|
ÖZET: Araç Kiralama Hizmet Alım İhalesi’nde belirlenen yaklaşık maliyetlerin gerçek piyasa fiyatlarıyla uyumlu olmadığı tespit edilmiştir. 2024 yılı için yapılan 3.060.871.676,25 TL bedelli ihale kapsamında, belirlenen maliyetlerin piyasa rayiçlerinin oldukça üzerinde olduğu görülmektedir. Kamu İhale Kanunu ve Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nde, yaklaşık maliyetin belirlenmesi için kapsamlı fiyat araştırmaları yapılması gerektiği belirtilmiştir. Ancak, yapılan incelemelerde, belirlenen fiyatların gerçek piyasa değerlerini yansıtmadığı ortaya çıkmıştır.
İdare, kiralanacak araçlar için 16 farklı grup belirlemiş ve 3 firmadan fiyat araştırması yapmıştır. Ancak, bu araştırmalar sonucunda elde edilen yaklaşık maliyetlerin, araçların edinim bedelleriyle karşılaştırıldığında oldukça yüksek olduğu anlaşılmaktadır. Örneğin, 5. grup araçların kasko değeri 1.270.043,51 TL iken, aylık kira bedeli 339.500 TL olarak belirlenmiştir. Bu durum, kaynakların etkin ve verimli kullanımına aykırı bir tablo ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, ihale sürecinde belirlenen yaklaşık maliyetlerin piyasa rayiçleriyle uyumlu olmaması, mevzuata aykırı bir durum teşkil etmektedir. İdare, fiyat bildirimlerini değerlendirirken gerçek piyasa verilerini dikkate almalı ve bu doğrultuda maliyet hesaplamalarını gerçekleştirmelidir. |
BULGU: Araç Kiralama Hizmet Alım İhalesindeki Yaklaşık Maliyetlerin Gerçek Piyasa Fiyatlarına Göre Oluşturulmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
İdare tarafından yapılan 2024/1083650 ihale kayıt numaralı 3.060.871.676,25 TL sözleşme bedelli “Araç Kiralama Hizmet Alımı İşi” ihalesinde araç kiralama hizmet alımı için belirlenen yaklaşık maliyet bedellerinin piyasa rayiçlerinin çok üzerinde olduğu görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Yaklaşık maliyet” başlıklı 9’uncu maddesinde;
“Mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalesi yapılmadan önce idarece, her türlü fiyat araştırması yapılarak katma değer vergisi hariç olmak üzere yaklaşık maliyet belirlenir ve dayanaklarıyla birlikte bir hesap cetvelinde gösterilir. Yaklaşık maliyete ihale ve ön yeterlik ilânlarında yer verilmez, isteklilere veya ihale süreci ile resmî ilişkisi olmayan diğer kişilere açıklanmaz.” Hükmü yer almaktadır.
Hizmet Alım İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Yaklaşık maliyete ilişkin ilkeler” başlıklı 7’nci maddesinde de;
“İdare tarafından, ihale onay belgesi düzenlenmeden önce, bu Yönetmelikte belirlenen esas ve usullere göre ihale konusu malın KDV hariç olmak üzere yaklaşık maliyeti hesaplanır ve dayanaklarıyla birlikte bir hesap cetvelinde gösterilir.” Düzenlemesine yer verilmiştir.
Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Yaklaşık maliyetin hesaplanmasına esas miktar ve fiyatların tespiti” başlıklı 8’inci maddesinde ise;
Yaklaşık maliyete ilişkin fiyatların tespitinde;
a) Kamu kurum ve kuruluşlarınca işin niteliğine göre belirlenmiş fiyatlar,
b) İhaleyi yapan idare veya diğer idarelerce gerçekleştirilmiş aynı veya benzer işlerdeki fiyatlar,
İlgili odalarca belirlenmiş fiyatlar,
ç) İhale konusu işi oluşturan iş kalemlerine veya gruplarına ilişkin olarak piyasadan yapılacak fiyat araştırması kapsamında elde edilecek fiyat tekliflerinin aritmetik ortalaması alınmak suretiyle ya da konusunda uzman bilirkişi ve ekspertizlerden soruşturularak oluşturulan fiyatlar,
…
Esas alınır.
İdareler yaklaşık maliyete ilişkin fiyatların tespitinde, (a), (b), (c), (ç) ve (d) bentlerinde belirtilen fiyatların birini, birkaçını veya tamamını herhangi bir öncelik sırası olmaksızın kullanabilirler.
