İstisna Usulü ile Yapılan Alımlarda Rekabetin Sağlanmaması ve Rayiçlerin Çok Üzerinde Fiyatlarla Mal ve Hizmet Satın Alınması (Sayıştay)

BULGU: İstisna Usulü ile Yapılan Alımlarda Rekabetin Sağlanmaması ve Rayiçlerin Çok Üzerinde Fiyatlarla Mal ve Hizmet Satın Alınması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Belediye Şirketi

PORTAŞ tarafından yapılan alımların incelenmesi sonucunda, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun üçüncü maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi uyarınca istisna kapsamında yapılan mal ve hizmet alımlarında rekabetin sağlanmadığı, mal ve hizmetlerin mevcut rayiçlerin çok üzerinde fiyatlarla satın alındığı ve basiretli tacir sıfatına uygun hareket edilmediği görülmüştür.

Kanun’un yukarıda belirtilen maddesinde; maddede belirtilen kuruluşların ticarî ve sınaî faaliyetleri çerçevesinde doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyetlerine yönelik ihtiyaçlarının temini için belli bir tutara kadar yapacakları alımlar ceza ve ihalelerden yasaklama hükümleri hariç Kamu İhale Kanunu’ndan istisna tutulmuştur. 01.02.2024 ile 31.01.2025 tarihleri arası için bahsedilen tutar 95.508.971,00 TL olarak belirlenmiştir. Bu tip alımlarda herkese açık ilan yapma zorunluluğu bulunmamakta, Şirket tarafından belirlenen istekliler davet edilerek alımlar gerçekleştirilebilmektedir.

Ancak, istisna kapsamında alım yapılması; rekabetin gözetilmemesine, ihtiyaçların uygun şart ve zamanda karşılanmamasına ve kaynakların verimli kullanılmamasına dayanak teşkil edemez.

Zira Şirket 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na göre iş ve işlemlerini yürütmektedir. Kanun’un 18’inci maddesinde her tacirin, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesi gerektiği belirtilmiş, “Özen ve bağlılık yükümlülüğü” başlıklı 369’uncu maddesinde ise yönetim kurulu üyeleri ve yönetimle görevli üçüncü kişilerin görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmek zorunda olduğu hüküm altına alınmıştır.

PORTAŞ, dolaylı olarak kamu kaynağı kullanan, iş ve işlemlerini 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde yürüten kamu sermayeli bir şirkettir. Bu nedenle Şirket yetkilileri, yaptıkları faaliyetlerde basiretli bir tacir gibi hareket etmeli, alımlarda rekabeti sağlayarak, kaynakları ekonomik kullanmalıdırlar.

Şirket tarafından yapılan alımlar incelendiğinde;

Birbirinden farklı nitelik ve çeşitteki inşaat, hazır beton, demir, mekanik, tesisat, elektrik gibi malzemelerin tek bir alımda aynı yükleniciden temin edildiği,

Malzeme temini için davet edilen isteklilerin, işi yapacak yeterlilikte olup olmadıklarının tespit edilmediği,

Alım yapılacak malzeme veya hizmetin bizzat tedarikçisi veya sunucusu olan firmaların teklif vermeye davet edilmediği,

Malzeme teminlerinin ve hizmet sunumlarının işi alan yükleniciler tarafından değil, başka firmalar aracılığı ile gerçekleştirildiği görülmüştür.

Şirket tarafından yapılan alımların yukarıda anlatıldığı şekilde gerçekleştirilmesi, işi yapması için anlaşılan yüklenicinin başka firmalara işleri yaptırmasına ve aracı durumuna gelmesine neden olmuştur. Bu durum ise söz konusu işler için oluşan sözleşme fiyatlarının mevcut piyasa rayiçlerinin çok üzerinde oluşmasına sebebiyet vermiştir. Buna rağmen Şirket yetkilileri tarafından gerekli önlemler alınmamış, piyasa fiyatının çok üzerinde mal ve hizmet temin edilerek Şirket zarara uğratılmıştır.

Şirket cevabında, idarenin takdir yetkisi ile istisna usulü ile yapılan alımlarda, tedarik süreçlerinin etkin, hızlı, esnek, rekabetçi olmasının sağlanarak Şirketin zarara uğratılmadığı, hizmetlerin yükleniciler yerine başka firmalar tarafından yerine getirilmesinin ticari sır kavramı nedeniyle araştırılamayacak bir durum olduğu belirtilmiştir.

