|
ÖZET: Kurumun mali yapısının sürdürülebilirliği, iç ve dış etkenlerden kaynaklanan risklerle tehdit altındadır. 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporu’na göre, ESHOT Genel Müdürlüğü, 2019-2024 yılları arasında sürekli zarar etmiş, gelirleri giderlerini karşılayamamıştır. 5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu çerçevesinde, kamu kaynaklarının etkin kullanımı ve hesap verme sorumluluğu vurgulanmakta, üst yöneticilerin mali yönetim ve kontrol sisteminin işleyişinden sorumlu olduğu belirtilmektedir. Ancak, ESHOT’un mali tabloları, 2024 yılı itibarıyla toplam gelirlerin giderleri karşılama oranının %68,45’e düştüğünü ve 3.228.046.204,03 TL bütçe açığı verdiğini göstermektedir.
Kurumun gelirlerinin büyük bir kısmı İzmir Büyükşehir Belediyesi’nden gelen yardımlarla sağlanmakta, bu durum ESHOT’un bağımsız mali yapısını olumsuz etkilemektedir. 2019 yılında %51,15 olan İBB’den gelen kaynakların toplam gelir içindeki oranı, 2024 yılı itibarıyla %67,09’a yükselmiştir. Bu durum, ESHOT’un kendi öz gelirlerinin yalnızca %32,91 seviyesinde kalmasına neden olmaktadır. Ayrıca, bilet fiyatlarının maliyet artışlarına paralel olarak artırılmaması ve personel giderlerindeki yüksek artışlar, kurumun mali dengesini daha da bozmuştur. Sonuç olarak, ESHOT’un mali yapısının iyileştirilmesi için yapısal düzenlemelere ihtiyaç duyulmaktadır. Kamu hizmeti niteliği taşıyan ulaşım hizmetlerinin sürdürülebilirliği için, maliyetlerin karşılanabilir seviyelerde belirlenmesi ve ek gelir kaynaklarının sağlanması gerekmektedir. Aksi takdirde, ESHOT’un faaliyetlerini sürdürebilmesi tehlikeye girecektir. |
BULGU: Kurumun Mali Yapısının Sürdürülebilirliğinde Riskler Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi
Kurumun içsel ve dışsal faktörlerden kaynaklanan sebeplerle hemen her yıl zarar etmesi nedeniyle, mali yapısının sürdürülebilirliğinde riskler bulunduğu tespit edilmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetim ve Kontrol Kanunu’nun “Dış denetim” başlıklı 68’inci maddesinde bu denetimin kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli olarak kullanılıp kullanılmadığının belirlenmesi, faaliyet sonuçlarının ölçülmesi ve performans bakımından değerlendirilmesi suretiyle yapılacağı belirtilmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Hesap verme sorumluluğu” başlıklı 8’inci maddesinde de; her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanların, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumludur ve yetkili kılınmış mercilere hesap vermek zorunda olduğu hükme bağlanmıştır.
Aynı Kanun’un “Üst yöneticiler” başlıklı 11’inci maddesinde üst yöneticilerin diğer sorumluluklarının yanında kaynakları etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanımını sağlamaktan, malî yönetim ve kontrol sisteminin işleyişinin gözetilmesi ve izlenmesinden sorumlu oldukları ifade edilmiştir.
Bu kapsamda, ESHOT Genel Müdürlüğünün mali tabloları incelendiğinde; kurumun 2019-2024 yılları arasında 2022 yılı hariç hemen her yıl zarar ettiği, toplam gelirlerinin giderlerini karşılayamadığı, faaliyetlerini İzmir Büyükşehir Belediyesinden (İBB) aktarılan bağış ve yardımlarla devam ettirebildiği, İBB tarafından aktarılan kaynaktan sonra bile sene sonu itibarıyla bütçe gelir-gider dengesinin sağlanamadığı ve bütçe açığını kapatmak için ilave finansman kaynağına ihtiyaç duyduğu anlaşılmaktadır.
