Tarımsal Amaçlı Kooperatiflere Kullandırılan Kredilerden Kaynaklanan Alacakların Gerçek Tutarı Göstermemesi (Sayıştay)

BULGU: Tarımsal Amaçlı Kooperatiflere Kullandırılan Kredilerden Kaynaklanan Alacakların Gerçek Tutarı Göstermemesi

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

Tarım ve Orman Bakanlığı Bütçesinin “Borç Verme” tertibinden T.C. Ziraat Bankası AŞ aracılığı ile tarımsal amaçlı kooperatiflere kullandırılan sabit yatırım ve işletme sermayesi niteliğinde krediler ile yeniden yapılandırma kapsamındaki kredi geri dönüşlerinin takip ve tahsilinin usulüne uygun şekilde gerçekleştirilip gerçekleştirilmedikleri idare kayıtlarından teyit edilememektedir.

31.12.2024 tarihli bilanço günü itibarıyla kesin mizan kayıtlarında 232.14.01.01-Nakit Olarak Verilen Borçlardan Alacaklar hesabının yılsonu bakiyesi 136.770.363,96 TL, tarımsal amaçlı kooperatiflere kullandırılan ve ağırlıklı olarak yeniden yapılandırılmış kredilerden kaynaklı alacaklar olup, müteakip dönem muacceliyet kazanan tutarın ne olduğu belirsizdir.

Tarım Reformu Genel Müdürlüğünde (TRGM) kayıtlı bilgilere göre; Bakanlıkça 19902017 yılları arasında 1.739 kooperatif ve 86.950 kişiye tarımsal amaçlı krediler kullandırılmış, kredi geri ödemeleri ise borçlu kooperatifler tarafından 13.02.2011 tarihli 6111 sayılı Kanun, 03.04.2013 tarihli 6456 sayılı Kanun, 03.08.2016 tarihli 6736 sayılı Kanun, 18.05.2017 tarihli 7020 sayılı Kanun ve 11.11.2020 tarihli 7256 sayılı Kanun kapsamında olmak üzere yeniden yapılandırmaya tabi tutulmuştur.

1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 3476 sayılı Kanunla değişik 19’uncu maddesi ve Bütçe Kanunlarının ilgili hükümleri gereğince tarımsal amaçlı kooperatiflerin ve üst kuruluşlarının projeli faaliyetlerine kullandırılacak kredilerin programlama, tahsis, geri ödeme, sarf esas ve usulleri “Tarımsal Amaçlı Kooperatiflere Kullandırılacak Kredilere İlişkin Yönetmelik” hükümleriyle belirlenmiş, mahalli banka şubesine intikal ettirilen bu kredilerin Tarım Reformu Genel Müdürlüğü (Mülga Teşkilatlanma ve Destekleme Genel Müdürlüğü) ile T.C. Ziraat Bankası AŞ arasında yapılacak protokol hükümleri çerçevesinde Tarım İl Müdürlüklerince kontrollü olarak kullandırılacağı hüküm altına alınmıştır.

26.07.2001 tarih ve 22274 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Tarımsal Amaçlı Kooperatiflere Kullandırılacak Kredilere İlişkin Yönetmelik” dahilinde tarımsal amaçlı kooperatif ve üst kuruluşlarının desteklenmesi işlerini yürüten Tarım ve Orman Bakanlığı (Mülga Tarım ve Köyişleri Bakanlığı) ile T.C. Ziraat Bankası AŞ arasında 02.02.2001 tarihinde imzalanan protokolde yer alan bazı hükümler müzakere edilerek 26.04.2004 tarihinde yeni protokol imzalanmış, “Bankanın Görev ve Sorumlulukları” başlıklı 9’uncu maddesinde, kooperatif ve ortaklarına kullandırılan krediden yapılan faiz ve anapara tahsilatlarının bekletilmeksizin Bakanlık Merkez Saymanlığının T.C. Ziraat Bankası Şubesindeki ilgili hesaba aktarılacağı hükme bağlanmış olup, bankanın kredi kullandırılan kooperatif ve ortaklarının borçlarının ayrı ayrı açılacak kredi hesaplarında izleneceği öngörülmüştür.