Takdir yetkisi, Şirket yöneticilerinin yönetim sürecinde kullanabilecekleri bir hak olmakla beraber yukarıda da bahsedilidği üzere bu hakkın Şirket menfaatine uygun olarak kullanılması gerektiği açıktır. Bulguda bahsedilen husus Şirket tarafından bizzat işin tedarikçisi firmaların davet edilmemesi neticesinde işlerin (mal ve hizmet alımı) başka yükleniciler tarafından üstlenilmesi ve alt yükleniciler (bizzat tedarikçi firmalar) marifetiyle ifa edilmesi olup bu durum da alımlara ilişkin sevk irsaliyeleri, teslim belgeleri, döküm evrakları gibi kanıtlayıcı evraklarda açıkça görülmektedir.

Yukarıda açıklanan duruma örnek olacak bazı alımlara, alım usullerine ve fiyat karşılaştırmalarına aşağıda yer alan alt başlıklarda yer verilmiştir.

Hazır Beton Alımları Açısından Yapılan İnceleme

Hazır beton alımlarına ilişkin yapılan incelemelerde; alım için istekliler davet edilirken beton santrali olan ve devamlı olarak bu işle iştigal eden firmaların teklif vermeye davet edilmediği, başka firmalardan fiyat teklifleri alındığı, bu firmaların ise işi aldıktan sonra beton firmaları ile anlaşarak işi gerçekleştirdikleri görülmüştür. Söz konusu işlerde oluşan sözleşme birim fiyatlarının mevcut piyasa rayiçlerinin çok üzerinde olduğu, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından belirlenen 2024 yılı rayiçlerinin yaklaşık %75, 2025 yılı rayiçlerinin ise yaklaşık %45 üzerinde olduğu görülmüştür.

İnşaat ve tesisat birim fiyatları ile bunların analizleri her yıl, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yüksek Fen Kurulu Başkanlığı (YFK) tarafından yayımlanmaktadır. PORTAŞ tarafından 2024 yılı içerisinde yapılan ve aşağıdaki tabloda örneklendirilen hazır beton alımlarında oluşan sözleşme fiyatları Bakanlık tarafından yayımlanan birim fiyatların

oldukça üzerindedir. Bununla birlikte aşağıda örneklendirilen işlerde işi alan yükleniciler, bu işi kendileri yapmamış; hazır beton işiyle iştigal eden başka firmalara yaptırmışlardır.

Tablo 2: Beton Alımlarına İlişkin Örnek Tablo

Her ne kadar Şirket tarafından satın alınan “beton pompası ile basılacak şekilde beton temini” işi bu haliyle resmi rayiçlerde bulunmasa da birim fiyatlar ve analizler üzerinden söz konusu fiyata ulaşmak mümkündür. Bakanlık tarafından yayımlanan birim fiyatta yer alan beton harcına beton pompasının 1m3 için çalışma tutarının eklenmesi ile veya Bakanlık tarafından her yıl yayımlanan İnşaat Genel Fiyat Analizleri kitabında yer alan 15.150.1006 “Beton santralinde üretilen veya satın alınan ve beton pompasıyla basılan, C 30/37 basınç dayanım sınıfında, gri renkte, normal hazır beton dökülmesi (beton nakli dâhil)” pozundaki “betonu ustası”, “düz işçi” ve “beton vibratörü” kalemlerinin analizden çıkarılması ile sonuca ulaşmak mümkün olacaktır. Zira Şirket tarafından sadece beton pompası ile basılacak şekilde beton temini gerçekleştirilmiştir. Dolayısıyla yukarıda sayılan iş kalemleri haricindeki diğer kalemler Şirket tarafından temin edilen ürünün özelliklerini tamamen karşılamaktadır.

Bu hususa ilişkin bir örneğe aşağıda yer verilmiştir. 2024/942996 ihale kayıt numaralı işe ilişkin sözleşme 19.07.2024 tarihinde imzalanmış ve C30/37 beton alımı metreküpü 3.750,00TL olacak şekilde gerçekleştirilmiştir. Bakanlık tarafından yayımlanan 15.150.1006 pozunun 2024 yılı tarifinde yer alan;

C30/37 betonun resmi rayici; 2.020,00 TL,

Su (1 m3 Beton için): 14,00 TL,

Beton pompası ile basılması, yerine dökülmesi, sıkıştırılması ve korunması; 40,62 TL Toplam: 2.074,62 TL’dir.

Söz konusu kalemlerin 2025 yılı resmi rayiçleri toplamı ise 2.515,68 TL’dir.

Dolayısıyla Şirket tarafından satın alınan beton 2024 yılı rayicinden %80,76; 2025 yılı rayicinden ise %49,07 daha yüksek bir bedelle temin edilmiştir. Şirket tarafından alınan beton miktarlarının binlerce metreküp olduğu nazara alındığında oluşan zararın boyutu daha rahat anlaşılacaktır.