Tablo 9: ESHOT Genel Müdürlüğünün 2019-2024 Yılları Arası Gelir-Gider Dengesi
| Yıl | Bütçe Giderleri | Bütçe Gelirleri | Gelir-Gider Dengesi | Gelirlerin Giderleri Karşılama Oranı (%) |
| 2019 | 1.089.321.501,03 | 1.003.428.783,81 | -85.892.717,22 | %92,12 |
| 2020 | 1.337.748.998,60 | 1.058.206.864,79 | -279.542.133,81 | %79,10 |
| 2021 | 1.945.725.898,72 | 1.349.260.161,58 | -596.465.737,14 | %69,34 |
| 2022 | 3.108.225.778,34 | 3.116.427.926,62 | 8.202.148,28 | %100,26 |
| 2023 | 5.397.719.316,01 | 4.249.642.497,26 | -1.148.076.818,75 | %78,73 |
| 2024 | 10.234.250.432,71 | 7.006.204.228,68 | -3.228.046.204,03 | %68,46 |
Bütçe genel sonuçlarına göre, 2024 yılı sonu itibarıyla ESHOT’un toplam gelirleri 7.006.204.228,68 TL, toplam giderleri ise 10.234.250.432,71 TL olarak gerçekleşmiştir. Bu verilere göre ESHOT’un 2024 yılı sonu itibarıyla, İBB’den yapılan bağış ve yardımlar dahil, toplam gelirlerinin toplam giderleri karşılama oranı %68,45 olup, sene sonu itibarıyla kurumun toplam giderlerinin %31,54’üne tekabül eden 3.228.046.204,03 TL bütçe açığı vermiştir.
Kurumun yıllar itibarıyla mali yapısındaki değişim trendine bakıldığında ise 2019 yılında 85,89 Milyon TL olan zararının, 2024 yılı sonuna gelindiğinde 37,6 kat artarak 3,22 Milyar TL’ye ulaştığı, 2019 yılında toplam gelirlerinin toplam giderlerini karşılama oranı %92,11 iken, bu oranın 2024 yılı sonu itibarıyla yaklaşık %25 oranında düşerek %68,45 gerilediği görülmektedir.
Kurum gelirlerinin giderlerini karşılama oranındaki gerilemeye paralel olarak her geçen gün ESHOT Genel Müdürlüğünün faaliyetlerini devam ettirebilmek için İzmir Büyükşehir Belediyesinden aktarılan kaynağa ve dış finansmana olan ihtiyacı artmaktadır. Aşağıda yer alan tabloda ESHOT Genel Müdürlüğünün 2019-2024 yılları arasındaki gelirlerinin dağılımı verilmiştir.
Tablo 10: Yıllar İtibarıyla ESHOT Genel Müdürlüğünün Gelir Dağılımı
| Yıl | Bilet Satış Gelirleri (A) | Diğer Öz Gelirleri (İzmir BB Dışında Kendi Öz Gelirleri Toplamı) (B) | İzmir BB’den Gelir Miktarı (C) | ESHOT Toplam Gelir Miktarı (Bilet + Diğer Özgelirleri + İzmir BB’den Aktarılan Tutar) (A+B+C) |
Bilet Gelirlerinin Toplam Öz Gelire Oranı (A)/(A+B) | İzmir BB’den Gelen Bağışların Toplam Gelirlere Oranı C/(A+B+C) |
| 2019 | 342.994.845,89 | 147.211.531,64 | 513.222.406,28 | 1.003.428.783,81 | %69,97 | %51,15 |
| 2020 | 217.602.265,04 | 149.788.125,51 | 690.816.474,24 | 1.058.206.864,79 | %59,23 | %65,28 |
| 2021 | 254.302.300,45 | 124.918.401,93 | 970.039.459,20 | 1.349.260.161,58 | %67,06 | %71,89 |
| 2022 | 640.316.727,21 | 101.074.199,41 | 2.375.037.000,00 | 3.116.427.926,62 | %86,37 | %76,21 |
| 2023 | 1.167.880.589,22 | 228.511.094,74 | 2.853.250.813,30 | 4.249.642.497,26 | %83,64 | %67,14 |
| 2024 | 1.871.577.674,41 | 434.430.367,57 | 4.700.196.186,70 | 7.006.204.228,68 | %81,16 | %67,09 |
