|
ÖZET: Fiyat farkı hesaplamalarında yapılan hatalı uygulamalar, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda dikkat çekmektedir. İhale edilen yapım işlerinin fiyat farkı hesaplamalarında, güncel endekslerin uygulandığı dönemlerde imalat tutarlarının hatalı belirlendiği tespit edilmiştir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’na göre, fiyat farkı hesaplamalarında temel endeks, uygulama ayı ve güncel endeks gibi terimlerin doğru bir şekilde tanımlanması ve uygulanması gerekmektedir. Ayrıca, hakedişlerin uygulama ayından sonraki ilk beş iş günü içinde düzenlenmesi esas olup, iş programına uygun olarak imalatların gerçekleştirilmesi önem taşımaktadır.
Yüklenicilerin iş programına uymaması durumunda, fiyat farkı hesaplamalarında işin fiilen gerçekleştirildiği ayın endeksi ile iş programına göre belirlenen ayın endeksi arasında düşük olanı esas alınmalıdır. Ancak, yüklenicinin idarenin talebi olmaksızın daha fazla iş yapması halinde, fiilen gerçekleştirilen ayın endeksi dikkate alınarak fiyat farkı hesaplanmalıdır. Yapılan incelemelerde, hakedişlerin zamanında düzenlenmediği ve gerekli belgelerin tutulmadığı görülmüştür; bu durum, fiyat farkı hesaplamalarını olumsuz etkilemektedir. Fiyat farkı hesaplamalarında kullanılan Pn değerinin de hatalı hesaplandığı belirlenmiştir. İlgili mevzuata göre, Pn değerinin hesaplanmasında ihale tarihindeki akaryakıt satış fiyatı esas alınmalıdır. Ancak, yapılan incelemelerde, ihale tarihinin bulunduğu ayın ortalama satış fiyatının kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu durum, fiyat farkı hesaplamalarında önemli sapmalara yol açmaktadır. Dolayısıyla, fiyat farkı ödemelerinin doğru yapılabilmesi için, hesaplamalarda belirlenen kriterlere titizlikle uyulması gerekmektedir. |
BULGU: Fiyat Farkı Hesaplamalarında Hatalı Uygulamalar Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri
Fiyat Farkı Hesaplamalarında Güncel Endekslerin Uygulandığı İmalat Tutarlarının Hatalı Belirlenmesi
Kurum tarafından ihale edilen yapım işlerinin fiyat farkı hesaplamalarında güncel endekslerin uygulandığı dönemlere ilişkin imalat tutarlarının (An) hatalı belirlendiği görülmüştür.
24.02.2022 tarihli ve 31760 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 23.02.2022 tarihli ve 2022/5202 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki 4734 sayılı Kamu İhale Kanununa Göre İhale Edilen Yapım İşlerinde Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar’ın “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinin birinci fıkrasında;
“Temel endeks: İhale tarihinin içinde bulunduğu aya, çerçeve anlaşma ihalelerinde ise münferit sözleşme için teklif vermeye davetin yapıldığı tarihin içinde bulunduğu aya ait Endeks Tablosundaki sayıyı, akaryakıt ürünlerinden EPDK tarafından fiyatı yayımlananlar için EPDK’nın internet sayfasında yayımlanan ihale tarihindeki, çerçeve anlaşma ihalelerinde ise münferit sözleşme için teklif vermeye davetin yapıldığı tarihteki satış fiyatını,
Uygulama ayı: İş programına uygun olarak işlerin gerçekleştirilmesi gereken ayı,
Güncel endeks: Uygulama ayına ait Endeks Tablosundaki sayıyı, akaryakıt ürünlerinden Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından fiyatı yayımlananlar için EPDK’nın internet sayfasında yayımlanan uygulama ayına ait ortalama satış fiyatını,
Fiyat farkı: Birim fiyatlı sözleşmelerde, uygulama ayı içinde gerçekleşen imalat iş kalemleri ve ihzarat için; anahtar teslimi götürü bedel sözleşmelerde ise uygulama ayı içinde ilerleme yüzdelerine göre gerçekleşen imalat iş grupları için, bu Esaslara göre ödenecek veya kesilecek bedeli,”
denilmektedir.
Aynı Esasların “Uygulama esasları” başlıklı 6’ncı maddesinin ikinci fıkrasında;
“Fiyat farkı uygulanan işlerde, zorunlu nedenler dışında, hakedişlerin uygulama ayından sonraki ayın ilk beş iş günü içerisinde ve uygulama ayına ait endeksler belli olduktan sonra düzenlenmesi esastır.”
hükmüne yer verilmiştir.