Kaldı ki, beton alım işini alan firmalar tablodan da görüleceği üzere söz konusu işi başka firmalar aracılığı ile yerine getirmişlerdir. Beton döküm işini bizzat yapan firmalar genelde 2-3 değişik firma olmasına rağmen bu firmaların Şirket tarafından doğrudan teklif vermeye çağrılmamaları, aracı firmalar üzerinden işin gerçekleştirilmeye çalışılması basiretli tacir sıfatı ile uyuşmamakta, Şirket kaynaklarının verimli kullanılmamasına sebebiyet vermektedir.

Kamu İdaresi cevabında, beton firmaları ile görüşmeler yapıldığı, davet edilmek üzere tanıtım dosyası istendiği, ancak olumlu yanıt alınamadığı, hazır beton işi yapan firmaların nakit, çek ya da teminat mektubu almadan beton satışı yapmadığı ifade edilmişse de, buna ilişkin bir doküman, yazışma ve davet belgesi sunulmamıştır. Kaldı ki, Şirket tarafından yapılan alımların bir kısmında avans verme işlemi de uygulanmaktadır. Bununla birlikte, Şirket tarafından davet edilen ve anlaşılan firmalar ile ilgili beton firmaları bir şekilde anlaşabilmişler ve söz konusu firmalar bu işlemden kâr edebilmişlerdir. Genel yönetim kapsamındaki diğer kamu kurumları gibi çeşitli kısıtlamalara da tabi olmayan Portaş’ın doğrudan beton firmaları yerine aracı firmalar kullanarak beton temininde bulunması, bir başka deyişle aracı olarak koyduğu firmaların yaptığı işlemi kendisinin yapamıyor olması çok kabul edilebilir bir husus değildir.

Kamu idaresi cevabında, bulguda yer alan analizlerde beton fiyatının hesaplanmasında bazı eksiklikler olduğu; katkı maddesi, deney numunesi, güncelleme katsayısı ve müteahhit kârına yer verilmediği belirtilmiştir. Öncelikle; bulguda yer alan tabloda hem 2024 hem 2025 resmi rayiçlerine yer verilmiştir. Dolayısıyla 2024 yılının çeşitli aylarında yapılan alımların bu iki fiyat arasında olması gerektiği açıktır ve izahtan varestedir. Bulguda yer alan tablodan da görüleceği üzere yapılan alımlar her iki fiyattan da oldukça yüksektir. Bununla birlikte müteahhit kârına bulguda yer alan tablo ve analizlerde yer verilmemesinin sebebi, bu alımların bir yapım işi değil doğrudan mal alımı olmasıdır. Müteahhit kârı ve genel giderler; yapım işleri için öngörülmüş kârlardır. Bu işlerde müteahhit birçok malzeme, hizmet, işçiliği birleştirmekte ve bunun karşılığında bir sorumluluk alarak işi gerçekleştirmektedir. 4734 sayılı Kanun’un 3-g maddesi ile yapım işi yapılması mümkün değildir. Portaş tarafından bu nedenle yapım işi gerçekleştirilmemiş, bunun yerine mal alımı cihetine gidilmiştir. Mal alımlarında ise rayiç fiyat esastır ve bu fiyatın içinde zaten bu malı sunan firmanın kârı dahildir. Dolayısıyla ilave bir müteaahhit kârı eklenmesine ihtiyaç bulunmamakta, piyasadan alınacak fiyatın kıyaslamasının yapılması yeterli olacaktır. Katkı malzemesi ve deneylere ilişkin çeşitli savunmalar yapılmışsa da beton alımına ilişkin teknik şartnamelerde betona katkı malzemesi konulacağına ilişkin hükümler konulduğuna dair belge ibraz edilmemiştir. Kaldı ki katkı malzemesi ve deneyler için belirtilen tutarların da eklenmesi gerektiği kabul edilse bile bu tutarlar Bulguda belirtilen farkın yanında oldukça küçüktür ve tutar farkını karşılamaktan uzaktır.

Sonuç olarak; beton alımına ilişkin alımlarda aracı firmalar yerine doğrudan işi yapabilecek beton firmalarının davet edilmesi ve Şirketin zarara uğratılmaması için gerekli önlemlerin alınması önem arz etmektedir.

Farklı Nitelikteki Malların Tek Yükleniciden Alınmasına İlişkin İnceleme

Şirket tarafından yapılan alımlarda, aynı firma tarafından temin edilmesi ticari hayatın olağan akışında çok mümkün olmayan farklı nitelikteki birçok malzemenin aynı iş kapsamına alındığı, bunların tümü için isteklilerden teklif alındığı görülmüştür. Söz konusu işler kapsamına hazır beton, tuğla, tesisat, demir vb. gibi birbirinden çok farklı tedarikçileri olan malzemeler dâhil edilmiş, bu malzemeleri ayrı ayrı tedarik eden firmalardan tek tek alım yapmak yerine hepsi tek firmadan alınarak rayiçlerin çok üzerinde sözleşme birim fiyatlarının oluşmasına sebebiyet verilmiştir.