Bu verilere göre, kurumun faaliyetlerini devam ettirebilmesi için 2019-2024 yılları arasında İzmir Büyükşehir Belediyesinden aktarılan kaynak miktarı (eskalasyona tabi tutulmasa bile) kümülatif olarak 12.102.562.339,72 TL’ye ulaşmıştır. 2019 yılıyla kıyaslandığında 2024 yılı sonunda İBB’den aktarılan kaynak miktarı 9,16 kat (%916) artarak 4,7 milyar TL’ye çıkmıştır. Kurumun toplam gelirleri içerisinde İBB’den aktarılan kaynağın oranı 2019 yılında %51,15 iken bu rakam 2024 yılı sonuna gelindiğinde %67,09 olarak gerçekleşmiştir. Diğer bir ifade ile ESHOT’un tüm gelirleri içinde kendi öz gelirlerinin payı sadece %32,91 olup, gelirlerinin üçte ikisinden fazlasını İzmir Büyükşehir Belediyesinden aktarılan kaynaklar oluşturmaktadır. Ancak yıllar itibarıyla kaynak aktarımındaki sürekli artışa rağmen, kurumun hemen her yıl sonu itibarıyla gelir-gider dengesi sağlanamadığı için, kurum faaliyetlerini devam ettirebilmek için ilave finansman ihtiyacı duymaktadır. 2024 sonu itibarıyla, 2019-2024 yılları arasında (İBB’den aktarılan kaynak sonrası) ihtiyaç duyulan finansman tutarı (enflasyon düzeltmesi yapılmadan nominal olarak bile hesaplansa) 5,33 milyar TL’yi aşmış bulunmaktadır.
Kurumun esas faaliyet gelirlerinin toplam giderleri karşılama oranına bakıldığında ise 2019 yılında kurum esas faaliyet gelirleri ile tüm giderlerinin %45’ini karşılayabiliyorken bu oran 2024 yılı sonunda yarı yarıya azalarak %22,53 seviyesine düşmüştür. Kurum 2019 yılında faaliyet gelirleri ile tüm akaryakıt maliyetini %171 oranında karşılarken bu oran altı yıllık süreçte 75,26 puan azalarak %96,17 seviyesine inmiştir. Aynı şekilde 2019 yılında toplam faaliyet gelirleri personel giderlerinin %88,21’ini karşılayabiliyorken bu oran cari yıl sonunda %50’den daha fazla azalarak %42,23’e düşmüştür. Bu verilere göre, bugün itibarıyla ESHOT faaliyet gelirleri ile akaryakıt ve personel giderlerini dahi karşılayamayacak durumdadır.
Tablo 11: Yıllar İtibarıyla ESHOT Gelirlerinin Giderleri Karşılama Durumu
| Yıl | Akaryakıt Maliyeti |
Personel Maliyeti |
Diğer Giderler |
Toplam Giderler (Akaryakıt+ Personel+ Diğer Giderler) | Eshot Toplam Gelirleri |
Faaliyet Gelirleri Toplamı | Faaliyet Gelirlerini n Tüm Giderleri Karşılama Oranı | Faaliyet Gelirlerinin Akaryakıt Giderlerini Karşılama Oranı | Faaliyet Gelirlerinin Personel Giderlerini Karşılama Oranı |
| 2019 | 285,95 | 555,74 | 247,63 | 1.089,32 | 1.003,43 | 490,21 | 45,00% | 171,43% | 88,21% |
| 2020 | 229,92 | 636,02 | 471,81 | 1.337,75 | 1.058,21 | 367,39 | 27,46% | 159,79% | 57,76% |
| 2021 | 304,08 | 866,54 | 775,11 | 1.945,73 | 1.349,26 | 379,22 | 19,49% | 124,71% | 43,76% |
| 2022 | 1.171,49 | 1.368,30 | 568,44 | 3.108,23 | 3.116,43 | 741,39 | 23,85% | 63,29% | 54,18% |
| 2023 | 1.508,39 | 2.919,56 | 969,77 | 5.397,72 | 4.249,64 | 1.396,39 | 25,87% | 92,57% | 47,83% |
| 2024 | 2.397,80 | 5.460,83 | 2.375,62 | 10.234,25 | 7.006,20 | 2.306,00 | 22,53% | 96,17% | 42,23% |
Yukarıda yer alan veri ve açıklamalardan da anlaşılacağı üzere ESHOT Genel Müdürlüğünün mali yapısı yıllar itibarıyla sürekli bozulmaktadır. Mevcut hali ile kurum faaliyet gelirleri temel giderlerini bile karşılamaktan uzak olup, mali yapısının sürdürülebilirliğinin risk altında olduğu görülmektedir. Her ne kadar bugüne kadar kurum faaliyetleri, bağlı olduğu Büyükşehir Belediyesinden yapılan bağış ve yardımlar ile sürdürülebilse de İBB’nin mali yapısında bozulma olması ve gerekli kaynak aktarımının yapılamaması durumunda, ESHOT’un faaliyetlerini devam ettirememe riski ile karşı karşıya olduğu anlaşılmaktadır.
