|
ÖZET: Bazı idari para cezalarının tahsili için gerekli yasal işlemlerin yapılmadığı tespit edilmiştir. Belediyelere, çeşitli kanunlar çerçevesinde idari para cezası verme yetkisi tanınmakta olup, bu cezalar genellikle 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, 5393 sayılı Belediye Kanunu ve diğer ilgili mevzuatlar doğrultusunda uygulanmaktadır. Kabahatler Kanunu, idari yaptırımların genel usulünü belirlerken, cezaların tahsilinde 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümleri geçerlidir. Cezalar, tebliğ edildikten sonra tahakkuk etmekte ve belirli süreler içinde ödenmesi gerekmektedir.
2024 yılı itibarıyla, Belediyenin tahsil edilmesi gereken toplam idari para cezası 3.545.673.492,62 TL olarak belirlenmiştir. Ancak, bu tutarın bir kısmı için gerekli yasal işlemler gerçekleştirilmemiştir. Son beş yıl içinde, tahsil edilmesi gereken toplam idari para cezası 3.125.258.132,65 TL olarak kaydedilmiştir. Bu süreçte, ödeme emri gönderilmesi gereken mükellef sayısı 21.632, haciz işlemi başlatılması gereken mükellef sayısı ise 6.668 olarak tespit edilmiştir. Denetim sonuçlarına göre, Belediyenin idari para cezalarının tahsilatında mevzuata uygun hareket etmesi ve gerekli işlemleri zamanında gerçekleştirmesi önem arz etmektedir. Bu bağlamda, idari para cezalarının takip ve tahsil işlemlerinin etkin bir şekilde yürütülmesi gerekmektedir. |
BULGU: Bazı İdari Para Cezalarının Tahsili İçin Gerekli Yasal İşlemlerin Yapılmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Belediyesi
Bazı idari para cezalarının tahsiline yönelik herhangi bir işlem yapılmadığı görülmüştür.
Belediyelere bazı kanunlar ile idari para cezası verme yetkisi tanınmaktadır. Belediyeler tarafından idari para cezaları genelde; 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, 5393 sayılı Belediye Kanunu, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu, 3194 sayılı İmar Kanunu ve 2872 sayılı Çevre Kanunu hükümlerine göre verilmektedir. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu idari para cezalarına ilişkin yaptırımlar bakımından genel usul kanunu niteliğinde olan bir kanundur.
Mezkûr Kanun’un “Genel kanun niteliği” başlıklı 3’üncü maddesinde; bu Kanun’un idarî yaptırım kararlarına karşı kanun yoluna ilişkin hükümleri, diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması halinde ve diğer genel hükümleri, idarî para cezası veya mülkiyetin kamuya geçirilmesi yaptırımını gerektiren bütün fiiller hakkında uygulanacağı hükmü tesis edilmiştir.
Aynı Kanun’un “Zaman bakımından uygulama” başlıklı 5’inci maddesine göre; kabahatler karşılığında öngörülen idarî yaptırımlara ilişkin kararların yerine getirilmesi bakımından derhal uygulama kuralı geçerlidir.
Söz konusu Kanun’un “İdari para cezası” başlıklı 17’nci maddesinde ise; mahalli idareler tarafından verilen idarî para cezalarının, ilgili kanunlarında aksine hüküm bulunmadığı takdirde, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil olunacağı ve idarî para cezalarının kendi bütçelerine gelir kaydedileceği ifade edilmektedir.
Yine, Kanun’un 20’nci maddesinde “Soruşturma zamanaşımı” ve 21’inci maddesinde ise “Yerine getirme zamanaşımı” başlıkları altında idari para cezalarında uygulanan zaman aşımı sürelerine ilişkin hükümler yer almaktadır.
6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un “Ödeme zamanı ve önce ödeme” başlıklı 37’nci maddesine göre; amme alacakları özel kanunlarında belli edilen zamanlarda ödenir. Özel kanunlarında ödeme zamanı tespit edilmemiş amme alacakları ise, Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenen usule göre yapılacak tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir. Bu ödeme müddetinin son günü amme alacağının vade günüdür. Amme borçlusu isterse borcunu belli zamanlardan önce ödeyebilir.
Aynı Kanun’un “Ödeme emri” başlıklı 55’inci maddesinde; amme alacağını vadesinde ödemeyenlere, 15 gün içinde borçlarını ödemeleri veya mal bildiriminde bulunmaları lüzumunun bir ödeme emri ile tebliğ olunacağı ifade edilmiştir.
Mezkûr Kanun’un 62’nci maddesinde “Haciz”, 63’üncü maddesinde “Diğer hakların paraya çevrilmesi” ve 64’üncü maddesinde ise “Haciz varakası” başlıkları altında idari para cezalarına ilişkin bazı yaptırımlar hüküm altına alınmıştır.
