İdari Para Cezalarının Tahakkuk Kayıtlarının Tam Olarak Yapılmaması (Sayıştay)

BULGU: İdari Para Cezalarının Tahakkuk Kayıtlarının Tam Olarak Yapılmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Sanayi ürünlerinin piyasa gözetimi ve denetimi, metroloji ve standardizasyon hizmetleri, ölçü aletleri ve sanayi sicil işlemleri kapsamında Bakanlık il müdürlükleri tarafından uygulanan idari para cezalarına ait tahakkuk kayıtlarının tam olarak yapılmadığı tespit edilmiştir.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 37’nci maddesinde kamu gelirlerinin ilgili kanunlarında belirtilen usullere göre tarh, tahakkuk ve tahsil edileceği; 38’inci maddesinde ise kamu gelirlerinin tarh, tahakkuk, tahsiliyle yetkili ve görevli olanların, ilgili kanunlarda öngörülen tarh, tahakkuk ve tahsil işlemlerinin zamanında ve eksiksiz olarak yapılmasından sorumlu oldukları belirtilmektedir. Kanun’un 51’inci maddesinde, tahakkuk esaslı bir sistem benimsenmiş olup kamu gelir ve giderlerinin tahakkuk ettirildikleri mali yılın hesaplarında gösterileceği hüküm altına alınmıştır.

Tahakkuk esası, Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesinde tanımlandığı üzere bir ekonomik değerin yaratıldığında, başka bir şekle dönüştürüldüğünde, mübadeleye konu edildiğinde, el değiştirdiğinde veya yok olduğunda muhasebeleştirilmesini ifade etmektedir. Bu çerçevede, kamu geliri niteliğindeki idari para cezalarının tahakkuk etmesiyle birlikte muhasebeleştirilmesi gerekmektedir.

Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 120 Gelirlerden alacaklar hesabının niteliğini düzenleyen 51’inci maddesinde, bu hesabın mevzuatı gereğince gelir olarak tahakkuk ettirilen vergi gelirleri, teşebbüs ve mülkiyet gelirleri, alınan bağış ve yardımlar ile diğer gelirler ile bunlardan yapılan tahsilat ve terkinlerin izlenmesi için kullanılacağı belirtilmektedir. Anılan Yönetmelik’in 53’üncü maddesinde hesabın işleyişi düzenlenmiş olup, buna göre ilgili servislerinden verilen gelir tahakkuku tutarları 120 Gelirlerden alacaklar hesabına borç, 600 Gelirler hesabına alacak kaydedilecektir.

Bakanlığın muhtelif kanunlar gereğince gerçek ve tüzel kişilere uyguladığı idari para cezalarının kesinleşmesi ve tahsiline ilişkin hükümler, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’nda ve 442 Seri No.lu Tahsilat Genel Tebliği’nde düzenlenmiştir. Anılan Kanun’un 27’nci maddesinde itiraz süresinin kararın tefhim veya tebliğinden itibaren 15 gün olduğu, bu süre içerisinde sulh ceza mahkemesine başvurulmaması halinde idari yaptırım kararının kesinleşeceği belirtilmektedir. Ödeme süresi (özel kanunlarda ödeme süresi belirtilmemiş ise) ilgililere tebliğden itibaren bir ay olarak belirlenmiştir.

442 Seri No’lu Tahsilat Genel Tebliği’nde düzenlenen ödeme yeri, idari para cezalarının kesinleşmesine göre farklılık göstermektedir. Buna göre idari yaptırım kararları genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri tarafından verilmiş ve henüz kesinleşmemiş ise muhasebe yetkilisi mutemetleri ve muhasebe birimleri (merkez muhasebe birimi, mal müdürlükleri ve defterdarlık muhasebe müdürlükleri) vasıtasıyla tahsil edilecektir. İdari yaptırım kararlarının kesinleşmesi üzerine ödemeler, ilgili vergi dairesinin hesabının bulunduğu bankalara veya vergi dairelerine yapılacaktır.

Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü’nün 16.12.2019 tarihli, 90192509-210.11.02-E.561356 sayılı ve “Gelirlerin İdarelerin Kurumsal Koduna Kaydı” konulu yazısında genel bütçe gelirlerinin bütçe gelirleri hesabının yardımcı hesap kodları itibarıyla hangi idarelerin kurumsal koduna gelir kaydedileceğine ilişkin cetvel oluşturulmuştur. İlgili yazı Ek-1 Gelir Cetvelinde hangi gelirin hangi kurumsal kod ile muhasebeleştirileceği belirtilmektedir. Söz konusu cetvelin “Açıklamalar” bölümünde, idari para cezalarından ödeme süresi içerisinde tahsil edilenlerin cezayı kesen kurumun kurumsal koduyla, kesinleştikten sonra 6183 sayılı Kanun gereğince takip ve tahsili için ilgili vergi dairesine intikal ettirilenlerin ise Gelir İdaresi Başkanlığı’nın kurumsal koduyla kayıtlara alınacağı ifade edilmiştir.

Mevzuat hükümleri ve genel yazı birlikte değerlendirildiğinde, Bakanlık tarafından uygulanan idari para cezalarının muhasebe müdürlüklerine bildirilmesi ve söz konusu idari yaptırım kesinleşene veya bu süre içerisinde ceza tahsil edilinceye kadar 120 Gelirlerden alacaklar hesabında izlenmesi gerekmektedir.

Bakanlığın önceki yıllara ait denetim raporlarında, İl Müdürlükleri tarafından uygulanan idari para cezalarına ilişkin tahakkuk kayıtlarının büyük oranda yapılmadığı, tahakkuk kayıtları yapılmayan idari para cezalarının, tahsilat aşamasında doğrudan gelir kaydedildiği, dolayısıyla kesilen idari para cezalarına ilişkin işlemlerin, tam olarak tahakkuk esasına göre yürütülemediği belirtilmiştir.

2024 yılı içerisinde Bakanlıkça ilgililere tebliğ edilen para cezası tutarı 328.838.291 TL iken, tahakkuk kaydı yapılan idari para cezası tutarı 161.008.944 TL’dir. Yapılan tahsilat tutarının ise 296.476.491,85 TL olduğu görülmektedir. Özellikle tahsilat miktarında önceki senelere göre önemli bir iyileşme sağlandığı görülmekle beraber tahakkuk kayıtlarında halen eksikliklerin olduğu anlaşılmaktadır.

Kamu idaresince; görev alanları kapsamında yer alan tüm idari para cezalarının “e- tahsilat” sistemine entegrasyonunun gerçekleştirilmesi ile birlikte tahakkuk ve tahsilat işlemlerinin elektronik ortamda otomatik olarak muhasebeleştirilmeye başlandığı, böylelikle mali tablolarda idari para cezalarına ilişkin alacak, gelir ve indirim tutarlarının doğru ve eksiksiz olarak yer almasının sağlandığı ifade edilmiştir. Ancak; söz konusu entegrasyon 2025 yılında gerçekleşmiş olduğundan, 2024 yılı mali tablolarına etkisi bulunmamaktadır.