Bu nedenle, kurumun mali yapısının düzeltilmesi ve daha sağlıklı bir mali yapı içerisinde faaliyetlerine devam ettirmesi için, mali yapının bozulmasına neden olan hususlarda yapısal bazı düzenlemeler yapılması gerektiği kanaatine varılmıştır. Kurumun mali yapısının bozulma sebeplerine bakıldığında ise aşağıda yer alan hususların mali yapıyı doğrudan ve en yüksek oranda etkilediği tespit edilmiştir.
Kurum Hizmet Bedelinin Maliyetlerin Altında Belirlenmesi Nedeniyle Faaliyet Gelirlerinin Faaliyet Giderlerine Oranla Düşük Kalması
ESHOT Genel Müdürlüğünün esas faaliyet alanı tekerlekli ulaşım hizmeti olup, esasen bir kamu hizmeti olan ulaştırma hizmetlerinin sunumunda sosyal maliyetler de göz önünde bulundurulduğundan, her zaman karlılık beklenemez. Kurumlar şehir içi trafik yoğunluğunun azaltılması, zararlı gaz emisyonunun düzeltilmesi, dar gelirli vatandaşlara destek olunması, toplu ulaşımı teşvik etmek gibi çeşitli nedenlerle sunmuş oldukları hizmetlerin bedelini maliyetinin altında belirleyebilirler. Söz konusu zarar kurum bütçesinden veya diğer kaynaklardan sübvanse edilebilir. Ancak kamu hizmeti için belirlenen bedelin bu kamu hizmetinin sürekliliği sağlayacak boyutta olması gerekmektedir. Aksi takdirde farklı saiklerle maliyetinin altında belirlenen kamu hizmeti, mali yapının bozulmasından dolayı belirli bir dönem sonra sunulamayacak duruma gelebilmektedir.
Bu kapsamda, ESHOT Genel Müdürlüğünün mali tablolarına bakıldığında, kurumun faaliyet gelirlerinin %81,16’sının, tüm gelirlerinin ise %26,71’inin bilet satış gelirlerinden oluştuğu görülmektedir. Söz konusu bilet satış gelirlerinin değişim trendi incelendiğinde, 2019 yılında bilet satış gelirlerinin toplam gelir içindeki payı %34,18 iken, 2020-2021 pandemi döneminde bu oranın %18,85’e kadar düştüğü, daha sonraki yıllarda hafif bir toparlanma olsa da hala pandemi öncesi dönem seviyesine çıkılamadığı ve 2024 yılı sonu itibarıyla bilet satış gelirlerinin tüm gelirler içinde ki payının %26,71 olarak gerçekleştiği tespit edilmiştir.