Yukarıdaki açıklamalardan ve mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere; tüm kamu tüzel kişilerince verilecek idari para cezalarında uygulama birliği açısından 5326 sayılı Kabahatler Kanunu yürürlükte olup, usul ve esaslar bu Kanun kapsamında belirlenmektedir. Buna göre; toplumun düzenini, genel ahlâkı, genel sağlığı, çevreyi ve ekonomik düzeni korumak amacıyla idari para cezası yaptırımları uygulanmaktadır. İdari para cezaları muhatabına tebliğ edildiğinde tahakkuk etmekte olup, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilmektedir.
Ayrıca İdari para cezalarında gecikme zammı/faizi uygulaması bulunmamaktadır. Bu nedenle, idari para cezalarında derhal tahsil edilmesi esası geçerli olmaktadır. Cezanın kesinleşmesinden sonra idari para cezaları için ilgili kanunlarında ödeme zamanı gösterilmemiş ise, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 37’nci maddesine göre 1 ay içinde ödenmesi gerekmektedir. Bu süre içerisinde ödenmeyen idari para cezaları, ödeme emri tebliğ edilmek suretiyle cebri icra takibine tabi tutularak, kesinleşen kamu alacağının tahsili sağlanacaktır.
Yapılan incelemede, Belediyenin Gelir Müdürlüğü verileri ile Bütçe Gelirleri Kesin Hesap Cetveli verileri değerlendirilmiştir. Buna göre; 31.12.2024 tarihi itibarıyla 3.545.673.492,62 TL tutarında tahsil edilmesi gereken (2025 yılına devreden tahakkuk) idari para cezasının bulunduğu ve bu cezaların bir kısmının tahsili için gerekli yasal işlemlerin yapılmadığı tespit edilmiştir.
Bu kapsamda Belediyenin son 5 yıl içindeki idari para cezalarına ilişkin yaptırım ve tahsil durumu aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:
Tablo 56: 31.12.2024 Tarihi İtibarıyla İdari Para Cezalarına İlişkin Belediyenin Yaptırım ve Tahsil Durumunu Gösterir İcmal
| Dönem | Tebliği Yapılan Mükellef Sayısı |
Ödeme Emri Gönderilen Mükellef Sayısı |
Ödeme Emri Gönderilmeyen Mükellef Sayısı | Haciz İşlemi Başlatılan Mükellef Sayısı |
Haciz İşlemi Başlatılmayan Mükellef Sayısı | Tahsil Edilemeyen İdari Para Cezası Tutarı (TL) |
| 2020 | 14.502 | 8.048 | 5.685 | 149.133.732,17 | ||
| 2021 | 26.700 | 10.310 | 7.300 | 185.437.225,18 | ||
| 2022 | 25.446 | 17.686 | 8.545 | 726.311.361,17 | ||
| 2023 | 26.200 | 12.500 | 8.372 | 4.201 | 1.760 | 1.058.164.616,85 |
| 2024 | 22.204 | 2.481 | 13.260 | 1.406 | 4.908 | 1.006.211.197,28 |
| Toplam | 115.052 | 51.025 | 21.632 | 27.137 | 6.668 | 3.125.258.132,65 |
Tabloya göre, son 5 yıl içinde; tahsil edilmesi gereken idari para cezasının toplamı 3.125.258.132,65 TL’dir. Bu cezalardan ödeme emri belgesi gönderilmesi gereken mükellef sayısı 21.632 ve haciz işlemi başlatılması gereken mükellef sayısı ise 6.668’dir. Dolayısıyla Belediyenin idari para cezalarının tahsili için anılan mevzuat hükümlerine göre işlem yapması gerekmektedir.
Yukarıda yer verilen denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; idari para cezalarının takip ve tahsil işlemlerinin 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre yapıldığı, borçlu mükelleflerin ilk olarak sms, mail vb. yöntemlerle bilgilendirildiği, mevzuat hükümlerine göre gerekli kontroller yapıldıktan sonra ödeme emri tebliğ edildiği, tebliğ aşaması tamamlanan dosyalarla ilgili ödeme ve dava açma süresinin beklendiği, daha sonra ödemesi gerçekleşmeyen dosyalarla ilgili haciz işlemlerine başlandığı, haciz sürecinde; banka haczi, gayrimenkul haczi ve araç haczi yapıldığı, bu süreçte de ödeme yapılmadığı durumlarda kanuni temsilci yoluyla tahsilat işlemlerinin tamamlandığı ifade edilmiştir.
Ancak yukarıdaki tabloda da ortaya konulduğu üzere, İdarenin son 5 yıl içinde; tahsil edemediği idari para cezasının toplamı 3.125.258.132,65 TL’dir. Bu cezalardan ödeme emri belgesi gönderilmesi gereken mükellef sayısı 21.632 ve haciz işlemi başlatılması gereken mükellef sayısı ise 6.668’dir.
Sonuç olarak, Belediyenin idari para cezası uygulamasından doğan gelirlerini yukarıda anılan mevzuat hükümleri ve açıklamalar kapsamında takip ve tahsil etmesi gerekmektedir.