Bu kapsamda yapılan incelemelerde örneğin, Bahçelievler Buz Pateni Tesisi Tadilat Yapım İşinde Kullanılmak Üzere Muhtelif İnşaat, Elektrik, Mekanik ve Alüminyum Doğrama Malzemeleri Alım İşinde 4x30xserbest boydaki bazalt taşının metrekaresi KDV hariç 1.970,00 TL’ye, 190*85*190 mm boyutundaki tuğlanın adedi ise KDV hariç 77,50 TL’ye alınmıştır.

Öncelikle 4x30xserbest boydaki bazalt taşına ilişkin Bakanlık tarafından yayımlanan 2024 yılı resmi birim fiyat 276,00 TL’dir (malzeme iş başında olacak şekilde). Şirket tarafından yapılan alım tutarı resmi olarak açıklanan birim fiyatın yaklaşık 7 katı olarak gerçekleşmiştir.

190*85*190 mm boyutundaki tuğlanın adedi ise 2024 yılı resmi rayiçlerinde (nakliye hariç) 3,25 TL’dir. Bakanlık tarafından yayımlanan Genel Fiyat Analizlerinde 15.220.1001 poz numarası ile “85 mm kalınlığında yatay delikli tuğla (190 x 85 x 190 mm) ile duvar yapılması” iş kalemine yer verilmiştir. Bu iş kaleminde 1 m2 tuğla duvar örülmesi için gereken malzeme ve işçilik ayrıntılı olarak hesaplanmıştır. Bu kapsamda 1 m2 duvar örmek için 26 adet tuğla gerektiği bunun yanında kireç harcı, su, duvarcı ustası ve düz işçinin belli sürelerde çalışması ile 1 m2 duvarın örüleceği belirtilmiş, bu iş için yüklenici karı ve genel giderler dâhil 2024 yılı fiyatı 451,05 TL olarak belirlenmiştir.

Şirket tarafından aynı tuğlanın tanesinin 77,50 TL’ye alındığı düşünüldüğünde 1 m2 duvar için sadece tuğla malzemesi olarak 2.015,00 TL ödendiği anlaşılmaktadır. Bir başka deyişle, içerisinde işçilik maliyetleri bile olmamasına rağmen resmi analizlerin yaklaşık 5 katı fiyata tuğla satın alındığı tespit edilmiştir.

Şirket tarafından verilen cevapta, iş programına göre şantiye ilerleyişi, finans ve stok durumları, iş kalemlerinin bölünerek tedarik edilmesinin taahhüt süresini olumsuz etkilemesi gibi nedenlerle farklı nitelikteki malların tek yükleniciden temin edildiği; ayrıca belirtilen farklı malların tek yükleniciden alınmasına yönelik 4734 Sayılı Kanun’un 3/g maddesinde herhangi bir kısıtlama bulunmadığı belirtilmiştir. Bununla birlikte, bulguda belirtilen fiyatlarda müteahhit kâr ve genel giderler gibi faktörlerin dikkate alınmadan fiyat tespiti yapıldığı iddia edilmiştir.

Öncelikle; mal alımlarında yapım işlerindeki gibi bir malzeme, işçilik, hizmet birleşkesi olmadığı ve yapım işi müteahhitinin sorumluluğuna ilişkin hükümler uygulanmadığı için müteahhit kârı ve genel giderlerin eklenmesi ile bulunacak fiyat değil rayiç bedel esas alınmalıdır. Bununla birlikte, aynı firma tarafından temin edilmesi ticari hayatın olağan akışında çok mümkün olmayan farklı nitelikteki birçok malzemenin (beton, demir, elektrik, mekanik, pvc vs) aynı iş kapsamına alınmasının bu malzemelerinin bizzat tedarikçisi konumunda bulunan kişilerin teklif verememesine sebebiyet vereceği açıktır.

Sonuç olarak; yukarıda açıklanan nedenlerle farklı nitelikteki malzemelerin tek tek veya gruplar halinde bizzat bu mal ve malzemenin tedarikçisi olan ilgili kişilerden temin edilmesi Şirket kaynaklarının etkin kullanılması açısından önemlidir.

Hafriyat Nakli İşleri Açısından Yapılan İnceleme

Şirket tarafından, 2024 yılında 12 defa istisna kapsamında hafriyat nakliyesine ilişkin hizmet alım işi yapılmıştır. Yapılan işlerin toplam sözleşme bedeli KDV hariç 482.219.125,00 TL’dir.

Yapılan incelemelerde, Şirket tarafından istisna usulü ile gerçekleştirilen ve alım dokümanına göre aynı özelliklere sahip, yakın tarihli hafriyat nakli hizmet alım işlerinde sözleşme birim fiyatlarının kabul edilemeyecek düzeyde farklılaştığı görülmüştür.

