Arazi ve Arsalarda Kayıtlı Tutarlar İçin Yapılan Enflasyon Düzeltmesi ve Yeni Değer Belirlenmesi İşlemlerinin Hatalı Olması (Sayıştay)

BULGU: Arazi ve Arsalarda Kayıtlı Tutarlar İçin Yapılan Enflasyon Düzeltmesi ve Yeni Değer Belirlenmesi İşlemlerinin Hatalı Olması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Üniversite

250 Arazi ve Arsalar Hesabının açılış kayıtlarındaki tutarın 2023 yılı dönem sonunda gerçekleştirilen enflasyon düzeltmesi işlemlerinde düzeltme katsayısına esas fiyat endekslerinin hatalı belirlenmesi sebebiyle fazlalık içerdiği, 2024 yılı dönem sonunda 250 No.lu hesapta kayıtlı tutar için yapılan yeni değer belirleme işleminin de geçmişten gelen hata nedeniyle yanlış gerçekleştirildiği, sonuç olarak geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonuçlarının, enflasyon düzeltmesi tutarlarının, dönem faaliyet sonucunun ve 250 No.lu hesap tutarının doğru ve gerçeğe uygun olmadığı tespit edilmiştir.

Devlet Muhasebesi Standartları Kurulu tarafından 2013 yılında “Yüksek Enflasyonlu Ekonomilerde Mali Raporlama” başlıklı 10 numaralı Devlet Muhasebesi Standardının yayımlanmasının ardından, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği ile muhasebe uygulama yönetmelikleri revize edilerek enflasyon düzeltmesinin genel esasları belirlenmiştir.

Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Enflasyon düzeltmesi” başlıklı 30’uncu maddesinin birinci fıkrası uyarınca enflasyon düzeltmesi yapılabilmesi için içinde bulunulan hesap dönemi dahil son 3 hesap döneminin kümülatif Yİ-ÜFE artışının %100’den fazla, içinde bulunulan hesap döneminde ise %10’dan fazla olması gerekmektedir. Anılan maddenin üçüncü fıkrasına göre enflasyon düzeltmesi işlemi, kamu idarelerinin mali tablolarında yer alan parasal olmayan kalemlerin düzeltme katsayısı ile çarpılması suretiyle gerçekleştirilmekte, beşinci fıkrası gereğince daha önce düzeltme işlemine tabi tutulan bir mali tabloda yer alan ve düzeltmeye esas tarihleri düzeltme yapılmış tarihten öncesi olan kalemler taşıma işlemine tabi tutulmakta ve düzeltme işlemi, daha önce düzeltilmiş tutarların taşıma katsayısı ile çarpılması suretiyle yapılmaktadır.

Anılan Yönetmelik’in 30’uncu maddesinin son fıkrasıyla maddede yer alan hükümlerin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirleme yetkisi Hazine ve Maliye Bakanlığına verilmiş, Bakanlık tarafından bu yetkiye istinaden “Genel Yönetim Kapsamındaki Kamu İdarelerinde Enflasyon Düzeltmesi Uygulaması” konulu Muhasebat Genel Müdürlüğü Genel Tebliği (Sıra No: 85) hazırlanmış ve söz konusu Tebliğ 16.12.2023 tarihli ve 32401 sayılı Resmi Gazete’de 31.12.2023 tarihinde yürürlüğe girmek üzere yayımlanmış, Genel Tebliğ ile belirlenen esas ve usullerin kapsamlı olarak açıklanması bakımından da Enflasyon Düzeltmesi Uygulamasına İlişkin Kılavuz hazırlanmıştır.