Söz konusu Esasların “İş programı ve ödenek dilimi” başlıklı 7’nci maddesinde ise;
“(1) Sözleşme imzalandıktan sonra iş kalemlerinin, aylık imalatın, ihzaratın ve yıllık ödenekler ile bunların aylara dağılımını gösteren ayrıntılı bir iş programı hazırlanarak idarenin onayına sunulur.
Herhangi bir aya ait iş programına yüklenicinin kusuru nedeniyle uyulmadığı takdirde, daha sonraki aylarda yapılacak imalatlarda, imalat miktarı iş programına uygun hale gelinceye kadar, fiyat farkı hesaplanırken, iş programına göre gerçekleştirilmesi gereken ayın endeksi ile işin fiilen gerçekleştirildiği ayın endeksinden düşük olanı esas alınır.
Havanın fen noktasından çalışmaya uygun olmadığı dönemde, idarenin izniyle yüklenici tarafından teknik şartlar yerine getirilerek işe devam edilmesi veya yüklenicinin iş programında öngörülenden daha fazla imalat yapması halinde, imalatın fiilen yapıldığı ay esas alınarak, bu dönemde gerçekleştirilen işler için fiyat farkı hesaplanır.
(5) İdarenin talebi olmaksızın yüklenici iş programına nazaran daha fazla iş yaparsa, işin fiilen yapıldığı ay esas alınarak fiyat farkı hesaplanır.”
ifadesi yer almaktadır.
Uygulama İşleri Genel Şartnamesi’nin “Ataşmanlar ve ilgili diğer defterler” başlıklı 28’inci maddesinde;
“İşyerlerinde, yapılan işlerin bütün ayrıntılarını günü gününe kayıt altına almak için, örneklerine göre şantiye günlük defteri, rölöve ve ataşman defterleri, bunlarla ilgili belgeler yüklenici ile birlikte yapı denetim görevlisi tarafından tutulur. Yüklenici bu defterleri ve ilgili belgeleri imzalamak zorundadır. Bunlardan imzalı birer kopya yükleniciye verilir.”
denilmektedir.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde; ihale tarihinin içinde bulunduğu aya ait endeksin temel endeks, iş programına uygun olarak işlerin gerçekleştirilmesi gereken ayın uygulama ayı, uygulama ayına ait endeksin ise güncel endeks olduğu görülmektedir. Fiyat farkı ödenmesi öngörülen işlerde hakedişlerin uygulama ayından sonraki ayın ilk beş iş günü içerisinde, uygulama ayına ait endeksler belli olduktan sonra düzenlenmesi gerekmektedir.
Sözleşme imzalandıktan sonra aylık imalat tutarlarını gösteren iş programı yüklenici tarafından hazırlanarak idarenin onayına sunulmalıdır. Yüklenici onaylanan iş programına kendi kusuru nedeniyle uymadığı takdirde, imalat miktarı iş programına uygun hale gelinceye kadar, fiyat farkı hesaplanırken, iş programına göre gerçekleştirilmesi gereken ayın endeksi ile işin fiilen gerçekleştirildiği ayın endeksinden düşük olanı esas alınarak fiyat farkı hesaplanır.
Ancak, yüklenicinin idarenin talebi olmaksızın iş programında belirlenenden daha fazla iş yapması durumunda işin fiilen yapıldığı ayın endeksi esas alınarak fiyat farkı hesaplanır. İşin fiilen yapıldığı zamanı tespit edebilmek adına şantiye günlük defteri, rölöve ve ataşman defterleri gibi belgelerle yapılan işlerin bütün ayrıntıları günü gününe kayıt altına alınmalıdır.
Yapılan incelemede, hakedişlerin uygulama ayından sonraki ilk beş iş günü içerisinde düzenlenmediği, tutulması gereken şantiye, rölöve ve ataşman defterlerinin tutulmadığı görülmüştür. Bu durum hakediş tarihi itibarıyla yüklenicinin iş programında öngörülen imalat tutarından fazla imalat yapması durumunda işin fiilen yapıldığı ayın tespitini zorlaştırmaktadır. Yüklenici tarafından iş programında öngörülenden fazla imalat yapıldığında, İdarenin güncel endeksin uygulandığı imalat tutarını iş programına göre belirlediği, iş programına göre fazla yapılan imalat tutarını ise son hakedişin düzenlendiği aya ait tutar olarak belirleyerek fiyat farkı hesapladığı tespit edilmiştir.
Ayrıca tüm Rölöve ve Anıtlar Müdürlüklerinde aynı yazılım sistemi kullanılarak fiyat farkı ve hakediş hesaplanmaktadır. İş programında öngörülenden fazla imalat yapılması durumunda mevcut yazılım sistemi otomatik olarak fazla yapılan imalat tutarına ait fiyat farkını son hakediş ayına ait güncel endeks üzerinden hesaplamaktadır. Bu durum ülke genelinde devam eden işlerde sistematik bir hata yapılmasına neden olmaktadır.
