Tarihi Alan İçerisinde Yer Alan Yerleşim Yerlerinde Katı Atık Toplama, Nakliye ve Bertaraf Masrafına İl Özel İdare Katkısının Bulunmaması (Sayıştay)

BULGU: Tarihi Alan İçerisinde Yer Alan Yerleşim Yerlerinde Katı Atık Toplama, Nakliye ve Bertaraf Masrafına İl Özel İdare Katkısının Bulunmaması

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Diğer Kamu İdareleri

Tarihi Alan içerisinde yer alan yerleşim yerlerinde katı atık toplama, nakliye ve bertaraf masrafına İl Özel İdare katkısının bulunmadığı tespit edilmiştir.
Alan Başkanlığının kuruluş kanunu ile mevzuatında katı atık toplama, nakliye ve bertaraf etme görev ve sorumluluğu bulunmaktadır.
Alan Başkanlığı Milli Park döneminde olduğu gibi katı atık toplama, nakliye ve bertaraf etme işini yürütülmektedir. Katı atık toplama, nakliye ve bertaraf etme işi asıl olarak Kanunen İl Özel İdaresinin görevi olduğu halde anılan idarenin Alan Başkanlığı’na bütçesel katkısının bulunmadığı tespit edilmiştir.
Bununla beraber; Alan Başkanlığı Makamı’nın 17.12.2019 tarihli Olur’u ile yürürlüğe giren “Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı Teşkilatı ve Görev Tanımları Yönergesi”nin 30’uncu maddesinin birinci fıkrasının “İdari İşler Çalışma Grubu” başlıklı (b) bendinin 1 numaralı alt bendinde; “Başkanlığın yetkili olduğu tüm alanda ve binalarda temizlik … hizmetlerini sağlamak… ”, 5 numaralı alt bendinde ise; “Başkanlığınyetkili olduğu alanlarda çevre ve atık yönetimi süreçlerini yönetmek” Tarihi Alan Başkanlığının görevleri arasında sayılmıştır.
Dolayısıyla aynı zamanda mevzuat ve görevler açısından üst normlar ile kurumsal düzenlemeler arasında bir farklılık olduğu da değerlendirilmektedir.
Söz konusu düzenleme ile Alan Başkanlığı’nın, İl Özel İdaresi’nin yetkili olduğu alanlarda katı atık toplama, nakliye ve bertaraf etme ile çöp toplama görev ve sorumluluğu bulunmadığı ifade edilebilir.
Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 8’inci bölümünde Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı hakkında düzenlemeler yer almaktadır.
6546 sayılı Kanun ile Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı 2014 yılında kurulmuş ve 2015 yılında faaliyetlerine başlamıştır. Çanakkale Savaşlarının 100. Yılı olması sebebi ile Tarihi Alan’da ve köylerde herhangi olumsuz bir durum, görüntü, bakımsızlık vb. durumların olmaması için köyler ve şehitlik alanlarında çöp toplama hizmeti verilmeye başlanmış ve günümüze kadar devam ettirilmiştir.
Ancak Alan Başkanlığının kuruluş kanunu ile alt mevzuatlarında çöp toplama kamu hizmetine ilişkin herhangi bir görev ve sorumluluğu da bulunmamaktadır. Buna mukabil Alan Başkanlığı Makamı’nın 17.12.2019 tarihli Olur’u ile Milli Park döneminde olduğu gibi katı atık toplama, nakliye ve bertaraf etme işini yürütülmektedir.
İl Özel İdaresi Kanunu’nun 6’ncı maddesinin (b) bendinde;
“ İmar, yol, su, kanalizasyon, katı atık, çevre, acil yardım ve kurtarma, kültür, turizm, gençlik ve spor; orman köylerinin desteklenmesi, ağaçlandırma, park ve bahçe tesisine ilişkin hizmetleri belediye sınırları dışında, yapmakla görevli ve yetkilidir.” denilmek suretiyle anılan görev il özel idaresine verilmiştir.
Mahalli İdare Birlikleri Kanunu’nun 18’inci maddesinde Köylere Hizmet Götürme Birlikleri ile ilgili olarak;
“ İlçelerde, tarım ürünlerinin pazarlanması hariç olmak üzere, yol, su, kanalizasyon ve benzeri altyapı tesisleri ile köylere ait diğer hizmetlerin yürütülmesine yardımcı olmak, bizzat yapmak, yaptırmak ve kırsal kalkınmayı sağlamak üzere, tüm köylerin iştiraki ile o ilçenin adını taşıyan, köylere hizmet götürme birliği kurulabilir.” denilmektedir.
31.12.2021 tarih ve 2595501 sayılı Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yayımlanan Bakan Olur’u ve eki “Atık Getirme merkezlerinin Kurulması ve İşletilmesi İle Sıfır Atık Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar” ın dördüncü bölümünün 11′ inci maddesinin 5’inci fıkrasında “Belediye sınırı ve mücavir alanları dışında yer alan yerleşim alanlarındaki atıkların atık getirme merkezlerine getirilmesi ilgili mevzuat hükümlerine göre İl Özel İdarelerinin sorumluluğundadır.” hükmü yer almaktadır.
4 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin 96 ve 102’nci maddelerinde sırasıyla “(1) Başkanlığın görev ve yetkileri şunlardır: … ğ) Tarihi Alan sınırları içinde yer alan gazi köyler halkının kalkındırılmasına yönelik faaliyetleri teşvik etmek.” ve . (3) Başkanlığın giderleri şunlardır: . ç) Tarihi Alan hizmetlerinin gerektirdiği, her türlü araç gereç, ekipman ve benzeri taşınırların satın alınması, kiralanması, bakımı, onarımı ve işletilmesi ile ilgili harcamalar.” hükümleri yer almaktadır.
Milli Park döneminde anılan idare eliyle yürütülen çöp toplama hizmeti günümüzde Tarihi Alan Başkanlığı tarafından devam ettirmiştir. Kuşkusuz alan sınırları içerisinde yer alan şehitliklerimizin temiz tutulması esastır. Hizmete yönelik sayısal veriler aşağıdaki tabloda gösterilmektedir.