85 Sıra No.lu Tebliğ’in “Tanımlar ve kısaltmalar” başlıklı 4’üncü maddesinin birinci fıkrasının;

–(b) bendinde düzeltme katsayısı; mali tabloların ait olduğu aya ilişkin fiyat endeksinin, düzeltmeye esas alınan tarihi içeren aya ait fiyat endeksine bölünmesiyle elde edilen katsayıyı,

-(c) bendinde enflasyon düzeltmesi; parasal olmayan kalemlerin enflasyon düzeltmesinde dikkate alınacak tutarlarının düzeltme katsayısı ile çarpılması suretiyle, mali tablonun ait olduğu tarihteki satın alma gücü cinsinden hesaplanmasını,

-(ç) bendinde fiyat endeksi; Türkiye İstatistik Kurumunca Türkiye geneli için hesaplanan Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksini (Yİ-ÜFE),

-(ğ) bendinde taşıma; mali tablolardaki parasal ve parasal olmayan kalemlerin, taşıma katsayısı kullanılarak ilgili dönemin sonundaki yeni değerlerinin hesaplanması işlemini,

-(h) bendinde taşıma katsayısı; mali tabloların ait olduğu tarihe ilişkin fiyat endeksinin, bir önceki dönemin sonundaki fiyat endeksine bölünmesiyle elde edilen katsayıyı,

ifade eder, denilmiştir.

Aynı Tebliğ’in “Enflasyon düzeltmesi işlemleri” başlıklı 5’inci maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca enflasyon düzeltmesi yapılan yıldan sonraki yıllarda enflasyon düzeltmesi şartlarının bulunması halinde, önceki yıl enflasyon düzeltmesine tabi tutulmuş kalemler, taşıma katsayısı kullanılarak düzeltilecektir. Ayrıca on birinci fıkrada; Bakanlıkça yürütülen bilişim sistemlerini kullanan kamu idarelerinin taşınmazlarının enflasyon düzeltmesi işlemlerinin muhasebe birimlerince başlatılacağı, taşınmaz kayıt formlarında yapılacak güncelleme için enflasyon düzeltmesi farklarının geçici 2’nci maddede belirtilen durum haricinde taşınmaz bazında ilgili birimlere iletileceği de ifade edilmiştir.

Tebliğ’in;

-“Enflasyon düzeltmesine yönelik muhasebe kayıtları” başlıklı 6’ncı maddesinin birinci fıkrasında; parasal olmayan varlık kalemlerinin enflasyon düzeltmesi işlemine tabi tutulması sonucunda ortaya çıkan farkların ilgili hesaba borç ve 698 Enflasyon Düzeltmesi Hesabına alacak kaydedileceği, üçüncü fıkrasında dönem sonu işlemleri kapsamında 698 Enflasyon Düzeltmesi Hesabının kalanının, geçici 1’inci maddede belirtilen durum haricinde (geçici 1’inci maddede 2023 yılı enflasyon düzeltmesi işlemi sonucunda 698 Enflasyon Düzeltmesi Hesabında oluşacak borç ya da alacak kalanının ilgisine göre; 570 Geçmiş Yıllar Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabının veya 580 Geçmiş Yıllar Olumsuz Faaliyet Sonuçları Hesabının “98-Geçmiş Yıllar Enflasyon Farkları” yardımcı hesabına aktarılacağı düzenlenmiştir.) 690 Faaliyet Sonuçları Hesabına aktarılacağı,

-“İlk düzeltme işlemi için uygulanacak özel katsayılar” başlıklı GEÇİCİ MADDE 2’nin birinci fıkrasında kapsamdaki kamu idarelerinin 250 Arazi ve Arsalar Hesabında kayıtlı taşınmazlarının enflasyon düzeltme işlemlerinin, 2023 yılı mali tablolarının ait olduğu aya ilişkin fiyat endeksinin 2017 yılı Aralık ayı fiyat endeksine bölünmesi sonucu hesaplanacak katsayı ile yapılacağı,

-“İlk düzeltme işleminde mali tabloların ait olduğu aya ilişkin kullanılacak endeks” başlıklı GEÇİCİ MADDE 3’ün birinci fıkrasında 2023 yılı enflasyon düzeltme işlemlerinde, 2023 yılı Kasım ayı fiyat endeksinin mali tablonun ait olduğu aya ilişkin fiyat endeksi olarak kullanılabileceği,

hükümleri bulunmaktadır.

