|
ÖZET: İhale yapılmadan binek araç alımı, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda ele alınmıştır. Rapor, toplam değeri 56.727.574,66 TL olan 28 adet binek otomobilin, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu çerçevesinde ihale sürecine tabi olmaksızın satın alındığını ortaya koymaktadır. Kamu İhale Kanunu’nun kapsamı, genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri ve diğer ilgili kuruluşların mal ve hizmet alımlarını düzenlemekte olup, bu tür alımların belirli istisnalar dışında ihale yöntemlerine tabi olması gerekmektedir. Şirket, Kamu İhale Kurulu’na yaptığı başvuru ile bazı istisnalar talep etmiş, ancak alınan araçların ihtiyaçlarının ana faaliyetleriyle doğrudan bir bağlantısı olmadığı tespit edilmiştir.
Yapılan incelemeler, araç alımının yalnızca piyasa fiyat araştırması ile gerçekleştirildiğini ve bu durumun kamu ihale mevzuatına aykırı olduğunu göstermektedir. 4734 sayılı Kanun’un temel ilkeleri arasında saydamlık, rekabet ve kamuoyu denetimi gibi unsurlar yer almakta olup, bu ilkelerin ihlal edilmesi, potansiyel isteklilerin ihaleye katılımını engellemiştir. Şirketin, ihale yöntemlerini uygulayarak alım yapması durumunda, bu ilkeleri yerine getirebileceği değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, BKM AŞ’nin söz konusu araç alımının kamu ihale mevzuatına uygun olmadığı sonucuna varılmıştır. |
BULGU: İhale Yapılmadan Binek Araç Satın Alınması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Diğer Kamu İdareleri
Şirket tarafından toplam değeri 56.727.574,66 TL olan 28 adet binek otomobilin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamı dışında temel ihale yöntemleri kullanılmadan satın alındığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde, genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri ile özel bütçeli idareler, il özel idareleri ve belediyeler ile bunlara bağlı; döner sermayeli kuruluşlar, birlikler, tüzel kişilerin, (b) bendinde kamu iktisadi kuruluşları ile iktisadi devlet teşekküllerinden oluşan kamu iktisadi teşebbüslerinin, (c) bendinde sosyal güvenlik kuruluşları, fonlar, özel kanunlarla veya Cumhurbaşkanlığı Kararnameleriyle kurulmuş ve kendilerine kamu görevi verilmiş tüzel kişiliğe sahip kuruluşlar ile bağımsız bütçeli kuruluşların, (d) bendinde (a), (b) ve (c) bentlerinde belirtilenlerin doğrudan veya dolaylı olarak birlikte ya da ayrı ayrı sermayesinin yarısından fazlasına sahip bulundukları her çeşit kuruluş, müessese, birlik, işletme ve şirketlerin kullanımında bulunan her türlü kaynaktan karşılanan mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalelerinin bu Kanun hükümlerine tabi olduğu ifade edilmiştir.
Mezkur Kanun’un “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinin (g) bendinde, 2’nci maddenin birinci fıkrasının (b) ve (d) bentlerinde sayılan kuruluşların, ticarî ve sınaî faaliyetleri çerçevesinde; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için yapacakları, Hazine garantisi veya doğrudan bütçenin transfer tertibinden aktarma yapmak suretiyle finanse edilenler dışındaki yaklaşık maliyeti ve sözleşme bedeli 95.508.971,00 Türk Lirasını (01.02.2024-01.02.2025) aşmayan mal veya hizmet alımları ceza ve ihalelerden yasaklama hükümleri hariç bu Kanuna tâbi değildir denilerek sadece bu çerçevedeki alımlar Kanun kapsamı dışında tutulmuştur.
Söz konusu hükümler esas alınarak, Şirket tarafından Kamu İhale Kurumu’na istisna talebinde bulunulmuş ve Kamu İhale Kurulu 17.06.2020 tarih ve 2020/DK.D-156 sayılı Kararı ile Bankalararası Kart Merkezi AŞ’nin 4734 sayılı Kanun’un ikinci maddesinin (d) bendinde sayılan kuruluşlardan olduğunu, “ticarî ve sınaî faaliyetleri çerçevesinde; doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için yapacakları mal ve hizmet alımları” ile sınırlı olmak üzere 4734 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin (g) bendi doğrultusunda işlem yapabileceğini ifade etmiştir. Aynı Kararın Ek-1 ve Ek-2 listelerinde, söz konusu talep doğrultusunda istisna kapsamında değerlendirilebilecek ve değerlendirilemeyecek mal ve hizmetlerin neler olduğu tek tek sayılmıştır.
Diğer taraftan, 28.12.2023 Tarihli BKM Satın Alma Yönetmeliği’nin “Amaç” başlıklı (A) bölümünde Yönetmelik’in amacının, Bankalararası Kart Merkezi AŞ’nin faaliyetleriyle ilgili her türlü mal ve hizmet alımlarının teknik ihtiyaç, kalite ve maliyet dengesi bakımından en uygun koşullarla, zamanında karşılanmasını sağlamak olduğu ifade edilmiştir. Aynı Yönetmelik’in “Satın Alma Esasları, Yöntemleri Ve Limitler” başlıklı üçüncü bölümünün (A.2) bendinde de, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 3’üncü maddesinin (g) bendi ve Kamu İhale Genel Tebliği’nin ilgili hükümleri doğrultusunda Şirketin ana faaliyet ve üretim konusuna ilişkin O1 Formu’nda (Ek-1) yer almayan ve/veya tek seferde toplam tutarı KİK istisnalar kapsamındaki mal ve hizmet alımları için üst sınırın üzerindeki mal, hizmet ve yapım işlerinde 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun usul, esas ve limitlerinin uygulanacağı ve bu Yönetmelikte belirtilen Genel Esaslar ile Kanun’un çelişmesi halinde Kanun kapsamındaki genel esasların uygulanacağı belirtilmiştir. Bu yönüyle anılan Yönetmelik ile yukarıda bahsi geçen Kamu İhale Kurul Kararına uyumlu bir uygulama yürürlüğe konulmuştur.
