Belediye Mücavir Alan Sınırları İçerisinde Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Mevzuata Uygun Depolanmaması (Sayıştay)

BULGU: Belediye Mücavir Alan Sınırları İçerisinde Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Mevzuata Uygun Depolanmaması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Belediyesi

Burdur Belediyesi belediye ve mücavir alan sınırları içerisinde üretilen ömrünü tamamlamış lastiklerin (ÖTL), toplanması ve geçici depolanması işinin yetkili kişilerce yapılmadığı ve Belediye tarafından uygun olmayan koşullarda depolanmak durumunda kalınan ÖTL’lerin Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca çevre lisansı verilmiş firmalarca geri dönüşüme taşınmadığı görülmüştür.

Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği (RG: 25.11.2006/26357)’nin “Tanımlar” kenar başlıklı 4’üncü maddesinin (l) bendinde ömrünü tamamlamış lastik, faydalı ömrünü tamamladığı belirlenerek araçtan sökülen orijinal veya kaplanmış, bir daha araç üzerinde kullanılamayacak durumda olan ve üretim esnasında ortaya çıkan ıskarta lastikler şeklinde; (m) bendinde ömrünü tamamlamış lastik üreticisi, lastiği araçlarında kullanarak ÖTL oluşumuna sebep veren gerçek ve tüzel kişiler ile ÖTL oluşumuna sebep verenin bilinmemesi durumunda ise ÖTL’leri zilyetliğinde veya mülkiyetinde bulunduran gerçek ve tüzel kişiler şeklinde; (n) bendinde yetkili taşıyıcı ise Yönetmeliğin 14’üncü maddesinde belirtilen özelliklere sahip araçları olan üretici ile sözleşme yapmış gerçek ve tüzel kişiler, şeklinde tanımlanmıştır.

Yönetmeliğin “Genel ilkeler” kenar başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde, geri kazanım ve bertaraf işlemlerinin, hava, su, toprak, bitki ve hayvanlar üzerinde tehlike yaratmadan, ses ve koku yoluyla çevreye herhangi bir olumsuz etkide bulunmadan ve doğal çevre ile koruma alanlarına zarar vermeden yapılmasının zorunlu bulunduğu; (b) bendinde, ÖTL’lerin geri kazanımının esas olduğu; (e) bendinde, ÖTL’lerin hangi sebeple olursa olsun vadi veya çukurlarda dolgu malzemesi olarak kullanılması, katı atık depolama tesislerine kabulü ve depolanması, ısınmada kullanılması, gösteri ve benzeri fiilleri kapsayacak şekilde her ne amaçla olursa olsun yakılmasının yasak olduğu ve aksi hallerde bu Yönetmeliğin 25 inci maddesi hükümlerinin uygulanacağı; (g) bendinde, ÖTL üreticilerinin, aracın lastiklerini değiştirdiğinde eski lastikleri, lastik dağıtımı ve satışını yapan işletmelere veya yetkili taşıyıcılara teslim edecekleri; (ğ) bendinde, ÖTL’lerin yetkili taşıyıcılara bedelsiz olarak teslim edileceği ve yetkisiz kuruluş ve kişilerin taşıma yapmasının yasak olduğu; (ı) bendinde, ÖTL’lerin yarattığı çevresel kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı, lastik üreticileri, ÖTL üreticileri, taşıyıcılar, geçici depolama alanı işletmecileri, geri kazanım ve bertarafçıların kusur şartı aranmaksızın müteselsilen sorumlu oldukları; (j) bendinde, ÖTL’lerden kaynaklanan her türlü çevresel zararın giderilmesi için yapılan harcamaların, kirleten öder prensibine göre karşılanacağı ve ortaya çıkan ÖTL’lerin bertarafından sorumlu gerçek ve tüzel kişilerin çevresel zararı durdurmak, gidermek ve azaltmak için gerekli önlemleri almaması veya bu önlemlerin yetkili makamlarca doğrudan alınması nedeniyle kamu kurum ve kuruluşlarınca yapılan gerekli harcamaların 21/7/1953 tarihli ve 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre ÖTL’lerin yönetiminden sorumlu olanlardan tahsil edileceği; kirletenlerin ödeme yükümlülüğünden kurtulabilmesi için, kirlenmenin önlenmesi ve sınırlanması konusunda her türlü tedbiri aldıklarını ispat etmeleri gerektiği kurallarına yer verilmiştir.

