|
ÖZET: 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, bazı mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinin 1’inci fıkrasının (b) bendinde belirtilen şartlar sağlanmadan pazarlık usulü ile ihale edildiğini ortaya koymuştur. Bu madde, yalnızca ani ve beklenmedik olaylar veya idare tarafından önceden öngörülemeyen durumlar karşısında ivedi ihalelerin yapılabilmesini öngörmektedir. Ancak yapılan incelemelerde, bu şartların çoğu zaman mevcut olmadığı ve dolayısıyla 21/b yönteminin gerekçelerinin oluşmadığı tespit edilmiştir.
Kamu İhale Kanunu’nun 5’inci maddesi, ihalelerde saydamlık, rekabet, eşit muamele ve kaynakların verimli kullanımı gibi temel ilkeleri vurgulamaktadır. Ancak, 21/b usulünün sıkça uygulanması, bu ilkelerle çelişmekte ve kamu kaynaklarının etkin kullanımını tehlikeye atmaktadır. İhalelerde aciliyet veya öngörülemeyen durumların gerekçe gösterilmesi, çoğu zaman somut bir temele dayanmamakta ve bu durum, yasal düzenlemelere aykırılık oluşturmaktadır. Kamu İdaresi, pazarlık usulü ile yapılan alımlar için gerekçe raporları hazırladığını belirtse de, bu raporların çoğu somut bir dayanağa sahip değildir. Gelecekte bu hususlara dikkat edileceği ifade edilse de, mevcut uygulamaların yasal çerçeveye uygun hale getirilmesi gerekmektedir. Açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulü, Kamu İhale Kanunu’na göre temel yöntemler olarak belirlenmiştir ve diğer usullerin yalnızca özel hallerde kullanılması gerekmektedir. |
BULGU: İlgili Mevzuatındaki Şartlar Oluşmadığı Halde Pazarlık Usulü ile İhale Yapılması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi
Bazı mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinin 1’inci fıkrasının (b) bendinde öngörülen şartlar oluşmamasına rağmen pazarlık usulüyle ihale edildiği görülmüştür.
Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinde hangi nitelikteki işlerin “Pazarlık Usulü” ile ihale edilebileceği maddeler halinde sayılmış, 21’inci maddenin birinci fıkrasının (b) bendi de aşağıdaki şekilde düzenlenmiştir;
“Doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması…” Buna göre pazarlık usullerinden 21/b yönteminin yapılabilmesi için bazı şartların gerçekleşmesi gerekmektedir. Öncelikle bu kapsama girecek işler iki kategoride düzenlenmiştir.
Birinci kategoride; doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen olayların ortaya çıkması hali, ikinci kategoride ise; idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması halidir. Ayrıca her iki durumda da ihalenin ivedi olarak yapılması zarureti aranmaktadır.
Bununla birlikte belirtilen pazarlık usulü uygulaması idarenin istekli seçimini kolaylaştırmak ve bu süreçte ona inisiyatif sağlamak amacıyla getirilmiş bir yöntem değildir. Bu yöntem, ani ve beklenmeyen veya idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkardığı, ihalenin ivedilikle yapılma ihtiyacı nedeniyle idarenin ilan yapmaya dahi (pazarlık usulünde ihale tarihinden en az 25 gün önce ilan yapılır) tahammülünün/zamanının bulunmadığı haller için öngörülmüştür. Dolayısıyla ilan süresi kadar bir tasarrufu zorunlu kılan ivedilik hali mevcut değilse 21/b yönteminin gerekçeleri oluşmamış demektir.
Kamu İhale Kanunu’nun “Temel İlkeler” başlıklı 5’inci maddesinde idarelerin bu Kanun’a göre yapılacak ihalelerde saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu oldukları ve ihalelerde açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulünün temel usuller olduğu, diğer ihale usullerinin Kanun’da belirtilen özel hallerde kullanılabileceği belirtilmiştir.
Yapılan incelemede, ihalelerde 21/b usulünün genel bir uygulama haline getirilerek, aşağıda örnek mahiyette verilmiş olan ve maddeler halinde belirtilen mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin; “işin aciliyeti”, “idarenin önceden öngöremediği durumların ortaya çıkmış olması” gibi ayrı ayrı gerekçelerle anılan Kanun’un 21’inci maddesinin 1’inci fıkrasının (b) bendi kapsamında pazarlık usulüyle ihale edildiği görülmüştür. Oysaki belirtilen iki şartın bir arada varlığı halinde bu usulün uygulanması mümkün olabilecektir.
– 2024/1205926 İKN “17 adet Araç ve İş Mak. Kiralama işi”
– 2024/323012 İKN “Beyaz Esya Alım İşi”
– 2024/343443 İKN “Glutensiz Malzeme Alım İşi”
– 2024/541196 İKN “Un Maya Katkı ve Tuz Alım İşi”
– 2024/1417413 İKN “İş Makinası Kiralama İşi”
– 2023/1463770 İKN “Batman İlçeleri Aydınlatma ve Kaldırım Yapım İşi”
– 2023/1507923 İKN “9 Ay Süreliğine Kent Tem. İçin Araç Kiralama Hizmet Alım İşi”
– 2023/1524302 İKN “Kaldırım Yama Yapım İşi”
– 2024/541196 İKN “Un Alım İşi”
Dolayısıyla, Kurumun belirtilen şartlar oluşmadan ve sıklıkla pazarlık usulüne başvurması, Kanun’da sayılan saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenirlik, gizlilik, kamuoyu denetimi, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılması ilkelerine aykırılık oluşacaktır.
Kamu İdaresi cevabında, her bir pazarlık usulü ile alım için gerekçe raporlarının hazırlandığını, ilgili raporlarda pazarlık usulü ile ihale çıkılma durumunun aciliyeti ve önceden öngörülemeyen durumun vurgulandığını ifade ederek bundan böyle yapılacak alımlarda bulgu konusu hususa hassasiyet gösterileceğini belirtmiştir.
Ancak yukarıda yer verilen pazarlık usulü ile gerçekleştirilen alımların incelenmesinde söz konusu gerekçe raporunda belirtilen hususların hiç birinin somut bir esasa dayanmadığı görülmüştür.
Sonuç olarak 4734 sayılı Kanun’a göre yapılacak ihalelerde, açık ihale usulü ile belli istekliler arasında ihale usulünün temel usul olarak kullanılması; diğer ihale usullerinin ise, Kanun’da belirtilen özel hallerde kullanılması gerekmektedir.