.İstenen özellikleri taşımayan veya gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmadığı düşünülen fiyat bildirimleri ve proforma faturalar değerlendirmeye alınmaz ve buna ilişkin gerekçeler yaklaşık maliyet hesap cetvelinde gösterilir.
Özelliği bulunan hizmet alımlarında; önceki yıllarda bitirilmiş benzer nitelikteki işlerde oluşan fiyatların piyasa fiyatları ile karşılaştırılması suretiyle bulunan fiyatlar veya benzer nitelikteki hizmetlerde uzmanlık ve deneyimini kanıtlamış kamu ve özel sektör kuruluşları ile gerçek kişilerden soruşturularak oluşturulan fiyatlar kullanılabilir. Yapılan her türlü araştırmaya rağmen fiyatın tespit edilemediği veya tespit edilen fiyatların rayiçleri yansıtmadığının anlaşıldığı durumlarda; idarece re’sen fiyat belirlenir ve gerekçesi yaklaşık maliyet hesap cetvelinde gösterilir.” Düzenlemesi yer almaktadır.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümlerinden de anlaşılacağı üzere yaklaşık maliyetin tespit edilmesi hususunda idareler kısıtlanmamış, kamu kurumlarınca belirlenen fiyatlardan, kamu kurum ve kuruluşlarınca alımı yapılan benzer nitelikteki işlerden oluşan fiyatlardan, ilgili odalarca belirlenen fiyatlardan ve piyasadan yapılabilecek fiyat araştırmalarından yararlanılabileceği hüküm altına alınmıştır.
Mezkûr Yönetmelik maddesinin dördüncü fıkrasında açıkça belirtilen “…İstenen özellikleri taşımayan veya gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmadığı düşünülen fiyat bildirimleri ve proforma faturalar değerlendirmeye alınmaz ve buna ilişkin gerekçeler yaklaşık maliyet hesap cetvelinde gösterilir.” düzenlemesi ile gerçek piyasa rayiçlerine aykırı olarak bildirilen fiyatların değerlendirmeye alınmaması gerektiği açıkça ifade edilmiş ve bu konuda idarelere seçimlik hak tanınmamıştır.
Bu bağlamda, İdare; gerçek piyasa fiyatlarını yansıtmayan ve yaklaşık maliyetin hesaplanmasında hatalara sebep olabilecek fiyat bildirimlerini ve proforma faturaları değerlendirmeye almaksızın yaklaşık maliyeti piyasa rayiçlerine uygun olarak belirlemekle mükelleftir.
Söz konusu ihale kapsamında İdare, kiralanacak olan araçlar için 16 farklı grupta muhtelif araçlar belirlemiş ve yaklaşık maliyet hesabında kullanılmak üzere 3 adet firmadan fiyat araştırması yapmış, yapılan bu araştırma neticesinde aşağıdaki tabloda gösterilen yaklaşık maliyeti oluşturmuştur. Aynı zamanda yaklaşık maliyet fiyat araştırmasına teklif veren firmalardan bir tanesi ihaleye istekli olarak katılmış ve ihale neticesinde yüklenici olarak tabloda belirtilen bedeller üzerinden ihaleyi kazanmıştır.
Tablo 18: Araç Grupları ile Yüklenici Teklifi ve Yaklaşık Maliyeti
| Araç Grubu | Yüklenici Teklifi (TL) | Yaklaşık Maliyet (TL) |
| 5. Grup | 339.500,00 | 331.571,43 |
| 6. Grup | 359.500,00 | 351.571,43 |
| 10. Grup | 329.500,00 | 324.885,71 |
| 11. Grup | 339.500,00 | 364.828,57 |
| 12. Grup | 324.500,00 | 367.300,00 |
| 13. Grup | 379.500,00 | 425.614,29 |
| 14. Grup | 259.500,00 | 312.357,14 |
| 15. Grup | 499.500,00 | 628.757,14 |
| 16. Grup | 249.500,00 | 245.728,57 |
Yapılan incelemede, İdare tarafından ihale kapsamındaki araçlarla ilgili yüklenici firmaya ödenecek bedeller ile araçların harcama talimatının verildiği ay itibarıyla kasko değerlerine ilişkin Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği tarafından yayımlanan ve Motorlu Kara Taşıtları Kasko Değer Listesinde yer alan kasko sigortası değeri incelenmiş ve aşağıdaki tabloda gösterildiği üzere bazı gruplarda yer alan araçların aylık kira bedelleri ile araçlara ait kasko değerlerinden ulaşılan edinim (satın alma) bedelleri arasında sadece birkaç aylık fark olduğu tespit edilmiştir.
