|
ÖZET: 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, Büyükşehir İlçe Belediyesi’nin mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’na tabi olmasına rağmen, yıl içinde bazı tarımsal ürünlerin ihalesiz olarak temin edildiğini ortaya koymuştur. Süt yemi, fide, gübre, arpa tohumu ve buğday tohumu gibi ürünler, istisna kapsamında değerlendirilerek doğrudan alım yoluna gidilmiştir. Kamu İhale Kanunu’nun 5. maddesi, idarelerin ihalelerde saydamlık, rekabet, eşit muamele gibi temel ilkeleri gözetmekle yükümlü olduğunu belirtmektedir.
Kanunun 3. maddesi, hangi mal ve hizmet alımlarının istisna kapsamında olduğunu açıkça tanımlamaktadır. Tarım ve hayvancılıkla ilgili ürünlerin doğrudan üreticilerden alınabilmesi için, alımı gerçekleştiren kuruluşun bu ürünleri işlemek veya satmak üzere kurulmuş olması gerekmektedir. Ancak, 2024 yılı içinde yapılan tarımsal ürün alımları, bu istisna kapsamına girmemekte ve dolayısıyla 4734 sayılı Kanun’a tabi olmaktadır. Yapılan incelemeler sonucunda, 2024 yılı içinde 152.371.960,30 TL tutarında tarımsal ürün ve 32.914.700,00 TL değerinde gıda malzemesi alımının ihalesiz gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Kamu İdaresi, bu tür alımların rekabeti sağlayacak şekilde 4734 sayılı Kanun’a uygun olarak yapılacağına dair taahhütte bulunmuştur. İstisna kapsamına girmeyen mal alımlarının ise açık ihale usulü ile temin edilmesi gerektiği vurgulanmıştır. |
BULGU: Kamu İhale Kanuna Göre İhale Edilmesi Gereken Mal Alımlarının İstisna Kapsamında İhalesiz Olarak Temin Edilmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
Kamu İdaresinin mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu hükümlerine tabi olmasına rağmen, yıl içerisinde süt yemi, fide, gübre, arpa tohumu, buğday tohumu ve bazı gıda alımlarının istisna kapsamında değerlendirilerek ihalesiz yapıldığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasına göre; idareler ihalelerde, saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur.
Uygulanacak ihale usulleri Kamu İhale Kanunu’nun 18’inci maddesinde sayılmış olup, mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinden hangilerinin kanun kapsamı dışında olduğu Kanunun “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinde tek tek sayılmıştır.
Kamu İhale Kanunu’nun “İstisnalar” başlıklı 3’üncü maddesinin (a) bendine göre; Kanun kapsamına giren kuruluşlarca, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere doğrudan üreticilerden veya ortaklarından yapılan tarım veya hayvancılıkla ilgili ürün alımları ile 6831 sayılı Orman Kanunu gereğince orman köyleri kalkındırma kooperatiflerinden ve köylülerden yapılacak hizmet alımları Kanuna tabi değildir.
Yukarıda yer alan madde metni hiçbir tartışmaya meydan vermeyecek bir açıklıkta düzenlenmiştir. Maddeye göre tarım ve hayvancılıkla ilgili ürünlerin doğrudan üreticilerden veya ortaklıklarından ihalesiz olarak satın alınabilmesi için, alımı yapacak kuruluşun, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği söz konusu ürünleri işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere kurulmuş olması veya bu ürünleri işleme, değerlendirme, iyileştirme veya satma işlemlerini yapmakla yasal olarak görevlendirilmiş olması gerekmektedir. Dolayısıyla bu bent kapsamına, özellikle 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu kapsamında olmayıp da 4734 sayılı Kanunun kapsamına alınan kuruluşların, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği üreticilerden veya ortaklarından yapacakları; Et ve Süt Kurumunun canlı hayvan, et ve süt alımları; Toprak Mahsulleri Ofisinin hububat alımları; Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğünün çay alımları; Türkiye Şeker Fabrikalarının şeker pancarı alımı, Orman Bakanlığına bağlı fidanlıkların fidan alımları gibi alımların girdiği açıktır.
Bu istisna kapsamında, kuruluş amacı veya mevzuatı gereği işlemek, değerlendirmek, iyileştirmek veya satmak üzere yapılan tarım ve hayvancılıkla ilgili ürün alımları yer almaktadır. Dolayısıyla yıl içinde kurum tarafından satın alınan süt yemi, fide, gübre, arpa tohumu, buğday tohumu ve bazı gıda alımlarının diğer yapılacak tüm mal alımları gibi 4734 sayılı Kamu İhale Kanuna tabi olup bu istisna kapsamında yer almamaktadır.
Tablo 10: 3/a İstisnası Kapsamında Alım Yapılan Ürünler
| Müdürlük Adı | Alımın gerçekleştiği tarih | Alım yapılan ürün | Alım yapılan tutar (Kdv hariç TL) |
| Tarımsal Hizmetler | 14.02.2024 | Büyükbaş sığır süt yemi ve küçükbaş koyun süt yemi | 36.963.027,50 |
| Tarımsal Hizmetler | 21.02.2024 | Büyükbaş sığır süt yemi ve küçükbaş koyun süt yemi | 25.560.335,00 |
| Tarımsal Hizmetler | 31.05.2024 | Sertifikalı fide | 38.017.606,32 |
| Tarımsal Hizmetler | 31.10.2024 | Buğday tohumu | 8.977.000,00 |
| Tarımsal Hizmetler | 06.11.2024 | Sertifikalı tohum | 13.391.591,50 |
| Tarımsal Hizmetler | 08.11.2024 | Kimyevi gübre | 29.462.400,00 |
| Sosyal Yardımlaşma | 01.03.2024 | Zeytinyağı | 10.008.700,00 |
| Sosyal Yardımlaşma | 08.07.2024 | Muhtelif gıda malzemesi | 22.906.000,00 |
Yapılan incelemede, 2024 yılı içerisinde İdare tarafından tarımsal destekleme kapsamında kullanılmak üzere 152.371.960,30 TL tutarında süt yemi, fide, gübre, tohum vb. tarımsal ürünlerin ve aşevinde kullanılmak üzere 32.914.700,00 TL tutarında zeytinyağı ve muhtelif gıda malzemesi (bulgur, pirinç, makarna, şeker, mercimek, ayçiçek yağı) alımlarının yukarıda yer verilen istisna hükmü kapsamında değerlendirilerek ihale yapılmaksızın doğrudan alım yapıldığı tespit edilmiştir.
Kamu İdaresi cevabında, bulguya konu edilen diğer alımların rekabeti sağlayacak şekilde 4734 sayılı Kanun’da yer alan alım usullerine uygun şekilde yapılmasına dikkat edileceği ifade edilmiştir.
Kamu İdaresi tarafından 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun İstisnalar başlıklı 3 (a) maddesi kapsamında olmayan mal alımlarının aynı Kanun’un 19’uncu maddesine göre açık ihale usulü ile temin edilmesi gerekmektedir.