Tablo 3: Hafriyat Nakli Alımına İlişkin Örnek Tablo

Tablodan görüleceği üzere 16.07.2024 tarihinde yapılan sözleşmede birim fiyat 510,00 TL iken, 27.12.2024 tarihinde yapılan sözleşmede bu fiyat 965,75 TL olarak gerçekleşmiştir. Yani birim fiyat, yaklaşık 5 aylık bir süreçte 1,89 kat artmış ve sözleşme bu fiyatla imzalanmıştır.

Bununla birlikte, Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından PORTAŞ’a yaptırılan Hıdırlıktepe Rekreasyon Alanı Yapım İşi için hazırlanan hafriyat nakline ilişkin yaklaşık maliyette yer alan hesaplamada kullanılan formüle göre 30 kilometrelik bir taşımada 2025 yılı birim taşıma maliyeti döküm ücreti dâhil 259,19 TL olarak hesaplanmıştır. Bu nedenle, Şirket tarafından 2025 yılının başına yakın bir dönemde bir metreküp hafriyat için 965,75 TL (KDV hariç) üzerinden sözleşme imzalanması Şirket kaynaklarının kullanılmasında gerekli özenin gösterilmediğini açıkça ortaya koymaktadır.

Şirket cevabında, bulguda örneklendirilen hafriyat nakil işlerinin farklı bölgelerde yapılması, hafriyat nakli yapılan bölgelerin zemin sınıflarının birbirinden farklı olması nedenleriyle fiyatların farklılaştığı ve bulguda yaklaşık maliyet örneği verilen alanın zemin zorluk katsayısı, mesafe ve diğer etmenlerinin neye göre belirlendiğinin net olmadığı belirtilmiştir.

Öncelikle; bulguda belirtilen yaklaşık maliyete ilişkin etmenler (zorluk katsayısı, mesafe…), ilgili iş ABB tarafından Portaş’a verilirken yapılan analizden alınmış olup alana ilişkin bütün etmenleri içermektedir. Bunun yanında hafriyat nakli işine ilişkin aynı teknik şartnameye, aynı uzaklık ifadelerine (20-30 km) sahip olan örnek işlerin farklı bölgelerde yapılmış olması, bu işlerin birbirinden çok farklı fiyatlarla yapılması için bir gerekçe oluşturmamaktadır.

Sonuç olarak; yukarıda açıklanan nedenlerle Şirket kaynaklarının etkin kullanılması için gerekli önlemler alınmalı, yaklaşık 400-500 milyon TL olan hafriyat nakli alımları için yıllık planlamalar yapılarak değişik mesafe ve zemin yapılarını içerecek şekilde toplu olarak açık ihaleler gerçekleştirilmelidir.

Ankraj (Delgi) Makinesi Kiralama Hizmet Alım İşi Açısından İnceleme

Şirket tarafından Hıdırlıktepe Anıt Yapım İşinde kullanılmak üzere metre bazında ankraj (delgi) makinesi kiralanmıştır. Yüklenici yapılacak delme işleminin her bir metresi için 7.950,00 TL (KDV hariç) fiyat teklif etmiş ve 5.496,00 metrelik delme işlemi için 43.639.200,00 TL (KDV hariç) tutarında sözleşme imzalanmıştır.

Söz konusu işle ilgili olarak Ankara Ticaret Odasından (ATO) ve Ankara’da bu işi yapan bir başka firmadan piyasa rayicinin tespit edilebilmesi amacıyla bilgi istenmiştir. ATO tarafından piyasa araştırması yapılmış ve bir metre delgi rayicinin KDV hariç 650,00 TL olduğu bildirilmiştir. Bilgi istenen diğer firma tarafından gönderilen cevabi yazıda da ATO tarafından tespit edilen fiyata yakın bir fiyat belirtilmiş, söz konusu işin bir metre fiyatının 750,00 TL olduğu belirtilmiştir.

İşe ilişkin olarak resmi rayiçler üzerinden yapılan araştırmada ise iş kapsamında teknik şartnamede istenilenlerin Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan pozlarla örtüştüğü görülmüştür. KGM 9000, KGM 9001/1 ve KGM 9002/1 pozları Şirket tarafından istenilenleri karşılamaktadır. Söz konusu pozların toplam tutarı 2025 yılı birim fiyatlarıyla 1.173,42 TL’dir.

Tüm bu hususlar bir arada değerlendirildiğinde; resmi rayiçlerle KDV hariç 1.173,42 TL, piyasa rayiçleriyle ortalama 650,00-750,00 TL aralığında olan bir metrelik delgi işleminin Şirket tarafından 7.950,00 TL’ye yaptırıldığı görülmektedir. Şirket yetkilileri tarafından gerekli özen gösterilmemiş ve piyasa rayiçlerinin çok üzerinde fiyatlarla ankraj makinesi kiralama işlemi gerçekleştirilmiştir.