Tablo 12: Yıllar İtibarıyla Bilet Gelirlerinin Toplam ESHOT Gelirleri İçindeki Payı
| Yıl | Bilet Satış Gelirleri (A) |
Diğer Öz Gelirleri (İzmir BB Dışında Kendi Öz Gelirleri Toplamı) (B) |
İzmir BB’den Gelir Miktarı (C) | ESHOT Toplam Gelir Miktarı (Bilet+Diğer Özgelirleri+ İzmir BB’den Aktarılan Tutar) (A+B+C) | Bilet Gelirlerini n Toplam Öz Gelire Oranı (A)/(A+B) | Bilet Gelirlerini n Toplam Gelire Oranı |
| 2019 | 342.994.845,89 | 147.211.531,64 | 513.222.406,28 | 1.003.428.783,81 | 69,97% | 34,18% |
| 2020 | 217.602.265,04 | 149.788.125,51 | 690.816.474,24 | 1.058.206.864,79 | 59,23% | 20,56% |
| 2021 | 254.302.300,45 | 124.918.401,93 | 970.039.459,20 | 1.349.260.161,58 | 67,06% | 18,85% |
| 2022 | 640.316.727,21 | 101.074.199,41 | 2.375.037.000,00 | 3.116.427.926,62 | 86,37% | 20,55% |
| 2023 | 1.167.880.589,22 | 228.511.094,74 | 2.853.250.813,30 | 4.249.642.497,26 | 83,64% | 27,48% |
| 2024 | 1.871.577.674,41 | 434.430.367,57 | 4.700.196.186,70 | 7.006.204.228,68 | 81,16% | 26,71% |
Kurumun ana faaliyet alanına ilişkin giderlerinden akaryakıt giderinin ne ölçüde bilet gelirleri ile karşılanabildiğine bakıldığında, 2019 yılında aylık bilet satış gelirleri ile akaryakıt giderlerinin tamamı ödenip, bilet satış gelirlerinden diğer giderler için her ay ortalama 13,76 milyon TL aktarma yapılabilirken, 2024 yılına gelindiğinde tüm bilet gelirlerinin akaryakıt maliyetini karşılamaya yetmediği, kurumun faaliyetlerini devam ettirebilmek için her ay kurum bilet gelirlerinin %28,1’i oranında (aylık ortalama 43,90 milyon TL) finansman ihtiyacı duyduğu görülmektedir.
Tablo 13: Yıllar İtibarıyla Bilet Gelirlerinin Akaryakıt ve Personel Giderlerini Karşılama Durumu
| GÖSTERGELER (Milyon TL) |
2019 Aylık Ortalama |
2020 Aylık Ortalama | 2021 Aylık Ortalama |
2022 Aylık Ortalama |
2023 Aylık Ortalama |
2024 Aylık Ortalama |
| Akaryakıt Gideri | 23,83 | 19,16 | 25,34 | 97,62 | 125,7 | 199,82 |
| Bilet Gelirleri 800.3.4 | 37,59 | 28,47 | 27,35 | 28,46 | 102,43 | 155,92 |
| Personel Gideri | 46,31 | 53,00 | 72,21 | 114,03 | 243,30 | 455,07 |
| Bilet Gelirleri-Akaryakıt Giderleri | 13,76 | 9,31 | 2,01 | -69,17 | -23,27 | -43,90 |
| Bilet Gelirleri – Personel Giderleri | -8,72 | -24,53 | -44,86 | -85,57 | -140,87 | -299,15 |
Aynı şekilde bilet gelirleri ile personel giderlerinin karşılanma durumu incelendiğinde, 2019 yılında kurumun aylık ortalama bilet satış geliri ile personel maliyetlerinin %81,17’si karşılanıp, aylık sadece 8,72 milyon TL ilave finansmana ihtiyaç duyulurken, 2024 yılı sonuna gelindiğinde aylık ortalama bilet satış gelirleri, personel giderlerinin %34,27’sini karşılayabilir duruma gelmiştir. 2024 yılı sonu itibarıyla kurumun sadece personel giderlerini karşılayabilmek için aylık bilet satışlarının %191,86 oranında her ay ortalama 299,15 milyon TL ilave finansman ihtiyacı bulunmaktadır. Diğer bir ifadeyle, kurumun 2024 yılı sonu itibarıyla mevcut bilet satış gelirleri ile sadece personel ve akaryakıt giderleri dahi karşılanamamaktadır.
Toplam bilet gelirlerinin toplam gider karşısındaki trendine bakıldığında ise; ESHOT’un bilet satış gelirleri 2019 yılında 342,99 milyon TL iken bu rakam 2024 yılı sonunda 5,47 kat artarak 1,871 milyar TL’ye çıkmış, ancak 2019 yılında bilet satış gelirleri ile kurumun tüm giderlerinin %31,49’u karşılanabilirken, bu oran 2024 yılı sonunda %42 oranında azalarak %18,29’a inmiş bulunmaktadır. Bu durum faaliyet gelirlerinin %81,16’sını oluşturan bilet gelirlerinin toplam giderleri karşılamaktan oldukça uzak olduğunu göstermektedir.
