Maden Sahalarının ve Sevkiyatının Düzenli Olarak Kontrol Edilmemesi ve Yapımı Tamamlanan Kantarın Hizmete Alınmaması (Sayıştay)

BULGU: Maden Sahalarının ve Sevkiyatının Düzenli Olarak Kontrol Edilmemesi ve Yapımı Tamamlanan Kantarın Hizmete Alınmaması

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Özel İdaresi

İl Özel İdaresinin müşterek olarak yetkili ve sorumlu olduğu maden sahalarının ve maden sevkiyatının kontrol ve denetimi yapılmamıştır. Ayrıca, bu faaliyetlere yardımcı olması için 2019 yılında yoğun maden sevkiyatı olan güzergâh üzerinde yaptırılan kantar hizmete alınmamıştır.
3213 sayılı Maden Kanun’un “Üretim ve sevkiyat” başlıklı 12’nci maddesinde;
“ Üretilen madenin sevk fişi ile sevkiyatı zorunludur. Konveyör ve boru hattı ile sevkiyat, ocak ve tesis mesafesi, nakil güzergahının durumu, cevherin tüvanan, konsantre, yarı mamul ve mamul olarak taşınması göz önüne alınarak sevk fişi kullanımı ile altın, gümüş, platin gibi kıymetli metallerin entegre tesislerinde ve zenginleştirme tesisleri ile bu tesislerden elde edilen ürünlerin sevk fişi kullanımı ve denetimi ile ilgili hususlar yönetmelikle belirlenir.
Sevk fişi olmaksızın maden sevk edildiğinin mülki idare amirlikleri, il özel idareleri, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıkları veya ilgili kamu kurum ve kuruluşu tarafından tespit edilmesi hâlinde, ilgili mülki idare amiri tarafından sevk edilen madene el konulur ve ödenmesi gereken Devlet hakkına ilaveten sevk fişi olmaksızın sevk edilen miktar için söz konusu madenin ocak başı satış bedelinin beş katı tutarında idari para cezası verilir. Bu fıkranın ihlalinin tekrarı hâlinde sevk fişi olmaksızın sevk edilen miktar için sevk edilen madenin ocak başı satış bedelinin on katı tutarında idari para cezası uygulanır.” hükümleri getirilmiştir.
Söz konusu maddede yer alan diğer fıkralarda, çeşitli sebeplerce mülki amirlerce el konulan madenlerin mülki idare amirliklerince satılarak bedelinin, büyükşehir belediyesi olan illerde yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığı, diğer illerde il özel idaresi hesabına aktarılacağı düzenlemesi yapılmıştır.
Ayrıca, Kanun’un 14’üncü maddesinde devlet hakkının maden istihracı ile sağlanacak gelirden Devlet payına düşen ve ödeme yükümlülüğü ruhsat sahibine ait olan kısmı ifade ettiği, Kanun’un 14’üncü maddesinde ise tahsil edilen devlet hakkının % 25’inin Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğünce il özel idaresi hesabına aktarılacağı düzenlenmiştir.
Maden Yönetmeliği’nin “Maden Sevkiyatı” başlıklı 48’inci, “Madenin nakliyesi esnasında sevk fişinin olmaması” başlıklı 52’nci ve “Ruhsatsız üretim” başlıklı 54’üncü maddelerinin ilgili kısımlarına aşağıda yer verilmiştir:
“Madde 48 (1) Ruhsat sahasında açılan ocaktan doğrudan satışlarda, stok alanları, kırma-eleme tesisi veya zenginleştirme tesislerine kadar yapılan birincil sevkiyatlarda Genel Müdürlükten alınan sevk fişlerinin kullanılması zorunludur. Ayrıca doğrudan satışlarda, sevkiyat güzergahı üzerinde kantar olması halinde sevk fişine kantar fişinin eklenmesi gerekir. Stok alanından dışarıya satışlarda veya yukarıda belirtilen tesislerde işleme tabi tutulduktan sonra yapılan ikincil sevkiyatlarda ise 213 sayılı Vergi Usul Kanununa göre düzenlenmiş sevk irsaliyesinin kullanılması gerekli ve yeterlidir.
(3) Sevk fişleri, Vergi Usul Kanununun 240 ıncı maddesinde yer alan taşıma irsaliyesindeki bilgileri taşır ve mezkûr Kanunun 230 uncu maddesinde yer alan sevk irsaliyesi niteliğinde olup sevk irsaliyesi yerine geçer. Genel Müdürlük, mahalli mülki idare amirlikleri veya il özel idareleri tarafından görev verilen yetkili kişiler, ruhsat sahasında açılan ocaktan doğrudan satışlarda, stok alanları, kırma eleme tesisi veya zenginleştirme tesislerine kadar yapılan birincil sevkiyatlarda maden sevkiyatının Genel Müdürlüğe ait sevk fişi ile yapılıp yapılmadığını takip ederek ve denetleyerek Kanunun ilgili hükümlerine göre işlem yapar.
