kullanım miktarının kaydedilmesi ve sürdürülebilir bir yönetim sağlanması açısından ciddi bir eksiklik oluşturmaktadır.
Yeraltı Suları Hakkında Kanun ile birlikte, 2013 yılında yürürlüğe giren düzenlemeler, sanayi maksatlı su kullanımlarında ölçüm sistemlerinin kurulmasını zorunlu kılmaktadır. Ancak, bu yükümlülüklerin yerine getirilmesi konusunda yaşanan gecikmeler, özellikle 01.03.2013 tarihinden önce açılan kuyular için sürekli olarak ertelenmiştir. Son olarak, 03.04.2022 tarihine kadar uzatılan süre, bu alandaki denetim eksikliğini daha da derinleştirmiştir. Yapılan incelemeler, sanayi amaçlı yeraltı suyu kullanan işletmelerde ölçüm sistemlerinin eksik olduğunu ve bazı durumlarda kaçak kuyuların işletildiğini göstermektedir. Yeraltı sularının korunması ve aşırı çekimin önlenmesi için, kanun gereği belirlenen ölçüm sistemlerinin tüm illerde bir an önce kurulması ve denetimlerin etkin bir şekilde gerçekleştirilmesi gerekmektedir. |
BULGU: Sanayi Maksatlı Olarak Kullanılan Yeraltı Suyu Ölçüm Sistemlerinin Kurulmamış Olması
2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare
Yeraltı sularının sanayi maksatlı olarak kullanılması amacıyla açılmış olan kuyu, galeri, tünel ve benzerlerine 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun’un 10’uncu maddesi gereği kurulması gereken ölçüm sistemlerinin kurulmadığı, mevzuattaki düzenlemelerin bölge müdürlükleri tarafından uygulanmadığı ve yeraltı suyunun kullanımının denetlenmediği görülmüştür.
Su kullanım miktarını kayıt altına almak ve sürdürülebilir bir yeraltı suyu yönetimini sağlamak maksadıyla 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun’un 10’uncu maddesiyle; kuyu, galeri, tünel ve benzerlerine, çekilecek yeraltı suyu miktarının tespitini sağlayacak ölçüm sistemlerinin kurulması ve ölçüm sistemi kurulmadan “Kullanma Belgesi” verilmemesi öngörülerek, ölçüm sistemi kurulması zorunluluğu getirilmiştir.
01.03.2013 tarihinde yürürlüğe giren Yeraltı Suları Hakkında Kanun İle Kamulaştırma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile de yeraltı suyu kuyusunun kullanım maksadı, miktarı, havza sınırı ve diğer hususların belirlenmesi Bakanlar Kurulunun takdirine bırakılmıştır. Kanun hükmünün verdiği yetki çerçevesinde 05.08.2013 tarihli Bakanlar Kurulu Kararıyla ölçüm sistemlerinin kurulmasına ilişkin düzenleme yapılmıştır. Kararın ikinci fıkrasında; sanayi maksatlı bütün yeraltı suyu kullanımları için sondaj kuyusu, galeri, tünel ve benzerlerine, miktar ve havza/alt havza ayrımı gözetilmeksizin ölçüm sistemi kurulacağı karar altına alınmıştır.
167 sayılı Kanunun Geçici 3’üncü maddesi ile de 01.03.2013 tarihinden önce yeraltı suyu temini amacıyla kuyu, galeri, tünel ve benzerleri için kullanma belgesi almış olanlara, ölçüm sistemi kurmaları için bir yıllık süre tanınmıştır. Bakanlar Kurulu Kararı ile bu bir yıllık süre de 2013 yılından bu yana sürekli olarak 2 yıl süreyle ötelenmiş ve en son ilgili Bakan Oluru ile 03.04.2022 tarihine ertelenmiştir.
12.10.2013 tarihinde DSİ Yeraltı Suları Ölçüm Sistemleri Yönetmeliği değişikliği yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Yapılan düzenlemeler ise Bölge Müdürlükleri tarafından uygulanmamıştır.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri bir arada değerlendirildiğinde; 05.08.2013 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile 167 Sayılı Kanunun geçici 3’üncü maddesini değiştiren Kanunun yürürlüğe girdiği tarih olan 01.03.2013 tarihinden sonra sanayi maksatlı olarak açılmış tüm kuyulara ölçüm sistemi kurulmuş olması kararlaştırılmıştır. 01.03.2013 tarihinden önce açılan kuyular için ise bu zorunluluk 03.04.2022 tarihinden sonra başlayacaktır.
İncelemeler sonucunda; sanayi maksatlı olarak yeraltı suyu kullanan işletmelerde ölçüm sisteminin kurulu olmadığı, bazı işletmelerde ise kaçak olarak açılıp işletilen kuyuların olduğu görülmüştür.
Yeraltı sularının yok olmasının önüne geçilebilmesi ve yeraltı suyunun aşırı çekiminin önlenebilmesi açısından, Kanun gereği kurulması zorunlu olan ölçüm sistemlerinin tüm illerde kurulumunun tamamlanması ve yer altı suyunun kullanımının denetlenerek Kanunun ilgili maddesindeki yaptırımların uygulanması gerektiği değerlendirilmektedir.