Yönetmelik’te değişik idareler ile gerçek ve tüzel kişilere görev, yetki ve sorumluluk verilmiştir. Bu bağlamda Yönetmeliğin 6’ncı maddesinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığının görev ve yetkileri, 7’nci maddesinde Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüklerinin görev ve yetkileri, 8’inci maddesinde belediyelerce alınacak tedbirler, 9’uncu maddesinde lastik üreticilerinin yükümlülükleri, 10’uncu maddesinde lastik kaplamacılarının yükümlülükleri, 11’inci maddesinde geri kazanım tesislerini işletenlerin yükümlülükleri, 12’nci maddesinde yetkili taşıyıcıların yükümlülükleri, 13’üncü maddesinde ise geçici depolama işletenlerin yükümlülükleri düzenlenmiştir.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Yönetmeliğin 6’ncı maddesine göre diğerleri yanında çevre ve şehircilik il müdürlüklerinden gelen aylık raporları değerlendirmek, izin, tesis kapatma onayı gibi her türlü bildirimi almak ve gerekli denetimleri yapmak, geri kazanım tesislerine çevre lisansı vermek, kota müracaatlarını değerlendirerek, belirlenen kota oranlarında üreticiler tarafından ÖTL’lerin taşınmasını, geri kazanımını ve bertarafını sağlatmak ve bu Yönetmeliğe aykırılık halinde gerekli cezanın uygulanmasını temin etmekle görevli ve yetkili iken; Yönetmeliğin 7’nci maddesine göre geçici depolama alanlarına bu Yönetmeliğin 21 inci maddesi gereğince izin vermek, izin verilen alanları Bakanlığa bildirmek ve bu alanları denetlemek, mücavir alan dışında, ÖTL üreticilerinin ÖTL’leri açık alanda biriktirmesini önlemek ve bunların yetkili taşıyıcılara teslim edilmesini sağlatmak, çevre lisansı olmadan faaliyette bulunan geri kazanım tesislerini Bakanlığa bildirmek ve bu Yönetmeliğe aykırı faaliyette bulunan işletmelere gerekli cezai işlemi uygulamak, geçici depolama alanlarından alınacak aylık toplam stok bilgilerini Bakanlığa göndermek ve geri kazanım ve bertaraf tesislerinde bu Yönetmelik hükümleri gereğince denetim yapmakla görevli ve yetkili kılınmıştır.

Bu düzenlemelere göre ÖTL’lerin geri kazanımı sürecinde, geri kazanım tesislerine çevre lisansı vermekten, kota müracaatlarını değerlendirerek, belirlenen kota oranlarında üreticiler tarafından ÖTL’lerin taşınmasını, geri kazanımını ve bertarafını sağlatmaya ve gerekli cezaları uygulamaya; geçici depolama alanlarına izin vermekten bu alanları denetlemeye, mücavir alan dışında, ÖTL üreticilerinin ÖTL’leri açık alanda biriktirmesini önlemekten, bunların yetkili taşıyıcılara teslim edilmesini sağlatmaya kadar bütün görev ve yetkiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile il müdürlüklerindedir.

Belediyeler ise Yönetmeliğin 8’inci maddesine göre; (a) ÖTL’leri, belediye katı atık depolama tesislerine kabul etmemek, (b) Geçici depolama alanları için uygun yer bulunamaması durumunda, geçici depolama alanları için yer göstermek, (c) ÖTL’lerin toplanması ile ilgili olarak üreticilerin sorumluluğu ve programı dahilinde, gerektiğinde üretici ile işbirliği yaparak, ayrı toplama yapmakla, halkı bilgilendirmekle ve eğitim programları düzenlemek, (ç) Mücavir alan içinde ÖTL üreticilerinin açık alanda ÖTL biriktirmesini önlemek ve (d) Denetimlerde, ÖTL’lerin yasal olmayan yollarla taşındığının, izinsiz geçici depolandığının, çevre lisansı olmadan geri kazanıldığı ve bertaraf edildiğinin tespiti halinde, durumu tespit tutanağı ile çevre ve şehircilik il müdürlüğüne bildirmek önlemlerini almakla yükümlü kılınmıştır.