Şirket cevabında, Ankara Ticaret Odası tarafından verilen fiyatın neleri içerdiğinden bahsedilmediği, KGM pozunda yer analizin farklı bir analiz olduğu ve projeye özel bir teknik kullanılarak yapılması gereken imalatın fiyatının doğru tespit edilebilmesi için piyasadan fiyat alınmasının daha uygun olacağı belirtilmiştir.

Öncelikle; gerek Ankara Ticaret Odası gerekse de piyasada bu işle iştigal eden firmalardan alınan fiyatlar, işe ilişkin teknik şartname, işin yapıldığı alanın zemin şartları (zemin sınıfı ZA olan çok yüksek dayanımlı andezit zemin) ve diğer tüm özellikler belirtilerek alınmıştır. Bunun yanında KGM tarafından hazırlanan pozlar da iş kapsamında Şirket tarafından ilgili firmalardan resmi olarak istenilenleri karşılayacak niteliktedir.

Sonuç olarak; Şirket tarafından yapılacak alımlarda piyasa rayiçlerine uygun bir şekilde hareket edilmesi, kamu kaynağının verimli kullanılmasını sağlayacak fiyat araştırmalarının titizlikle yapılması ve Şirket kaynaklarının etkin kullanılması gerekmektedir.

Kule Vinç Kiralanmasına İlişkin İnceleme

Şirket tarafından 4734 Sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi uyarınca istisna usulü ile ilansız ve davet yöntemi kullanılarak gerçekleştirilen 2024/1465287 ihale kayıt numaralı alımın incelenmesi sonucunda; bu alım kapsamında kiralanan kule vincin piyasadaki rayiçlerinin üzerinde bir fiyatla kiralandığı görülmüştür.

Söz konusu işe ilişkin hazırlanan teknik şartnamede 4 aylık süre ile kule vinç kiralanacağı, bu kule vincin aşağıda belirtilen özelliklere sahip olması gerektiği belirtilmiştir.

Minimum 70 metre yükseklikte (H),

Minimum 50 metre BOM (L) uzunluğu,

10 ton kaldırma kapasitesi,

Serbestte çalışabilecek,

Nakliye, kurulum, söküm, geri nakliye ile operatör giderleri yükleniciye ait olacak.

Yüklenici tarafından bu özelliklerdeki kule vince aylık 1.412.500,00 TL (KDV hariç) teklif verilmiş olup 4 aylık kiralama kapsamında ödenecek toplam tutar KDV hariç 5.650.000,00 TL olarak belirlenmiştir.

Piyasa rayiçlerinin tespit edilebilmesi amacıyla işe ilişkin teknik şartnamedeki tüm özellikler belirtilerek Ankara Sanayi Odasından (ASO) rayiç fiyat çalışması istenilmiştir. ASO tarafından yapılan ve 03.03.2025 tarihinde gönderilen yazıda; belirtilen özelliklerdeki kule vincin aylık kirası ile operatörün ücreti olarak 4 ayda ödenecek tutarın 2.000.000,00 TL olduğu belirtilmiştir. Bunun yanında kule vincin, kurulum, söküm, nakliye, geri nakliye ile bunlar için gereken işçilik, temel betonu, demir donatı, demir işçiliği, ankraj, mobil vinç, kontrol için makine mühendisi çalıştırılması, sigorta gibi tüm kalemleri içeren kurulum bedelinin ise 1.812.500,00 TL olacağı ifade edilmiştir. Sonuç olarak; ASO tarafından 2025 yılında yapılan rayiç araştırmasına göre 4 ay için ödenecek toplam ücret KDV hariç 3.812.500,00 TL olarak tespit edilmiştir.

Şirket tarafından bu iş için yükleniciye ödenen 4 aylık kiralama ücreti ile ASO tarafından yapılan rayiç araştırması sonucu bulunan ücret arasında KDV hariç 1.837.500,00 TL’lik bir fark bulunmaktadır. KDV dâhil edildiğinde bu fark 2.205.000,00 TL olmaktadır. Bir başka deyişle, Şirket tarafından istisna usulü ile yapılan bu alımda kule vince ait rayicin yaklaşık %50’si oranında daha yüksek bir bedelle kiralama işlemi gerçekleştirilmiştir.

Şirket tarafından verilen cevapta, Ankara Sanayi Odasından temin edilen fiyatın neye göre temin edildiğinin net olmadığı, fiyata nelerin dahil olduğunun belirtilmediği, konik vinçlerin Türkiye’de sınırlı sayıda olduğu belirtilmiştir.

Öncelikle, Ankara Sanayi Odasından fiyat çalışması istenirken söz konusu işte kullanılan kule vince ilişkin teknik şartnamedeki tüm özellikler (serbestte çalışabilecek (yapı ile bağlantısı olmadan) konik vinç dahil) belirtilmiş, teknik şartnamede yer alan bütün kalemler dahil olarak fiyat çalışması istenmiştir.