31.12.2024 tarihli bilanço günü itibarıyla aracı banka kanalıyla, hangi kooperatiflere ne şartlarda kredi verildiği bilgileri ve verilen bu kredilerin geri dönüşlerine ilişkin yeterli veriye ulaşılamadığından, Tarım ve Orman Bakanlığına tahsis edilmiş ödeneklerden bugüne kadar verilen kredilerin ne kadarının geri döndüğü, ne kadarının zamanında ödenmediği, Bakanlıkça bilinmemekte ve izlenememektedir.

Dolayısıyla kurum hesaplarından kullandırılan krediler ile bu kredilerden yapılan tahsilatların hangi kooperatiflere ait olduğu, borcunu ödemeyen kooperatifler, zamanaşımına

uğrayan alacaklar, Yeniden Yapılandırılması Hakkında Kanun hükümlerinden yararlananlar, vadesinde tahsil edilemeyen kredilerden takibe düşenler, terkin veya tecil edilen tutarlar ve terkin veya tecilin iptalinden doğan tutarlar ile vadesi bir yılın altına düşen alacaklardan 132 No.lu hesapta takip edilmesi gereken hesaplar olup olmadığı hususları ayrıntılı biçimde değerlendirilememektedir.

Tarım Reformu Genel Müdürlüğünce; 6736, 7020 ve 7256 sayılı Kanunlar kapsamında kooperatifler için borç yapılandırmasına giden kredi alacaklarına ilişkin olarak 2024 yılında T.C. Ziraat Bankası tarafından aktarılması gereken 58.582.643,54 TL’si ana para, 34.668.908,39 TL’si de faiz olmak üzere toplam tahsilat tutarının 93.251.551,93 TL olduğu bildirilmiştir. Ancak Tarım ve Orman Bakanlığı Merkez Saymanlığından alınan 232.14.01.01 No.lu ve 600.05.01.03.01 No.lu hesap kayıtlarında T.C. Ziraat Bankasından 57.697.483,01 TL’si ana para, 35.474.316,91 TL’si de faiz olmak üzere toplam 93.171.799,92 TL tahsilat yapıldığı tespiti karşısında 79.752,01 TL tutarında mutabakatsızlık görülmüştür.

Nitekim Merkez Saymanlık Müdürlüğü verilerinin, idareden alınan verilerle teyit edilemediği hususu 2015-2023 yılları Sayıştay Denetim Raporlarında vurgulanmış olmakla birlikte henüz çözüme kavuşturulamamıştır.

Tarım ve Orman Bakanlığı bütçesinin “Borç Verme” tertibinden T.C. Ziraat Bankası AŞ aracılığı ile tarımsal amaçlı kooperatiflere kullandırılan kredi ve kredi geri dönüşlerinin mevzuatla belirlenen usulüne uygun olarak tahakkuk ve tahsilinin sağlanmasını teminen;

– T.C. Ziraat Bankası Şubeleri tarafından yapılan tahsilatların kuruma topluca bildirilmesi yerine borçlu kooperatifler ve ortaklar bazında ayrıntılı bildirimin yapılması,

– Yapılandırmaya gidilmeyen kredi alacakları ile yapılandırmaya gidilen alacaklardan muacceliyet kazandığı halde geri ödemesi yapılmayanların banka tarafından takip ve tahsilinin biran önce sağlanmasına yönelik her türlü girişimlerde bulunulması,

– Dönem sonunda vadesine bir yıl ve daha az süre kalan tutarların 132 Kurumca Verilen Borçlardan Alacaklar Hesabında izlenmesi,

– Bakanlık ilgili birimleri tarafından söz konusu kredi alacaklarının kayıt, takip ve tahsiline yönelik her türlü tedbirin alınması,

gerekmektedir.