Sonuç olarak, fiyat farkı hesaplamalarının doğru yapılabilmesi için hakedişlerin aylık olarak düzenlenmesi, işlerin bütün ayrıntılarının günü gününe kayıt altına alınması, birden fazla ayı kapsayan hakediş ödemelerinde yüklenicinin iş programında öngörülen imalat tutarından fazla imalat yapması durumunda işin fiilen yapıldığı ay tespit edilerek güncel endeksin uygulanacağı imalat tutarının doğru belirlenmesi gerekmektedir.
Fiyat Farkı Formülünde Yer Alan Pn Değerinin Hatalı Hesaplanması
Fiyat farkı formülünde yer alan Pn değerlerinin hatalı hesaplandığı görülmüştür.
Rölöve ve Anıtlar Müdürlüklerinin yapmış olduğu ihalelerin sözleşme tasarısının “Fiyat Farkı Ödenmesi ve Hesaplanması Şartları” başlıklı 14’üncü maddesinde; fiyat farkının 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu’na Göre İhale Edilen Yapım İşlerinde Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar’a göre hesaplanacağı belirtilmiştir.
4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu’na Göre İhale Edilen Yapım İşlerinde Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar’ın “Fiyat farkı hesabı” başlıklı 5’inci maddesinde;
“Fiyat farkı hesabında aşağıdaki formül uygulanır:
F = An x B x ( Pn – 1 )
İn Çn Dn AYn Yn Kn Gn Mn
Pn = a —— + b1 —— + b2 —— + b3 —— + b4 —— + b5 —— + b6—— + c —— İ0 Ç0 D0 AY0 Y0 K0 G0 M0
(2) Formülde yer alan;
F: Fiyat farkını (TL),
An: İlk geçici hakedişte (n=1) olmak üzere (n) inci hak edişte; birim fiyatlı işlerde uygulama ayında gerçekleşen iş kalemleri ve ihzarat miktarlarının sözleşme birim fiyatlarıyla çarpılması sonucu bulunan tutarı (TL), anahtar teslimi götürü bedel işlerde ise uygulama ayında gerçekleşen ilerleme yüzdesiyle sözleşme bedelinin çarpılması sonucu bulunan tutarı (TL),
B: 0,90 sabit katsayısını,
ç) Pn: İlk geçici hakedişte (n=1) olmak üzere (n) inci hakedişte, fiyat farkı hesabında kullanılan temel endeksler ve güncel endeksler ile (Değişik ibare: 24.02.2022-31760 R.G./2. md.; yürürlük: 26.03.2022) girdilerin ağırlık oranlarını temsil eden sabit katsayıların yukarıdaki formüle uygulanması sonucu bulunan fiyat farkı katsayısını,
b3: Akaryakıtın ağırlık oranını temsil eden sabit katsayıyı,
AYo: Akaryakıt ürünleri için ihale tarihindeki satış fiyatını,
AYn: Akaryakıt ürünleri için uygulama ayına ait ortalama satış fiyatını,
ifade eder”
hükmü yer almaktadır.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümlerine göre; fiyat farkı hesaplama formülünde yer alan Pn değeri hesaplanırken ilgili ağırlık oranı ile formülde belirtilen endekslerin oranının çarpılıp toplanması gerekmektedir. Akaryakıt için ağırlık oranı belirlenen ihalelerde b3 katsayısı ile akaryakıt ürünleri için uygulama ayına ait ortalama satış fiyatını değeri ile akaryakıt ürünleri için ihale tarihindeki satış fiyatını değerinin oranının b3 ağırlık oranı ile çarpılarak formüle eklenmesi gerekmektedir.
Yapılan incelemede, AYo değeri için ihale tarihindeki satış fiyatının esas alınması gerekirken ihale tarihinin içerisinde bulunduğu ayın ortalama satış fiyatının esas alındığı görülmüştür. Akaryakıt satış fiyatlarının fazla değişkenlik gösterdiği dönemlerde günlük satış fiyatı ile aylık ortalama satış fiyatı arasında önemli farklılıklar olması Pn değerinde sapmalara bu da fiyat farkının hatalı hesaplamasına sebebiyet vermektedir.
Sonuç olarak, fiyat farkı ödenen yapım işlerinde b3 ağırlık oranı belirlendi ise AYo değeri için ihale tarihinin içerisinde bulunduğu ayın ortalama satış fiyatı değil ihale tarihindeki satış fiyatı esas alınarak Pn değeri hesaplanması gerekmektedir.