Sonuç olarak; Şirket tarafından yapılacak alımlarda piyasa rayiçlerine uygun bir şekilde hareket edilmesi, kamu kaynağının verimli kullanılmasını sağlayacak fiyat araştırmalarının yapılması ve Şirket kaynaklarının etkin kullanılması gerekmektedir.

İş Makinesi Kiralamalarına İlişkin İnceleme

Şirket tarafından 2024 yılı içerisinde 7 kez iş makinesi kiralama hizmet alım işi yapılmıştır. Bu alımlara ilişkin yapılan incelemelerde; aynı plakaya sahip iş makinelerinin farklı yüklenicilerden temin edildiği, aynı iş makinesinin birbirinden farklı teknik şartname ile kiralandığı, aynı iş makinelerinin birbirine yakın tarihte farklı fiyatlarla kiralandığı ve bu fiyatların piyasa rayiçlerinin üzerinde olduğu görülmüştür.

Öncelikle, aşağıdaki tabloda gösterilen aynı plakaya sahip araçlar birbirinden farklı istisna alımlarında, birbirinden farklı teknik şartname açıklamaları ve fiyatlarla kiralanmıştır.

Tablo 4: İş Makinesi Kiralamasına İlişkin Bilgiler Tablosu

Tablodaki örnekten de görüleceği üzere, aynı iş makinesi farklı 2 istisna alımında aynı yükleniciden farklı teknik özellikler istenilerek kiralanmıştır. Söz konusu kiralamalardan ilkinde aylık kira fiyatı 800.000,00 TL iken ikincisinde 1.300.000,00 TL’dir.

Söz konusu araçla ilgili kiralama bedellerinin de piyasa rayiçlerinin üstünde olduğu görülmüştür. Bu hususu ortaya koymak adına iki değişik yöntemle analiz yapılacaktır. Bunlar:

İnşaat Genel Fiyat Analizleri kitabında yer alan resmi rayiçlerle kıyaslama,

ABB tarafından yapılan benzer bir aracın kiralama maliyetleri ile kıyaslamadır.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yüksek Fen Kurulu tarafından yayımlanan İnşaat Genel Fiyat Analizleri kitabında 19.100.1006 poz numarası ile yer alan ‘Ekskavatör (paletli) (210-259 HP) (maksimum 2,5 m3) 1 saatlik ücreti’ iş kaleminin saatlik kiralama ücreti 2024 yılı için 1.826,47 TL, 2025 yılı için ise 2.262,85 TL’dir. Poza ait detaylı analiz incelendiğinde; yakıt, operatör, yağcı, nakil vs. gibi bütün kalemlerin poz fiyatına dâhil edildiği anlaşılmaktadır.

Araçlarla ilgili olarak Şirketten alınan 2024 yılı kasım ve aralık aylarına ait puantajlarda bu araçların kasım ayında ortalama 223,75 saat; Aralık ayında ortalama 309 saat çalıştırıldığı görülmüştür. Aracın daha çok çalıştığı aralık dönemi, 2025 yılı resmi rayiç fiyatlarıyla (alım 2025 yılına çok yakın olduğu için bu yılın fiyatı esas alınmıştır) hesaplandığında araç için resmi rayiçlere göre ödenecek tutar 699.220,65 TL (309*2.262,85 TL) çıkmaktadır. Bu kıyas 2024 yılı birim fiyatları ile yapıldığında ise ödenecek tutarın 564.379,23 TL (309*1.826,47 TL) olduğu görülecektir. Bir başka ifadeyle, Şirket tarafından yapılan alımın 2025 ve 2024 yılları için sırasıyla %85 ve %130 oranlarında daha pahalı fiyata kiralandığı söylenebilir.

İkinci olarak; Şirket tarafından yapılan kiralama ABB tarafından yapılan benzer bir kiralama işlemi ile kıyaslanacaktır.

ABB Fen İşleri Daire Başkanlığı tarafından başka bir Belediye şirketinden benzer bir araç kiralaması yapılmaktadır. Bu kiralamada ABB tarafından 30 tonluk benzer bir araç, yakıt ve operatör hariç olmak üzere günlük 7.800,00 TL bedelle kiralanmıştır. Mezkûr iş kapsamında operatör istihdamı da gerçekleştirilmiş ve operatör için ödenecek ücret aylık yaklaşık 55.000,00 TL olarak tespit edilmiştir. Bakanlık tarafından yayımlanan İnşaat Genel Fiyat Analizleri kitabının 19.100.1006 poz numaralı analizinde Şirket tarafından kiralanan araçtan daha nitelikli olan Ekskavatör (paletli) (210-259 HP) (maksimum 2,5 m3) aracının 1 saatte 17,955 kg (yaklaşık 21,72 lt) mazot yaktığı belirtilmektir. Bu da 2025 yılı rayiçleriyle saatlik yakıt tüketiminin yaklaşık 787,15 TL olacağını göstermektedir.

