|
ÖZET: İhalelerde yaklaşık maliyetlerin gerçeğe uygun olarak belirlenmediği tespit edilmiştir. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, Büyükşehir İlçe Belediyeleri tarafından gerçekleştirilen mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinde bu durumun sıkça yaşandığını ortaya koymaktadır. Kamu İhale Kanunu’nun 4734 sayılı maddesi, ihale öncesinde idarelerin fiyat araştırması yaparak yaklaşık maliyetin belirlenmesini ve bu bilgilerin bir hesap cetvelinde sunulmasını zorunlu kılmaktadır. Ancak yapılan incelemeler, bazı ihalelerde yaklaşık maliyetin sözleşme bedelinin altında veya üstünde belirlendiğini göstermektedir.
Yaklaşık maliyetin doğru hesaplanması, aşırı düşük tekliflerin tespitinde kritik bir rol oynamaktadır. Kamu İhale Kurumu’nun düzenlemeleri gereği, ihale komisyonları diğer teklifler ile belirlenen yaklaşık maliyet üzerinden aşırı düşük teklifleri değerlendirmektedir. 2024 yılının ilk altı ayında, toplam sözleşme bedelinin yaklaşık maliyete oranı ortalama %87 olarak belirlenmişken, bazı ihalelerde bu oran %20’yi aşan farklar göstermektedir. Bu durum, ihale süreçlerinin sağlıklı yürütülmesi ve kamu kaynaklarının etkin kullanımı açısından ciddi riskler taşımaktadır. Sonuç olarak, ihale süreçlerinde yaklaşık maliyet tespitlerinin, piyasa araştırmalarına dayalı ve gerçekçi bir şekilde yapılması büyük önem arz etmektedir. İdarelerin, fiyat araştırmalarını geniş bir yelpazede yaparak, piyasa koşullarını yansıtan verilerle maliyet hesaplamalarını gerçekleştirmeleri gerekmektedir. Bu yaklaşım, hem ihale süreçlerinin düzgün işlemesini sağlayacak hem de kamu kaynaklarının verimli kullanımını destekleyecektir. |
BULGU: İhalelerde Yaklaşık Maliyetin Gerçeğe Uygun Şekilde Hazırlanmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
Kamu İdaresi tarafından gerçekleştirilen bazı mal ve hizmet alımları ile yapım işi ihalelerinde yaklaşık maliyetin gerçeğe uygun olarak belirlenmediği görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Yaklaşık maliyet” başlıklı 9’uncu maddesinde; mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalesinin yapılmadan önce idarece, her türlü fiyat araştırması yapılarak katma değer vergisi hariç olmak üzere yaklaşık maliyetin belirleneceği ve dayanakları ile bir hesap cetvelinde gösterileceği ifade edilmiştir.
Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Yaklaşık maliyetin hesaplanmasına ilişkin ilkeler” başlıklı 7’nci maddesinde; idare tarafından, ihale onay belgesi düzenlenmeden önce, bu Yönetmelik’te belirlenen esas ve usullere göre miktar tespiti ve fiyat araştırması yapılmak suretiyle yaklaşık maliyetin hesaplanacağı ve dayanakları ile birlikte bir hesap cetvelinde gösterileceği hükme bağlanmıştır. Buna göre ihale konusu iş için miktar ve fiyat tespitleri yine Yönetmelik’te belirtilen esas ve usullere göre yapılacaktır. Yaklaşık maliyetin hesabına esas fiyat ve rayiçlerin tespitinin nasıl yapılacağı ve hangi fiyatların esas alınacağı ise Yönetmelik’in 8’inci maddesinde düzenlenmiş, ihale konusu işin yaklaşık maliyetine ilişkin fiyat ve rayiçlerin tespit edilmesi için çeşitli yöntemler belirlenerek, idarelerin yaklaşık maliyete ilişkin fiyat ve rayiçlerin tespitinde sayılan bu yöntemlerden birini, birkaçını veya tamamını herhangi bir öncelik sırası olmadan kullanılabileceği belirtilmiştir.
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Yaklaşık maliyete ilişkin ilkeler” başlıklı 8’inci maddesinde de idare tarafından, ihale onay belgesi düzenlenmeden önce, yaklaşık maliyetin hesaplanacağı ve dayanakları ile birlikte bir hesap cetvelinde gösterileceğine yer verilmiştir. Yönetmelik’in “Yaklaşık maliyet hesabına esas fiyat ve rayiçlerin tespiti” başlıklı 10’uncu maddesinde de yaklaşık maliyet hesabına esas fiyat ve rayiçlerin tespitinin nasıl yapılacağı ve hangi fiyatların esas alınacağı gösterilmiştir.
