|
ÖZET: Kamu gelirlerinin özel bir firma tarafından tahsil edilmesi ve bu gelirin gayrisafi olarak kaydedilmemesi, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda tespit edilmiştir. Büyükşehir Belediyesi’nin Akıllı Bilet Yönetim Sistemi (ABYS) aracılığıyla toplu taşıma hizmet gelirlerinin, yetkilendirilmemiş bir firma tarafından toplandığı ve bu gelirin bütçelerde gayrisafi olarak gösterilmediği ortaya çıkmıştır. 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, kamu gelirlerinin yalnızca yetkilendirilmiş kişiler tarafından tahsil edileceğini belirtmektedir. Ayrıca, tüm gelir ve giderlerin gayrisafi olarak bütçelerde yer alması gerektiği vurgulanmaktadır.
Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, ABYS kapsamında aynı firmadan hizmet almakta ve bu firma, çeşitli gelir kalemleri üzerinden kazanç elde etmektedir. Ancak, yapılan tahsilatların kamu adına değil, firmanın kendi hesabına yapılması, yasal düzenlemelere aykırılık teşkil etmektedir. Belediyenin, bilet satışları için bayilerle yaptığı sözleşmelerin, firmanın kamu adına tahsilat yapma yetkisini sağlamadığı ifade edilmektedir. Bu durum, kamu idaresinin gelirleri doğrudan tahsil etmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, toplu taşıma bilet satışlarından elde edilen gelirlerin, belediye tarafından tahsil edilmesi ve ilgili firmaya yapılan ödemelerin bu çerçevede gerçekleştirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Bu süreçte, yasal çerçevelere uyulması, kamu mali yönetiminin şeffaflığı açısından büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: Kamu Gelirinin Özel Bir Firma Tarafından Tahsil Edilmesi ve Gelirin Gayrisafi Olarak Kaydedilmemesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
Akıllı Bilet Yönetim Sistemi ile tahsil edilen toplu taşıma hizmet gelirlerinin özel bir firma tarafından tahsil edildiği ve elde edilen gelirin gayrisafi olarak kaydedilmediği görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesi Kamu gelirini, kanunlarına dayanılarak toplanan vergi, resim, harç, fon kesintisi, pay veya benzeri gelirler, faiz, zam ve ceza gelirleri, taşınır ve taşınmazlardan elde edilen her türlü gelirler ile hizmet karşılığı elde edilen gelirler, borçlanma araçlarının primli satışı suretiyle elde edilen gelirler, sosyal güvenlik primi kesintileri, alınan bağış ve yardımlar ile diğer gelirler, şeklinde tanımlamıştır.
Kanun’un “Yetkisiz tahsil ve ödeme” başlıklı 72’nci maddesinde;
“Kanunların veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin öngördüğü şekilde yetkili kılınmamış hiçbir gerçek veya tüzel kişi, kamu adına tahsilat veya ödeme yapamaz.
…” denilmektedir.
Toplu ulaşım gelirleri kamu geliridir, dolayısıyla Kanunlar veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile yetkilendirilmiş kişiler tarafından tahsil edilmesi gerekmektedir.
Diğer taraftan aynı Kanun’un “Bütçe ilkeleri” başlıklı 13’üncü maddesinin (f) fıkrasında tüm gelir ve giderlerin gayri safi olarak bütçelerde gösterileceği belirtilmiştir.
Bu çerçevede, Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin “Temel muhasebe kavramları ve ilkeleri ile genel yönetim muhasebe standartları, kuralları ve uygulanması” başlıklı 42’nci maddesine göre kurumların muhasebesi, 3/12/2014 tarihli ve 2014/7052 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin ikinci bölümünde belirlenen ve muhasebe ilke ve kurallarının dayanağını oluşturan temel muhasebe kavramları ile faaliyet sonuçları, bütçe uygulama sonuçları, nazım hesaplara ilişkin ilkeler ve varlıklar, yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar ilkelerinden oluşan bilanço ilkeleri ile üçüncü bölümünde belirlenen muhasebe standartları, kurallar ve uygulamalara ilişkin hükümler çerçevesinde yürütülecektir. Bahsi geçen Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin “Gayri safilik ilkesi” başlıklı 39’uncu maddesinde gelir ve giderlerin herhangi bir düzenleme veya standart ile aksi kararlaştırılmadıkça netleştirilmeden kaydedileceği hüküm altına alınmıştır.
Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi toplu taşıma sisteminde ücret tahsil yöntemi olarak kullanılan Akıllı Bilet Yönetim Sistemini (ABYS) 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 22/c maddesi kapsamında aynı firmadan almaktadır. Firma ABYS kapsamında sunmuş olduğu hizmetler karşılığında üç tür gelir elde etmektedir. Birincisi cihaz başına günlük olarak 3,5 tam bilet olarak aylık fatura karşılığında aldığı bedeldir. İkincisi bayilik sözleşmesi kapsamında KDV dahil %1 oranında web ile banka ve benzeri sistemler ile zincir marketlerden yapılan kart dolumlarında tahsil ettiği tutardır. Üçüncüsü 2023 yılında hazırlanan ve Belediye ile firmanın imzalamış oldukları Toplu Taşımada Elektronik Ücret Toplama Sisteminde Alternatif Ödeme Sistemleri Oluşturmak, Kredi Kartı İle Binişlerin Sağlanabilmesi İçin Validatör Revizyonu İşi Teknik Şartnamesinde kredi, banka ve ön ödemeli temassız kart ile otobüs içerisinde yapılan ödemelerden tam bilet bedeline ilave olarak bedelin %50’sidir (bankaya ödenen komisyondan sonra kalan tutarın %50’si firma, %50’si idare payıdır).
Sözleşme ve teknik şartnamede açık bir hüküm bulunmamakla birlikte uygulamada banka, web ve diğer kanallardan bilet satış bedelleri firma tarafından tahsil edilip belediyeye aktarılmakta; kredi kartı ve temassız ödeme ile yapılan binişlerde ise tahsilat yine firmaca yapılmakta ve yolculardan alınan fazladan ücretin %50’si yüklenici payı olarak firma tarafından kesilerek kalan tutar idare payı olarak belediyeye aktarılmaktadır.
Bu durum yukarıya alınan 5018 sayılı Kanun ve Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin kamu gelirinin Kanunlarla veya Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile yetkilendirilmiş kişiler tarafından tahsil edileceği ve gelir ve giderlerin gayri safi olarak bütçelere kaydedileceği hükmüne aykırılık teşkil etmektedir.
Kamu idaresi cevabında özetle, esasında bu işlemin bir bilet satış işlemi olduğu, idarenin bilet satışları için bayiler ile sözleşmeler yaparak bayileri yetkilendirdiği, bayinin yaptığı tahsilat ile ilgili yasal bir problem kalmadığı, Yasada tahsilat yapamayacakların “yetkili kılınmamış hiçbir gerçek veya tüzel kişi,” olarak belirtildiği, bulgu konusu işlemde ise firmanın sözleşme ve teknik şartname ile kredi kartı ile bilet satışı için yetkilendirildiği ifade edilmiştir.
Öncelikle, sözleşme yoluyla firmayı kredi kartı ile bilet satışı için yetkilendirmenin 5018 sayılı Kanun’un 72’inci maddesinde bahsedilen Kanunların veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin öngördüğü şekilde bir yetkilendirme olarak değerlendirmek mümkün değildir. Ayrıca bayilerle yapılan sözleşmeler çerçevesinde bayiler avans olarak belediyenin hesabına yatırdıkları bedel karşılığında bilet alıp bu biletleri vatandaşlara satmakta, yaptıkları bu aracılık için ise komisyon almaktadırlar. Yapılan bu işlem kamu adına tahsilat işlemi niteliğinde değildir.
Sonuç olarak, toplu taşıma bilet satışlarından elde edilen gelirlerin belediyece tahsil edilmesi ve sözleşmeye göre ilgili firmaya ödeme yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.