Enflasyon Düzeltmesine İlişkin Kılavuzda 250 Arazi ve Arsalar Hesabında kayıtlı taşınmazların ilk enflasyon düzeltmesi işlemlerinin; yapılan genel envanter çalışmaları dikkate alınarak 2017 yılı Aralık ayı olarak belirlendiği, buna göre arazi ve arsaların enflasyon düzeltmesinde 2017 yılı Aralık ayı ile 2023 yılı Kasım veya Aralık ayı esas alınarak hesaplanacak tek bir katsayı ile işlem yapılabileceği, 2017 yılından sonra gerçeğe uygun değeri ile güncellenmiş taşınmazlar için güncelleme yapılan tarihin düzeltmeye esas tarih olarak alınabileceği ifade edildikten sonra enflasyon düzeltmesine şartlardan birisi kaybedilene kadar uygulanmaya devam edileceği, bu nedenle ilk düzeltme işlemi yapıldıktan sonraki yıl daha önce düzeltme işlemine tabi tutulmuş kalemlerin bu sefer taşıma katsayısı ile düzeltileceği açıklamaları bulunmaktadır.

Denetlenen Kamu İdaresinde enflasyon düzeltmesine konu 250 Arazi ve Arsalar Hesabında kayıtlı tutarı oluşturan yeni değer belirleme işlemlerine ilişkin yapılan inceleme sonucunda;

2023 mali yılı açılış kayıtlarında hesapta kayıtlı tutarı oluşturan taşınmazlarla ilgili olarak Mart ayı içerisinde değerleme işlemleri yapıldığı ve kayıtlara yansıtıldığı, sene sonunda enflasyon düzeltmesi işlemlerinde Tebliğ hükümleri ve Kılavuz açıklamaları dikkate alınmadan düzeltme katsayısının başlangıç endeksinin değerleme yapılan ay olan 2023 Mart ayı yerine 2017 yılı Aralık ayı esas alınarak hesaplama yapıldığı, bunun sonucunda 2023 yılına ait tablolarda 250 No.lu hesapta ve 570 Geçmiş Yıllar Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabında fazla gösterime neden olunduğu, enflasyon uygulamasının devam ettiği 2024 yılına esas yeni değer hesaplama işlemlerinde eski değer üzerinden hesaplama yapılması gerektiği için hatalı olan eski değerin, hesaplama sonucu bulunan ve kayda alınan yeni değeri de etkilediği ve 2024 mali yılı faaliyet sonuçları tablosu ile bilançosunda dikkat çekici tutarda hataya yol açıldığı anlaşılmıştır.

Aşağıda tablolarda 2023 yılında enflasyon düzeltmesi işlemi gerçekleştirilen 250 Arazi ve Arsalar Hesabındaki değişimler ile olması gereken değişimler yer almaktadır.

Tablo 5: 2023 Yılında 250 No.lu Arazi ve Arsalar Hesabında Kayıtlı Tutar İçin Yıl Sonunda Yapılan Enflasyon Düzeltmesi İşlemleri

Tablo 6: 2023 Yılında 250 No.lu Arazi ve Arsalar Hesabında Kayıtlı Tutar İçin Yıl Sonunda Yapılması Gereken Enflasyon Düzeltmesi İşlemleri

Yukarıda yer verilen tablolardan da anlaşılacağı üzere 250 Arazi ve Arsalar Hesabında kayıtlı varlıklara İdare tarafından 2023 yılı Mart ayında değerleme işlemi yapılmasına rağmen enflasyon düzeltmesi işlemlerinde Mart ayı katsayısı yerine 2017 yılı Aralık ayı katsayısının esas alınarak hesaplama yapılması sonucunda; anılan hesabın kapanış kaydına esas tutarı 22.448.788.666,17 TL olmalıyken 153.150.624.900,31 TL olmuş, dolayısıyla 250 No.lu hesapta 130.701.836.234,15 TL tutarında fazla gösterime yol açılmıştır.

Diğer yandan 2023 yılında enflasyon farklarının dönem sonunda aktarımının yapıldığı karşılık hesabı olan 570 Geçmiş Yıllar Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabında 250 No.lu hesaptan kaynaklı enflasyon düzeltmesi tutarının 5.820.056.320,86 TL olması gerekirken 136.521.892.555,00 TL olduğu, dolayısıyla bu hesapta da 130.701.836.234,15 TL tutarında fazlalık bulunduğu anlaşılmıştır.