Aylık ortalama 309 saat çalışan bir araç baz alınarak yapılacak hesaplamada ABB fiyatları ile katlanılacak maliyet hesabına aşağıda yer verilmiştir.

Araç Bedeli = 241.800,00 TL (7.800,00 TL*31 gün)

Operatör = 55.000,00 TL

Yakıt = 243.229,35 TL (309 saat*787,15 TL)

Toplam: 540.029,35 TL (241.800,00+55.000,00+243.229,35)

Yukarıda yer alan kıyaslamalarda Şirket tarafından iş makinesi kiralanmasına ilişkin bedelin gerek resmi rayiçlere gerekse de ABB tarafından başka bir Belediye Şirketinden yapılan kiralama bedeline göre oldukça yüksek olduğu görülmektedir.

Şirket cevabında, aynı iş makinelerinin farklı çalışma koşullarından dolayı farklı fiyatlarla çalışabileceği, poz, rayiç, analiz ve diğer kurum ihalelerinde yakıt ve diğer giderler dahil olmadığından yapılan hesaplamalarla ilgili net bir durum olmadığı, verilen örneklerin genel piyasa şartlarını karşılamadığı belirtilmiştir. Öncelikle; bulguda örneklendirilen iş makineleriyle ilgili yapılan analiz bu araçlara benzer teknik şartname ile yapılan bir kiralama işi, resmi rayiçler ve bu araçların çalıştıkları süreler baz alınarak yapılmıştır. Yakıt tutarlarının da nasıl belirlendiği yukarıda detaylı bir şekilde açıklanmıştır.

Şirket tarafından birçok alt bendin cevabında ısrarla verilen örnek Sayıştay Kararları, 4734 sayılı Kanun’da yer alan ihale usulleri ile yapılan işlere ilişkindir. Söz konusu kararlarda ihale usulü ile yapılan işlerde zaten herkese açık ilan yapıldığı, herkesin rekabet ortamında tüm malzeme veya hizmet için tek bir fiyat teklifi verdiği, bu nedenle daha sonradan bu malzemelerden bir kısmı için ticaret odasından fiyat alınarak kamu zararına gidilmesinin doğru olmadığı ifade edilmektedir. Halbuki, Şirket tarafından yapılan alımlar 4734 sayılı Kanun uyarınca ihale usulü ile yapılan alımlar değillerdir. Bu alımlarda herkese açık bir ilan yapılmamakta, söz konusu mal, malzeme ve hizmeti temin edebilecek tüm şirketler fiyat teklifinde bulunamamaktadır. Dolayısıyla bu istisna hakkı kullanılırken açık ihale için verilmiş yargı kararlarına atıf yapılarak piyasa rayicinin üzerinde mal, malzeme ve hizmet alınmasının açıklanmaya çalışılması kabul edilemez bir durumdur. Şirket tarafından açık ihaleyle alım yapılmış olsa, oluşan fiyatlarda böyle bir kıyaslamaya gidilmeyeceği açıktır.

Bulguda alt bentler halinde belirtilen tüm fiyat kıyaslamalarının amacı, Şirket tarafından ihale usulleri kullanılmadan, istisna usulü ile yapılan alımlarda gerekli araştırmaların yapılmadığı ve fiyatların rayice uygun gerçekleşmediği cihetinin ispatına yöneliktir. Dolayısıyla herbir açıklama ve örnek birbirini desteklemekte, Şirkette bu tip alımlar için kamu kaynağının tam ve doğru olarak kullanılmasını sağlayacak sistemlerin oluşturulmadığını ispat etmektedir.

Şirket, belli bir tutara kadar olan alımlarında 4734 sayılı Kanun’un üçüncü maddesinde yer alan istisna hükmünden faydalanma hakkına sahiptir. Bu hak uyarınca herhangi bir ilan yapmadan, ihale usullerini kullanmadan dilediği kişilerden fiyat teklifi alarak alımlarını gerçekleştirebilmektedir.

Ancak Kanun koyucu tarafından verilen bu hakkın kötüye kullanılması ve kamu kaynağı kullanılarak kurulan bir Şirketin açıkça menfaatine aykırı uygulamalara sebebiyet verilmesi doğru bir uygulama değildir. Kanun koyucu tarafından verilen hak; basiretli tacir sıfatının gereklerine uygun, ihtiyaçların uygun şart ve zamanda karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlayacak şekilde kullanılmalıdır. Şirket yönetim kurulu üyeleri ve yönetimle görevli üçüncü kişiler bu özeni göstermek ve Şirket menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmek zorundadırlar.