Yukarıda yer alan açıklamalar kapsamında yaklaşık maliyet, ihale yapılmadan evvel alımı ya da yapımı düşünülen iş için önceden yapılan piyasa araştırması sonucuna dayanılarak işin bedelinin tespitine yönelik olduğundan, bu bedelin gerçeğe uygun şekilde hazırlanması birçok bakımdan önem arz etmektedir. Örneğin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Aşırı düşük teklifler” başlıklı 38’inci maddesinde ihale komisyonu tarafından diğer tekliflere veya idarenin tespit ettiği yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olanların tespit edileceği, teklif sahiplerinden teklifte önemli olduğu idarece tespit edilen bileşenler ile ilgili ayrıntılı bilgi isteneceği, aşırı düşük tekliflerin tespit ve değerlendirilmesinde Kamu İhale Kurumu tarafından yapılan düzenlemelerin esas alınacağı ifade edilmiştir. Aşırı düşük teklif sınır değeri ise Kamu İhale Genel Tebliği’ne göre yaklaşık maliyet üzerinden hesaplanmaktadır. Dolayısıyla yaklaşık maliyetin hatalı hesaplanması aşırı düşük teklif durumunda mevzuata göre yapılması gereken işlemlerin yapılmaması durumuna da yol açabilecektir.
Kamu İhale Kurumu tarafından yıllar itibarıyla yayımlanan Kamu Alımları İzleme Raporları incelendiğinde, 2024 yılının ilk altı ayında toplam sözleşme bedelinin yaklaşık maliyete oranlarının tüm alımlar için ortalama %87 olduğu, bu oranın mal alımları ihalelerinde %84, yapım işleri ihalelerinde %89, hizmet alımları ihalelerinde ise %86 olarak gerçekleştiği görülmüştür.
Yapılan incelemede, İdarenin bazı ihalelerde yaklaşık maliyeti sözleşme bedelinin çok altında, bazılarını ise sözleşme bedelinin çok üzerinde belirlediği dolayısıyla yaklaşık maliyet tespitinin sağlıklı bir şekilde yapılmadığı tespit edilmiştir.
Aşağıdaki tabloda yaklaşık maliyeti ile sözleşme bedeli arasında %20’den fazla fark bulunan ihalelerin listesine yer verilmiştir.
Tablo 8: Yaklaşık Maliyeti Gerçeğe Uygun Hazırlanmamış Olan İhalelere İlişkin Tablo
| İhale Kayıt Numarası ve Yapılan İş | Yaklaşık Maliyet (TL) | Sözleşme Bedeli (TL) | Sözleşme Bedeli /Yaklaşık Maliyet (%) |
| 2024/58455 Nilüfer Belediyesi Hizmet Binalarında Kullanılmak Üzere Temizlik Malzemesi Satın Alınması İşi | 6.643.684,35 | 4.993.800,00 | 75,15 |
| 2024/90631 23 Nisan Mahallesi Park Yapım İşi |
16.666.428,82 | 12.370.000,00 | 74,22 |
| 2024/147186 Nilüfer İlçesi 4’üncü Bölge İçindeki Mahallelerde Bordür-Tretuvar Düzenlemesi Yapım ve Onarım İşi |
7.962.383,94 | 5.772.400,00 | 72,49 |
| 2024/146878 Nilüfer İlçesi 3’üncü Bölge ve Diğer Muhtelif Mahallelerde Bordür- Tretuvar Düzenlemesi Yapım ve Onarım İşi | 8.483.525,74 | 6.108.000,00 | 71,99 |
| 2024/29880 Nilüfer Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Bünyesinde 2024 Yılı İçerisinde Yapılacak Olan Salon Sinema Gösterimleri, Açık Hava Sinema Gösterimleri ve Bu Etkinlikler Kapsamındaki Organizasyon Hizmeti Alımı İşi |
2.758.750,00 | 1.950.000,00 | 70,68 |
Kamu İdaresi cevabında, yaklaşık maliyetin tespitinde mümkün olduğu kadar çok firmadan teklif alınmaya çalışıldığını, piyasa fiyatlarını yansıtmayan aşırı düşük veya aşırı yüksek fiyatların yaklaşık maliyet hesabına dahil edilmediğini, ancak bazı ihalelerde ön teklif fiyatlarının birbirine yakın olmasının piyasa rayicinin tespiti için elverişli olduğunu belirtmiştir.
Bilindiği üzere yaklaşık maliyetin yalnızca firmalardan alınan tekliflerle belirlenmemesi esastır. İdare, yaklaşık maliyeti belirlerken piyasa fiyatlarını yansıtmayan tekliflerin bulunduğuna kanaat getirirse kamu kurum ve kuruluşlarından fiyat isteme gibi farklı yöntemlere de başvurmalıdır.
Yaklaşık maliyetin gerçekçi belirlenmediği durumlarda, ihale sürecinin yanlış yürütülmesi ve sonuçlandırılması riski ile birlikte kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılması noktasında da zafiyetler oluşabilecektir. Açıklanan nedenlerle, yapılacak ihalelerde yaklaşık maliyet tespitlerinin yukarıda belirtilen hususlar göz önüne alınarak gerçekçi bir şekilde yapılması gerekmektedir.