Madde 52 -(1) Madenin naklıyesı esnasında sevkfişi olmaksızın maden sevk edildiğinin mülki idare amirlikleri veya il özel idareleri tarafından bir tutanak ile tespit edilmesi halinde, sevk edilen madene el konulur. Bu tutanakta, üretimin yapıldığı yer, taşımada kullanılan araç plakası, aracı kullanan kişi, sevk edilen madenin cinsi ve tartılması mümkün ise miktarı veya tartılması mümkün değilse yaklaşık miktarı gibi bilgiler yer alır. Söz konusu madeni üreten veya sevkiyatını sağlayan özel veya tüzel kişiye, el konulan madenin ocak başı satış bedelinin beş katı tutarında idari para cezası verilir. El konulan madenler, mülki idare amirliklerince satılarak bedeli il özel idaresi hesabına, büyükşehir olan illerde ise ilgili muhasebe birimi hesabına aktarılır. Bu fıkradaki fiili işleyen ruhsat sahibi ise idari para cezası uygulanır, madene el konulmaz, maden ruhsat sahibine verilir.
(2) Madenin nakliyesi esnasında sevk fişi üzerinde yer alan bilgilerden madenin miktarı, sevkiyat tarihi, ruhsat numarası, madenin cinsi, güzergah ve araç plakasının eksik doldurulduğunun tespit edilmesi halinde geçersiz sayılarak sevk fişsiz sevkiyat olarak değerlendirilir.
Madde 54 – (1) Ruhsatı olmadan, başkasına ait ruhsat alanı içerisinde, ruhsata konu olmayan maden üretimi veya grubu dışında üretim yapıldığının Genel Müdürlükçe, il özel idaresince veya mülki amirlerin yetkilendirdiği kişiler tarafından tespit edilmesi halinde, durum bir tutanak ile tespit edilir. Bu tutanakta üretimin yapıldığı yer, üretimi yapanın adı ve adresi, maden cinsi ve miktarı gibi bilgiler yer alır. Üretilen madene mülki idare amirliğince el konulur. Bu kişilere, bu fıkra kapsamında üretilmiş olup el konulan ve/veya el konulma imkânı ortadan kalkmış olan tüm madenin, ocak başı satış bedelinin iki katı tutarında idari para cezası uygulanır. El konulan madenler, mülki idare amirliklerince satılarak bedeli büyükşehir olan illerde ilgili muhasebe birimi hesabına, diğer illerde il özel idaresi hesabına aktarılır.”
Söz konusu Kanun ve Yönetmelik’te yer alan düzenlemelere göre il özel idaresi maden üretim sahaları ve madenlerin sevk edilmesi aşamasında yapılması gereken kontrol ve denetim işlemlerinde, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü ve mülki idare amirlikleri ile birlikte müşterek olarak yetkili ve sorumludur. Ayrıca maden sahalarının ve sevkiyatının kontrol ve denetimi ile kaçak sevkiyatların azaltılması/önlenmesi sonucunda madenlerden alınan devlet hakkı, dolayısı ile il özel idaresi pay gelirleri artacaktır.
Bu kapsamda, İl Özel İdaresi tarafından kantar kurulumu yapılması amacıyla 22.04.2019 tarihinde Kırklareli Merkez İlçe Köylerine Hizmet Götürme Birliği ile protokol imzalanarak ödenek aktarımı yapılmıştır. Söz konusu protokol ile maden sahalarının ve sevkiyatının yoğun olarak bulunduğu merkez ilçe Koruköy yolu güzergahında 60 tonluk kantar yaptırılmıştır. Söz konusu kantarın yapımı aynı yıl tamamlanarak 02.08.2019 tarihinde kantarın geçici kabulü, 2020 yılı Kasım ayında da kesin kabulü yapılmıştır.
Kantarın yapımı 02.08.2019 tarihinde tamamlanmış olmasına rağmen 2021 yılı sonu itibariyle kantar faaliyete başlatılmamıştır. Bu durum kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması ilkesiyle uyuşmamaktadır. Ayrıca, 2021 yılı içerisinde İl Özel İdaresince maden sahalarının ve sevkiyatlarının denetimi kapsamında herhangi bir faaliyet yürütülmemiştir.
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerine göre il özel idaresi maden sahalarının ve sevkiyatının kontrol ve denetlenmesinde müşterek sorumluluğa sahiptir. Ayrıca, bu hizmetin yerine getirilmesine yardımcı olması için yaptırılan kantar geçici kabulünden sonra geçen iki yıldan fazla süreye rağmen hizmete alınmamıştır.
Kamu idaresi cevabında İl Özel İdaresince maden sahalarının ve sevkiyatının kontrol ve denetlenmesi ile ilgili Komisyon oluşturulduğu ve gereğinin yapılacağı belirtilmiştir.
Sonuç olarak İdarenin il sınırları içerisinde bulunan maden sahalarının mevzuata uygun olarak gözetim ve denetimini yapması ve bu amaca yönelik olarak yaptırılan kantarın faaliyete alınması gerekmektedir.