Tablo 19: Kiralanan Araçların Kaç Aylık Kira Bedeli ile Edinilebileceği
| Araç Grubu | Belediyenin Yükleniciye Ödeyeceği Aylık Kiralama Bedeli (TL) | Harcama Talimatının Verildiği Ay İtibarıyla İlgili Gruptaki Araçların Ortalama Kasko Değerleri (TL) | Kaç Aylık Kira Bedeli ile Aracın Edinilebileceği |
| 5. Grup | 339.500,00 | 1.270.043,51 | 3,74 |
| 6. Grup | 359.500,00 | 1.091.871,50 | 3,04 |
| 10. Grup | 329.500,00 | 1.289.798,95 | 3,91 |
| 11. Grup | 339.500,00 | 1.330.904,69 | 3,92 |
| 12. Grup | 324.500,00 | 1.875.011,20 | 5,78 |
| 13. Grup | 379.500,00 | 5.452.185,24 | 14,37 |
| 14. Grup | 259.500,00 | 1.432.983,00 | 5,52 |
| 15. Grup | 499.500,00 | 7.970.165,61 | 15,96 |
| 16. Grup | 249.500,00 | 606.664,25 | 2,43 |
Yukarıda yer verilen tablodan da anlaşılacağı üzere ihale kapsamında kiralanan araçlara ilişkin olarak belirlenen kira bedellerinin aracın edinim bedellerine göre çok yüksek olduğu aşikardır.
Örnek vermek gerekirse, 5. grup içerisinde yer alan bir araçların ortalama kasko değeri 1.270.043,51TL’dir. Araç için İdare tarafından ödenen bir aylık kira bedeli ise 339.500 TL’dir. Buna göre araç kiralanmak yerine İdare tarafından satın alınmak istense 3,74 aylık kira bedeli üzerinden araç satın alınabilecektir. Bu durum ise kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanımı açısından hayatın olağan akışına aykırı bir durum teşkil etmektedir.
Bu bağlamda, yaklaşık maliyet belirlenirken yaklaşık maliyetin piyasa rayiçlerinin çok üzerinde belirlendiği, bu sebeple araçlara ait kiralama bedelleri ile yaklaşık maliyetin birbiri ile gerçekçi bir uyum içerisinde olmadığı değerlendirilmektedir.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; 4734 sayılı Kanun hükümlerine göre yaklaşık maliyetin oluşturulduğu, 16 gruptan ibaret olan araç kiralama ihalesinde bulgu metninde yer almayan 1, 2, 3, 4, 7, 8 ve 9’uncu araç grupları için Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği tarafından yayımlanan ve harcama talimatının verildiği ay itibarıyla uygulanacak Motorlu Kara Taşıtları Kasko Değer Listesinde yer alan kasko sigortası değerinin %2’si aylık kira bedeli olarak ödendiği, bu bedelin güncel araç kiralama bedelinin altında seyrettiği, bu hususla alakalı yasal düzenlemelerin yapılmasının araç kiralamaihalelerinde gerek yaklaşık maliyet belirleme sürecinde gerekse de ihale aşamasında sağlıklı bir işleyişin önünü açacağı belirtilmiştir. İdare tarafından ayrıca yaklaşık maliyet tespit çalışmalarında bulguda belirtildiği haliyle 3 adet firmadan değil, 7 adet firmadan piyasa fiyat araştırmasının yapıldığı ifade edilmiştir.
Halbuki; İdare cevabında konu edilen 1, 2, 3, 4, 7, 8 ve 9’uncu araç gruplarının bulgu bünyesinde yer almaması söz konusu araçların yasal sınırlar kapsamında kiralanmasından kaynaklanmaktadır. Bulgu metninde yer alan gruplardaki araçlar için yaklaşık maliyet belirlenirken, kaç firmadan teklif alındığından bağımsız olarak, yaklaşık maliyetin piyasa rayiçlerinin çok üzerinde olduğu ve kiralama bedelleri ile yaklaşık maliyetin birbiri ile gerçekçi bir uyum içerisinde olmadığı ise açıktır.
Sonuç olarak, belediye tarafından yapılan ihalede temin edilecek ve farklı gruplarda yer alan araçlara ait yaklaşık maliyetlerin belirlenmesi adına firmalarca bildirilen fiyatların piyasa rayiçlerini yansıtıp yansıtmadığı kontrol edilmeksizin yaklaşık maliyet hesabında değerlendirilmesinin mevzuata aykırı bir uygulama olduğu düşünülmektedir.