Yukarıda açıklanan mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere, BKM’nin kamu ihale mevzuatına tabi olduğu, mal ve hizmet alımları ile yapım işlerini bu mevzuattaki hükümleri esas alarak gerçekleştirmesi gerektiği açık olup sadece Kanun’un 3’üncü maddesinin (g) bendi kapsamındaki doğrudan üretim süreci ile ilgili mal ve hizmet alımları ile sınırlı olmak üzere kapsam dışında tutulmuştur.
Yapılan incelemelerde, 14 sayılı ve 05.07.2024 tarihli yönetim kurulu kararına istinaden toplam değeri 56.727.574,66 TL olan 28 adet binek aracın (21 adet C, 6 adet D ve 1 adet E segment araç), ihaleye çıkılmaksızın, sadece piyasa fiyat araştırması yapılarak satın alındığı görülmüştür.
Oysaki, Şirketin Kamu İhale Kurul Kararında listelenmiş olan ve Kanun’un 3’üncü maddesinin (g) bendi hükmü gereği alınması uygun görülen mal ve hizmetleri istisna kapsamında alması, geri kalan tüm mal ve hizmet alımlarını ise temel ihale usulleri çerçevesinde temin etmesi gerekmektedir. Bahse konu alımda yer alan, binek otomobil ihtiyacı Şirketin üretim süreci ile ilgili veya ana faaliyetine yönelik bir ihtiyaç olmadığı gibi Kurul kararının Ek-1 listesinde yer alan istisna kapsamındaki mallardan da sayılmamıştır.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde, idarelerin bu Kanun’a göre yapılacak ihalelerde saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenirlik, gizlilik, kamuoyu denetimi, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu olduğu belirtilmiştir. Söz konusu alımda ise, Kanun kapsamının dışına çıkılması, Kanun’da belirtilmiş olan temel ihale yöntemleriyle ihale yapılması halinde Kamu İhale Bülteni’nde verilecek ilan neticesinde söz konusu alımdan haberdar olabilecek muhtemel isteklilerin ihaleye teklif verebilmelerini engellemiş ve Kamu İhale Kurumuna şikâyet ve benzeri kamuoyu denetim mekanizmalarını da devre dışı bırakmıştır.
Şirket tarafından, araçların satın alımı sürecinde Kamu İhale Kurumu EKAP Etkileşim Merkezinin arandığı, bu doğrultuda “BKM’nin öz mal alımı yaparken mevzuata tabi olmadığı, ilgili alım için tutarın bütçelenerek Yönetim Kurulu Kararı ile sürecin işletilebileceği” görüşünün alındığı ve bu görüşe istinaden Yönetim Kurulu kararı, bütçe limitleri ve BKM Satın Alma Yönetmeliği kapsamında sürecinin tamamlandığı ifade edilmiştir. Bununla birlikte Şirket cevabında, ülkemizde yatırım yapan markanın tercih edildiği, alınan araçların özellikleri nedeniyle yakıt tasarrufu sağlanarak, karbon salınımının minimize edildiği, orta ve uzun vadede kiralama ile kıyas edildiğinde satın alım yönteminin finansal açıdan %55 tasarruf sağladığı belirtilmiştir.
Ancak hem 4734 sayılı Kanun hem de Şirketin bu Kanun esas alınarak yürürlüğe koyduğu satın alma yönetmeliğinde uygulanacak usullerin çok açık olduğu, Kamu İhale Kurulu kararı ile istisna kapsamında alımı öngörülen mal ve hizmetlerin istisna kapsamında alınabileceği aksi halde alımların temel ihale yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilebileceği sonucuna varılmıştır. Bu yöntemlerin dışına çıkarak “öz mal alımı” adı altında alımların ihale yapılmaksızın sadece piyasa fiyat araştırması yapılarak gerçekleştirilmesi mevzuata aykırı bir durumdur.
Şirketin cevabında yer alan yakıt tasarrufu, karbon salınımının minimize edilmesi ve orta-uzun vadede finansal tasarruf sağlanması hususları olumlu olsa da bulgumuza konu edilen eleştiri ile bir bağlantısı bulunmamıştır. Şirketin Kanun’da sayılan ihale yöntemlerini uygulayarak alımlarını yapması durumunda, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde sayılan “saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenirlik, gizlilik, kamuoyu denetimi, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamak” gibi sorumluluklarını yerine getirebileceği değerlendirilmektedir.
Sonuç itibarıyla, BKM AŞ tarafından toplam değeri 56.727.574,66 TL olan 28 adet binek otomobilin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamı dışında temel ihale yöntemleri kullanılmadan satın alınmasının kamu ihale mevzuatına uygun olmadığı değerlendirilmektedir.