|
ÖZET: Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) altyapısında önemli eksiklikler tespit edilmiştir. 2019 yılında yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, CBS’nin tanımını ve kapsamını belirlemekte, belediyeleri de bu sistemin uygulanmasında sorumlu kılmaktadır. 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, belediyelere coğrafi ve kent bilgi sistemlerini kurma görevini vermektedir. Büyükşehir belediyeleri ve su idareleri, bu sistemin veri tabanını oluşturmak ve güncel tutmakla yükümlüdür.
Yapılan denetimlerde, tüm ilçelerde CBS veri tabanı oluşturulmuş olmasına rağmen, sayısallaştırma ve veri girişi işlemlerinin tamamlanmadığı gözlemlenmiştir. Özellikle Derik, Savur ve Kızıltepe ilçelerinde atık su hatlarına dair yeterli bilgi bulunmamaktadır. Ayrıca, mevcut SCADA sistemlerinin eksikliği ve veri güncellemelerinin yetersizliği, altyapı çalışmalarını olumsuz etkilemektedir. Koordinasyon eksiklikleri ve güvenlik sorunları da dikkat çeken diğer hususlardır. İdare, CBS ile ilgili saha çalışmalarının devam ettiğini belirtse de, su kayıp ve kaçaklarının önlenmesi, altyapı yatırımlarının hızlandırılması ve kesintisiz su temini için birimler arası koordinasyonun güçlendirilmesi gerekmektedir. Bu eksikliklerin en kısa sürede giderilmesi, kurumun görevlerini etkin bir şekilde yerine getirmesi açısından büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: Coğrafi Bilgi Sistemi Altyapısında Eksikliklerin Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi
İdarenin Coğrafi Bilgi Sistemi altyapısında eksikliklerin bulunduğu görülmüştür.
07.11.2019 tarihli ve 30941 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 49 sayılı Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesine göre; “Coğrafi Bilgi Sistemi” “her türlü coğrafi verinin; üretilmesi, temini, depolanması, işlenmesi, yönetilmesi, analiz edilmesi, paylaşılması, sunulması ve güncel tutulması için gerekli olan donanım, yazılım, insan kaynağı, standartlar ve yöntemler bütününü”, “coğrafi veri” ise “konum bilgisi içeren her türlü veri”yi ifade etmektedir. Aynı maddenin (ı) bendinde Kararname’nin kapsamına dâhil kamu kurum ve kuruluşları sayılırken belediyeler ve bağlı kuruluşlarına da yer verildiği görülmektedir. Söz konusu Kararname’nin 6’ncı maddesinde de kamu kurum ve kuruluşlarının görev ve yetkilerine ilişkin düzenlemeler yer almaktadır.
5393 sayılı Belediye Kanunu ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’na göre belediyelerin görev ve sorumlulukları arasında coğrafi ve kent bilgi sistemlerini kurma görevi (büyükşehir olmayan belediyeler için kurdurmak) bulunmaktadır. Büyükşehir belediyelerinin müstakil bağlı idaresi konumundaki su idarelerinin de hem bahsedilen Kanunlar hem de İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği’nin “İlkeler” başlıklı 5’inci maddesine göre coğrafi bilgi sistemi veri tabanının oluşturulması, mevcut verilerin sayısallaştırılarak veri tabanına aktarılması ve sürekli güncellenmesi görevi bulunmaktadır.
2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’da su ve kanalizasyon idarelerinin temel yetki ve görevleri; içme, kullanma ve endüstri suyu ihtiyaçlarının her türlü yeraltı ve yer üstü kaynaklarından sağlanması, dağıtılması, her türlü tesisin etüt ve projesinin yapılması veya yaptırılması, kullanılmış sular ile yağış sularının toplanması, yerleşim yerlerinden uzaklaştırılması ve zararsız bir biçimde boşaltma yerine ulaştırılması veya bu sulardan yeniden yararlanılması ve bu amaçla her türlü tesisin etüt ve projesinin yapılması veya yaptırılması şeklinde belirlenmiştir. Bu kapsamda coğrafi bilgi sistemi altyapısında, içme, kullanma suyu hat verileri ile kanalizasyon ve yağmur suyu hat verilerinin bölge, mahalle ya da sokak düzeyinde hem mekânsal veri hem de öz niteliksel veri (hat uzunluğu, cinsi, ölçüleri, malzeme türü vs.) şeklinde sayısallaştırılmasının, tematik harita katmanları halinde saklanmasının, atık su, yağmur suyu çizgi ve kanalizasyon verilerinin kaynağından elde edilerek coğrafi bilgi sistemine işlenmesi gerekmektedir.