Burdur ilinde, yer seçimi Yönetmeliğin 15’inci, teknik özellikleri ve işletme koşulları 16’ncı, işleticisinin yükümlülükleri ise 13’ncü maddesinde düzenlenen ve 7’nci maddesi uyarınca Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce izin verilen ÖTL geçici depolama alanı bulunmamaktadır.

Burdur ilinde Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce izin verilmiş ÖTL geçici depolama alanı işletmecisi gerçek ve tüzel kişinin olmaması karşısında, Burdur Belediyesinin, Yönetmeliğin 8’inci maddesinin birinci fıkrasının (ç) bendindeki mücavir alan içinde ÖTL üreticilerinin açık alanda ÖTL biriktirmesini önlemek tedbiri kapsamında ve (c) bendindeki ÖTL’lerin toplanması ile ilgili olarak üreticilerin sorumluluğu ve programı dahilinde, gerektiğinde üretici ile işbirliği yaparak, ayrı toplama yapmak tedbiri uyarınca ÖTL toplamak ve depolamak durumunda kaldığı; ancak Belediyeye ait geçici depolama alanının Yönetmeliğin 16’ncı maddesinde sıralanan teknik özelliklere ve işletme koşullarına uygun olmadığı görülmüştür.

Öte yandan, Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca Lastik Sanayicileri Derneği (LASTER) üyesi üç farklı firmaya, “6. Bölge: Güney Orta Anadolu: Afyon, Antalya, Burdur, Isparta, Konya, Aksaray, Karaman, Nevşehir illerini kapsamak üzere” toplama ve taşıma lisansı verilmiş olmasına rağmen, anılan firmaların Burdur ilinde Burdur Belediyesi tarafından uygun olmayan koşullarda geçici depolaması yapılan ÖTL’leri toplamadığı ve taşımadığı anlaşılmıştır.

İdarenin cevabında, ömrünü tamamlamış lastiklerin kontrolü yönetmeliğinde belirtilen görev ve sorumlulukların yerine getirilmesi için çalışmalara başlandığı ifade edilmekle birlikte, ne tür çalışmalar yapıldığına ilişkin açıklama yapılmadığı gibi bilgi ve belge de sunulmamıştır.

İdarenin, Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği’nde belirtilen görev, yetki ve sorumlulukların yerine getirilmesi için Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ile iletişime geçerek işbirliği içinde, Yönetmeliğin 13’üncü maddesindeki gerçek ve tüzel kişilerce işletilmek üzere, 16’ncı maddesindeki kriterlere uygun ÖTL geçici depolama alanının kurulmasının ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca çevre lisansı verilmiş yetkili taşıyıcılarla geçici depolama alanından taşınmasının sağlanması; sağlanamıyorsa, mevcut geçici depolama alanını Yönetmeliğin 16’ıncı maddesindeki kriterlere uygun hale getirerek, 5’inci maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi uyarınca, ÖTL’lerden kaynaklanan her türlü çevresel zararın giderilmesi için yapılan harcamalar, kirleten öder prensibine göre karşılanacağı ve ortaya çıkan ÖTL’lerin bertarafından sorumlu gerçek ve tüzel kişilerin çevresel zararı durdurmak, gidermek ve azaltmak için gerekli önlemleri almaması veya bu önlemlerin yetkili makamlarca doğrudan alınması nedeniyle yapacağı harcamaları, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre ÖTL’lerin yönetiminden sorumlu olanlardan tahsil etmesi gerekeceği değerlendirilmektedir.