*2021 Yılı akaryakıt harcamaları referans alınarak ve Pandemi tedbirleri dikkate alınarak ortalama tüketim ve sözleşme bedelleri dayandırılarak hesaplanmıştır. Fiyat farkı hesabı yansıtılmamıştır. Katma Değer Vergisi (KDV)

**2023 ve 2024 yıllarında 1 adet çöp kamyonu bedeli yaklaşık maliyeti 30.000 TL + KDV olacaktır. Toplam maliyet 2023 ve 2024 yılları için; 2 adet çöp kamyonu=720.000 TL+KDV/yıllık olacaktır.
*** 2021 yılı katı atık bertaraf maliyeti için uygulanan tarifeler Birlik tarafından alınan meclis kararı gereği 2022 yılında %90 zamlı olarak uygulanacaktır.
Söz konusu tablo incelendiğinde aslen İl Özel İdaresinin görev alanında olması beklenilen bir hizmet ile ilgili Tarihi Alan Başkanlığının üstlenmiş olduğu bütçe büyüklüğü yüksek tutardadır. Tarihi Alan Başkanlığı; yerel yönetimler gibi, Gelibolu Yarımadası Katı Atık Yönetim Birliği meclisinden alınan kararlara istinaden birlik üyesi olamaması dolayısıyla ve diğer doğal üye sayılan belediyeler ve özel idarelere göre %50 daha fazla bertaraf bedeli ödemektedir.
Yine Başkanlığın 6546 sayılı Kanun ile 15.07.2018 tarih ve 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı kararnamesi kapsamında görev ve sorumlulukları içerisinde köylerde çöp toplama hizmeti bulunmaması; bunun yanı sıra sorumluluk alanında bulunan ve köy yerleşim alanları dışında kalan anıt, şehitlik, müze vb. alanlardan büyük oranda geri dönüştürülebilir atık oluşmakta olduğu düşünüldüğünde söz konusu atıkların mahalli idarelerce oluşturulması gereken atık getirme merkezine intikalinin ve mevcut sürdürülen görevin kendilerince etkin bir şekilde sağlanabileceği ifade edilmektedir.
Mahalli idareler kanunu ile il özel idaresi kanununun ilgili maddeleri kapsamında yapılacak görüşmeler, değerlendirmeler ve alınacak kararlar doğrultusunda bir protokol çerçevesinde görevli yerel yönetim kuruluşlarınca; bertaraf bedeli ve yakıtlı çöp kamyonu temini, toplama, işçilik, konteyner temini, bakım ve onarımları vb. hizmetlerin alan başkanlığınca karşılanan bedeline doğrudan katkı yapılmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir.