Atık Su Arıtma Tesislerinde Kullanılan Elektrik Enerjisine İlişkin Teşvikten Yararlanılamaması (Sayıştay)

BULGU: Atık Su Arıtma Tesislerinde Kullanılan Elektrik Enerjisine İlişkin Teşvikten Yararlanılamaması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi

Belediyenin atık su arıtma tesisinin bulunduğu, ancak bu tesiste kullanılan elektrik enerjisi bedelinin geri ödenmesine ilişkin teşvikten 2014 yılı şubat ayından bu yana yararlanılmadığı, tesise kapasitesinin üzerinde su gelmesine neden olan ve kolay çözümü bulunan etkenlerle ilgili tedbirlerin alınmadığı görülmüştür.
2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 29’uncu maddesi ve Atıksu Arıtma Tesislerinin Teşvik Tedbirlerinden Faydalanmasında Uyulacak Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik gereğince belli şartları sağlayan tesislerin teşvikten yararlanacağı belirtilmiştir.
Belediyeye ait atıksu arıtma tesisi, maksimum 30.000 m3/gün kapasiteli olarak inşa edilmiş ve ileri biyolojik arıtma tesisi olarak 2006 yılı aralık ayında işletmeye alınmıştır. Bu tesise 2009 yılında 5 yıllık deşarj izin belgesi alınmış ve 2011-2014 yılları arasında teşvikten yararlanılmıştır. Fakat bu tarihten sonra tesise gelen atıksuların ortalaması 32.000 m3/gün seviyeye ulaşarak maksimum kapasite aşılmış, atıksuların temiz (arıtılmış) olarak alıcı ortama verilememesinden dolayı da bakanlıkça yeni deşarj izni verilmemiş böylece 2014 yılından itibaren teşvikten yararlanılamamıştır.
Burada iki husus dikkati çekmelidir:
1- Atıksuların arıtılmadan alıcı ortama verilmesi durumudur ki en önemli sorundur. Bu şekilde akarsu ve ırmaklar başta olmak üzere çevreye ve insan sağlığına zararlı bir kirlilik kamu kurumu eliyle oluşturulmuş olmaktadır. Bu durum işin çevre ve sağlık boyutudur.
2- İdareye ait atıksu arıtma tesisinde sadece 2020, 2021, 2022 ve 2023 yıllarında kullanılmış olan elektrik tutarı vergiler hariç yaklaşık 6.500.000,00 TL’dir. Ödenmiş olan bu tutarın %50’si olan 3.250.000,00 TL teşvik kapsamında geri alınacağından bu tutar kadar gelirden mahrum kalınmıştır ki bu da ekonomik boyutudur.
Her ne kadar Belediyece atıksu arıtma tesisi kapasitesine 40.000 m3/gün ilave tesis yapılması için çalışmalara başlanmış ve bu kapsamda 2021-2023 yılları devlet yatırım programına alınmış ise de 24.12.2021 tarihinde ihale edilen bu yatırımın yaklaşık maliyetin üzerinde verilen teklifler nedeniyle iptal edildiği görülmüştür. Anılan yatırımın yapılmasının geciktiği her günün çevreye ve belediye bütçesine önemli derecede zararı olduğu aşikardır.
Belediyenin kullanıcılara verdiği su miktarının 2023 yılında 11.904.117 m3 olduğu tahakkuk verilerinden anlaşılmaktadır. Atık su arıtma tesisinde maksimum kapasite yıl boyunca aşıldığı için debi ölçer yoluyla tesise ne kadar atık su alındığı ölçülmemiştir. Ancak Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü İçmesuyu ve Atıksu Daire Başkanlığının Uşak Atıksu Arıtma Tesisi Ön Raporu’nda; atıksu arıtma tesisine gelen atıksular ölçülmüş ve 07.03.2011 tarihinde günlük 34.787 m3 atıksuyun tesise girdiği resmi olarak tespit edilmiştir. Bu bilgiden hareketle, maksimum tesis kapasitesi bilinmese de 2023 yılında tesise giren atıksu miktarının minimum 12.697.255 m3 (365×34.787) olması gerekmektedir. Kaldı ki 2011 yılındaki ölçümde elde edilen verideki Uşak nüfusu ile 2023 yılına kadarki nüfus artışı da dikkate alındığında bu miktarın çok daha büyük olabileceği değerlendirilmektedir. Burada önemle belirtmek gerekir ki bu miktar 2011 yılında tesise giren maksimum atıksu üzerinden hesaplanmıştır. Tesise maksimum giren atıksuyun ölçülebilmesi halinde bu miktarın çok daha yüksek olması beklenmektedir. Sisteme verilen su ile sistemden çıkan atıksu miktarının birbirine denk olması beklenmese de, farkın tek başına nüfus artışından ve terfilerde toplanan atıksuların iletilmesinden kaynaklanmadığı, bazı vatandaşların çatılardan inen yağmur suyunu kanalizasyon hattına bağlamış olmasından ve kuyu suyu kullanan konut, işyeri (otel, oto yıkama, halı yıkama vb.) gibi yerlerin kullanılmış sularını belediyenin bilgisi dışında kanalizasyon sistemine bağlamış olmasından kaynaklandığı değerlendirilmiştir.
Kamu idaresi cevabında, yıllar itibarıyla kuyu suyu kullanan konut ve işyerlerinin atıksu abonesi yapıldığını belirtmiş ise de atıksu aboneliklerinin tamamının başvuru üzerine yapıldığı ve belediye tarafından herhangi bir tespit yapılmadığı görülmektedir. Ayrıca elektrik enerjisine ilişkin teşvikten yararlanılmaması hususunda herhangi bir açıklamaya yer verilmemiştir.
Sonuç olarak, Uşak Belediyesince kanunların verdiği yetkiye istinaden ilave tesis yapılıncaya kadar kanalizasyon şebekesine yağmursuyu gibi kaçak bağlantıların ve su kullanımı çok olan yukarıda örneği verilen konut, işyeri (otel, oto yıkama, halı yıkama vb.) olup olmadığı tespit edilerek hem çevreye zarar vermemek hem de mali açıdan gelir kaybına uğramamak için her türlü idari ve hukuki tedbirleri hızlıca almalıdır.