|
ÖZET: Kamu İhale Kanunu çerçevesinde gerçekleştirilen ihalelerde, yüklenicilere yapılacak ödemelerin uzun vadeli olarak belirlenmesi, rekabeti olumsuz etkileyebilecek unsurlar arasında yer almaktadır. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’na göre, Üniversite Araştırma Hastanesi’nin mal alımı ihalelerinde, sözleşme ve şartnamelere eklenen hükümler, ihaleye katılımı kısıtlayabilir ve tekliflerin artmasına neden olabilir. Kamu İhale Kanunu’nun temel ilkeleri, idarelerin saydamlık, rekabet ve eşit muamele sağlamakla yükümlü olduğunu vurgulamaktadır.
Özellikle, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda, yeterli ödeneği bulunmayan işler için ihaleye çıkılamayacağı belirtilmektedir. Örnek olarak, 2024 yılı Beyin Cerrahi Malzemeleri alımında, yükleniciye yapılacak ödemenin 180 gün içinde yapılacağına dair bir hüküm yer almıştır. Bu tür belirsiz ve uzun vadeli ödeme süreleri, ihalelerde rekabeti sınırlayarak tekliflerin yüksek belirlenmesine yol açabilir. Sonuç olarak, ihaleye çıkmadan önce ödenek durumunun dikkate alınması ve ödeme planlarının rekabeti artıracak şekilde düzenlenmesi önem arz etmektedir. Ayrıca, ödemelerin belirli bir sıraya göre yapılması, kaynakların verimli kullanımını sağlamak açısından kritik bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır. |
BULGU: Kamu İhale Kanunu Kapsamında Yapılan İhalelerde Rekabeti Sınırlayacak Şekilde Ödemenin İleri Tarihlerde Yapılacağına Dair Hükümler Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Üniversite
Üniversite Araştırma Hastanesi tarafından yapılan mal alımı ihalelerinin sözleşme ve şartnamelerine, yüklenicilere yapılacak ödemelerin uzun vadeli olarak ödeneceğine dair (180 gün içerisinde), rekabeti engelleyebilecek, ihaleye katılımları kısıtlayabilecek ve tekliflerin yükselmesine neden olabilecek hükümler eklendiği görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun Temel İlkeler başlıklı 5’inci maddesinde:
“İdareler, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur.
… Ödeneği bulunmayan hiçbir iş için ihaleye çıkılamaz. …” denilmektedir.
5018 Sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Yüklenmeye girişilmesi” başlıklı 26’ıncı maddesinde:
“Yüklenme, usulüne uygun olarak düzenlenmiş sözleşme esaslarına veya kanun hükmüne dayanılarak iş yaptırılması, mal veya hizmet alınması karşılığında geleceğe yönelik bir ödeme yükümlülüğüne girilmesidir. Bütçede yeterli ödeneği bulunmayan işler için yüklenmeye girişilemez. Yüklenme süresi malî yılla sınırlıdır. Harcama yetkilileri, tahsis edilen ödenekler dahilinde yüklenmeye girebilirler. Yüklenmeye girişilen tutara ait ödenekler saklı tutulur; başka iş yaptırılması, mal veya hizmet alınması için kullanılamaz.”
Yine aynı Kanun’un “Ödenemeyen giderler ve bütçeleştirilmiş borçlar” başlıklı 34’üncü maddesinde:
“Ödeme emri belgesine bağlandığı halde ödenemeyen tutarlar, bütçeye gider yazılarak emanet hesaplarına alınır ve buradan ödenir.
Kamu idarelerinin nakit mevcudunun tüm ödemeleri karşılayamaması halinde giderler, muhasebe kayıtlarına alınma sırasına göre ödenir. Ancak, sırasıyla kanunları gereğince diğer kamu idarelerine ödenmesi gereken vergi, resim, harç, prim, fon kesintisi, pay ve benzeri tutarlara, tarifeye bağlı ödemelere, ilama bağlı borçlara, ödenmemesi halinde gecikme cezası veya faiz gibi ek yük getirecek borçlara ve ödenmesi talep edilen emanet hesaplarındaki tutarlara öncelik verilir. …” denilmektedir.
Mal Alım İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin Temel İlkeler başlıklı 4’üncü maddesinde;
“…(10) İdareler, ertesi yıla geçen veya gelecek yıllara yaygın yüklenmelerini tabi oldukları mali mevzuat ve diğer mevzuatı esas alarak gerçekleştirir. Birden fazla yılı kapsayan işlerde ihaleye çıkılabilmesi için, işin süresine uygun olarak yıllar itibarıyla öngörülen ödeneğin bütçelerinde bulunmasını sağlamak üzere programlamanın yapılmış olması zorunludur..” hükmü yer almaktadır.
Yukarıdaki mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde; idare tarafından yapılacak ihalelerde, İdarenin saydamlığı, rekabeti ve eşit muameleyi sağlaması gerektiği, ödeneği bulunmayan hiçbir iş için ihaleye çıkılamayacağı, bütçede yeterli ödeneği bulunmayan işler için yüklenmeye girişilemeyeceği, yüklenme süresinin mali yılla sınırlı olduğu belirtilmiştir.
Örnek olarak incelenen 2024 Yılı Beyin Cerrahi Malzemeleri Satın Alınması işinde; sözleşmesinde aynen: “İdare Muayene Kabul Komisyonunca kabul raporu düzenlenmesinden itibaren Yüklenicinin yazılı talebi üzerine en geç 180 gün içerisinde yükleniciye veya vekiline ödemeyi yapacaktır.” hükmüne yer verildiği görülmüştür. Yine örnekleme incelenen hizmet alımları sözleşmelerinde ödemenin 90 gün vadeli olarak yapılacağına ilişkin hükme yer verildiği görülmüştür. Yüklenicilere yapılacak ödemelerin tarihinin belirsiz ve uzun vadeli olarak belirlenmesi ihalede rekabetin sağlanmasını sınırlayabileceği ve verilen tekliflerin tutarının yüksek belirlenmesine sebep olabileceği değerlendirilmektedir. Ayrıca yapılan ödemeler incelendiğinde bazı faturaların saymanlığa gidiş tarihine göre sıralandırılmadan Başhekimliğin gönderdiği listeye göre ödendiği anlaşılmıştır.
Kamu idaresi cevabında; teklifin belirlenmesinde ödeme vadesi önemli ve belirtilmesi zorunlu bir kriter olduğu, mevzuatta tahakkuka bağlandıktan sonraki ödeme süresini 30 gün olarak belirtildiği, tahakkuka bağlanma gününün idareye bırakıldığı, ödeme vadesi aynı tip işler için farklı vade belirlenmediği ifade edilmiş olsada, bu durum bazı faturaların saymanlığa gidiş tarihine göre sıralandırılmadan ödeme yapılmasına ilişkin geçerli bir neden olmadığı değerlendirilmektedir.
Sonuç itibariyle, ihaleye çıkılırken ödenek durumunun dikkate alınması, ödeme planlarının maliyeti yükseltmeyecek ve rekabeti kısıtlamayacak şekilde belirlenmesi, ödemelerin belli bir sıraya koyularak yapılması ve kaynakların verimli kullanılmasının sağlanması gerekmektedir.