Neticede bilanço hesaplarından olan 250 ve 570 No.lu hesaplardaki hatalar, 2024 mali yılı tablolarını da etkilemiştir.

2023 yılında enflasyon düzeltme işlemi uygulanan 250 Arazi ve Arsalar Hesabındaki tutar için 2024 yılında taşıma katsayıları kullanılarak yeni değer belirlenmiş olup bu işlemlerle ilgili olarak; yapılan kayıtlarla olması gereken kayıtların bilgilerine aşağıdaki tabloda yer verilmiştir.

Tablo 7: 250 No.lu Hesapta Enflasyon Düzeltmesi Yapılmış Tutar İçin 2024 Yılında Gerçekleştirilen/Gerçekleştirilmesi Gereken Taşıma İşlemleri

Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere 250 Arazi ve Arsalar Hesabında kayıtlı varlıklardan 2023 yılında enflasyon düzeltmesi işlemine tabi tutulmuş olanlar için 2024 yılı dönem sonunda taşıma katsayısı ile yeni değer belirlense de düzeltmeye esas alınan değer bir önceki yıl hatalı olduğundan, yeni belirlenen değer de hatalı olmaktadır. Dolayısıyla 2024 yılında taşıma katsayısıyla yeni değeri 196.031.222.912,39 TL’ye ulaşan ve 2024 mali yılı sonunda yayımlanan bilançoda da aynı tutarın yer aldığı 250 Arazi ve Arsalar Hesabındaki tutar, esasında 28.734.449.492,70 TL olmalıdır. Dolayısıyla anılan hesapta 167.296.773.419,69 TL tutarında fazlalık mevcuttur.

250 No.lu hesapta geçmiş yılda enflasyon düzeltmesi yapılmış varlıklar için 2024 yılında gerçekleştirilen yeni değer belirleme hesaplamaları sonucu oluşan düzeltilmiş tutarlar pozitif ise dönem sonunda bilanço hesaplarından olan Dönem Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabına aktarılmakta ve faaliyet sonuçları tablosunda da enflasyon düzeltmesi tutarı gösterilerek dönem faaliyet sonucuna eklenmektedir. Dolayısıyla 2024 yılında 250 No.lu hesapta gerçekleştirilen yeni değer belirleme işlemindeki hatadan dolayı faaliyet sonuçları tablosundaki enflasyon düzeltmesi tutarı ve dönem faaliyet sonucu sırasıyla 43.367.771.814,94 TL ve 44.045.488.980,81 TL olarak yer almışsa da bu tutarların yine sırasıyla (43.367.771.814,94 TL-42.881.830.012,08) + 6.285.660.826,53=6.771.602.629,39 TL ve 7.449.319.795,26 TL olması gerekmektedir. Dönem faaliyet sonucu olarak gösterilmesi gereken 7.449.319.795,26 TL, aynı zamanda bilançoda 59 Dönem Faaliyet Sonuçları Hesap Grubunda yer alması gereken tutar olup bilançodaki 44.045.488.980,81 TL de esasen 7.449.319.795,26 TL olmalıdır.

Kamu İdaresi tarafından bulgudaki tespitlere iştirak edilmiş, Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü ile iletişime geçilerek gerekli düzeltme ve kayda alma işlemlerinin yapılacağı bilgisi verilmiştir.

Sonuç olarak; 2023 yılında uygulamaya geçen ve 2024 yılında da devam eden enflasyon düzeltmesi uygulamasına konu hesaplardan olan 250 Arazi ve Arsalar Hesabında enflasyon düzeltmesi işlemine esas hesaplamaların hatalı olması sebebiyle; 2024 yılı faaliyet sonuçları tablosundaki enflasyon düzeltmesi tutarı ve dolayısıyla dönem faaliyet sonucu tutarı, bilançoda 250 Arazi ve Arsalar Hesabı, 570 Geçmiş Yıllar Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabı ve Dönem Faaliyet Sonucu Hesap Grubu doğru ve güvenilir bilgi içermemektedir.