Yapılan incelemelerde; tüm ilçelerde Coğrafi Bilgi Sistemi veri tabanı oluşturulmuş olmasına rağmen sayısallaştırma ve veri girişi işlemlerinin henüz tamamlanmadığı, Derik, Savur ve Kızıltepe ilçelerinin özellikle atık su hatlarına ilişkin bilgilere idarece sahip olunmadığı, söz konusu hatlarla ilgili yeterli verinin bulunmaması nedeniyle sayısallaştırma ve veri girişlerinin yeterli düzeyde yapılamadığı, Kızıltepe ve Yeşilli Atık Su Arıtma Tesisleri hariç çalışır durumda bir SCADA sisteminin bulunmadığı, FRIT projesi tamamlandığında Artuklu ilçesinde su kayıp kaçaklarının harita üzerinde SCADA sistemiyle izlenebileceği, Genel Müdürlük hizmet binasında bir SCADA merkezinin bulunmadığı, ekip çalışmalarıyla sahada sayısallaştırma işlemlerinin yapılması gerektiği, coğrafi bilgi sistemiyle ilgili DMA alt bölgelerinin oluşturulup kayıp-kaçak oranlarının hangi bölgede ne düzeyde olduğuna ilişkin tespitlerin yapılabileceği, ancak mevcut durumda sayısallaştırma işlemlerinin tamamlanmaması nedeniyle henüz buna ilişkin tespitlerin yapılamadığı, içme suyu coğrafi bilgi sistemi sayısallaştırma ve öz niteliksel verilerin işlenmesi işlemlerinin (1)-(2) yıl içerisinde tamamlanabileceği, atık suyla ilgili çalışmaların daha uzun sürebileceği, yağmur suyuyla ilgili Ömerli, Yeşilli ve eski Mardin bölgelerine ilişkin sayısallaştırma işlemlerinin yapıldığı, diğer ilçelerle ilgili verilerin sağlıklı olmadığı gerekçesiyle çalışma yapılamadığı, Ömerli ve Yeşilli ilçelerinde bölgesel bazlı SCADA sisteminin kurulabileceği, Artuklu ilçesinde ise FRIT içme suyu isale hattı projesinin tamamlanmasını müteakip kurulabileceği, birimler arasında koordinasyon probleminin olduğu, coğrafi envanter, mevcut imalatların tanımlanması çalışmalarının yapılmasına devam edildiği, altyapı koordinasyon merkezinin (biriminin) kurulması çalışmalarının yapılması gerektiği, kurumda Coğrafi Bilgi Sistemi Şube Müdürlüğü biriminin (2) yıl önce kurulduğu, henüz bir SCADA Şube Müdürlüğü biriminin bulunmadığı, SCADA siber güvenliğinin yeterli düzeyde olmadığı, atık su arıtma tesislerinde sistem sunucu odalarının personelin çalıştığı odaya yerleştirildiği, söz konusu durumun güvenlik riski meydana getirdiği, Su ve Kanal Daire Başkanlığınca bakım ve onarım çalışmaları kapsamında yapılan imalatların Coğrafi Bilgi Sistemi Şube Müdürlüğüne bildiriminin yapılmadığı anlaşılmıştır.
İdarece verilen cevapta; içme suyu, kanalizasyon ve yağmur suyu hatları ve bu hatlarla ilgili şebeke elemanlarına ait sayısallaştırma ve coğrafi bilgi sistemine aktarma işlemlerinin Coğrafi Bilgi Sistemi Şube Müdürlüğünün saha çalışmaları ile rutin olarak sürdürüldüğü, coğrafi bilgi sistemi ile MAKS ve TAKBİS entegrasyonlarına ilişkin çalışmaların da aynı şekilde devam ettiği ifade edilmiştir.
Su kayıp ve kaçaklarının önlenmesi, kayıp ve kaçaklara kısa sürelerde müdahale edilebilmesi, kesintisiz su temini ve yağmur suları ile kullanılmış suların efektif ve verimli şekilde toplanması ve uzaklaştırılmasının sağlanması, hatlarda meydana gelen arızaların bakım ve onarımının ve altyapı yatırımlarına ilişkin iş ve işlemlerin hızlandırılması, kurumun 2560 sayılı Kanun’da sayılan iş ve görevlerinin yürütülmesinde kolaylıklar sağlaması açısından birimler arası koordinasyonun ve ekip çalışmalarının güçlendirilerek Coğrafi Bilgi Sistemi altyapısındaki eksikliklerin mümkün olan en kısa süre içerisinde giderilmesi gerekmektedir.