Tablo 14: Bilet Satış Gelirlerinin Giderleri Karşılama Oranı
| Yıl | Akaryak ıt Maliyeti | Personel Maliyeti |
Toplam Giderler (Akaryakıt + Personel + Diğer Giderler) |
Faaliyet Gelirleri Toplamı (Akılı Bilet) | Akaryakı t Gideri Karşılam a Oranı % | Personel Gideri Karşıla ma Oranı % |
Akaryakıt + Personel Gideri Karşılama Oranı % | Faaliyet Gelirlerinin Toplam Giderleri Karşılama Oranı % |
| 2019 | 285,95 | 555,74 | 1.089,32 | 342,99 | 119,95 | 61,72 | 40,75 | 31,49 |
| 2020 | 229,92 | 636,02 | 1.337,75 | 217,60 | 94,64 | 34,21 | 25,13 | 16,27 |
| 2021 | 304,08 | 866,54 | 1.945,73 | 254,30 | 83,63 | 29,35 | 21,72 | 13,07 |
| 2022 | 1.171,49 | 1.368,30 | 3.108,23 | 640,32 | 54,66 | 46,80 | 25,21 | 20,60 |
| 2023 | 1.508,39 | 2.919,56 | 5.397,72 | 1.167,88 | 77,43 | 40,00 | 26,38 | 21,64 |
| 2024 | 2.397,80 | 5.460,83 | 10.234,25 | 1.871,58 | 78,05 | 34,27 | 23,82 | 18,29 |
Söz konusu durumun oluşmasında bilet satış fiyatlarının maliyetlerdeki artışa paralel bir şekilde artırılmamasının etkisinin büyük olduğu anlaşılmaktadır. 2019-2024 yılları arasında kurum tarafından belirlenen ortalama tam bilet fiyatları 4,8 kat, öğrenci ücretleri 3,47, diğer
indirimli kart fiyatları ise 4,51 kat artarken, akaryakıt fiyatlarının 6,8 kat arttığı görülmektedir. Buna göre, bilet satış fiyatlarındaki artış miktarının akaryakıt alım fiyatlarının gerisinde kaldığı anlaşılmaktadır. Akaryakıt fiyatlarındaki artışın yanında, otobüs filosunun eskimesi ve yeni hizmet hatlarının açılması gibi nedenlerle akaryakıt tüketim miktarının 2024 yılında %5,8 oranında artması, kurumun akaryakıt giderlerinin bilet fiyatlarının üzerinde artış göstermesine neden olmuştur.
Benzer durum, kurumun toplam giderlerinin %54’ünü teşkil eden personel giderlerinde de görülmektedir. 2019 yılında 555,74 milyon TL olan personel giderleri 2024 yılına gelindiğinde, memur ve işçilere toplu sözleşme kapsamında yapılan zamlar neticesinde, 9,8 kat artarak 5.460,83 milyon TL’ye çıkmış ve oransal olarak bilet satış fiyatlarının 2 katından daha fazla artış göstermiştir. Bu durum, kurumun bilet satışlarının toplam giderleri karşılama oranının azalmasına ve dış finansman ihtiyacının daha fazla artmasına neden olmuştur.
Yıllar itibarıyla hizmet verilen nüfus sayısı artmasına rağmen bilet satış gelirlerinin toplam gelir içindeki payının düşmesinde, bilet satış fiyatlarının kurum maliyetlerine paralel bir şekilde artırılamamasının yanında, son üç yıldır ESHOT’un biniş sayılarında düşüş yaşanması ve ESHOT otobüslerindeki fiyatlandırma mekanizmasının da etkili olduğu anlaşılmaktadır. 2022 yılında ESHOT bünyesinde toplam 279,43 milyon yolcu taşınırken bu rakam 2024 yılında 6,47 milyon kişi azalarak 272,96 milyona inmiştir. Sefer ve hat sayısı artmasına rağmen kurumun taşımış olduğu yolcu sayısındaki azalma, ESHOT’un 3 yıllık süreçte yaklaşık 100 milyon TL gelir kaybına neden olarak mali durumunu olumsuz yönde etkilemiştir.
Bunun yanında, ESHOT’un yolcu taşıma ücretlerine ilişkin fiyatlandırma mekanizması incelendiğinde, 2024 yılı itibarıyla toplam giderinin 10,23 milyar TL olduğu ve toplam 272,96 milyon yolcu taşındığı göz önüne alındığında, ortalama bir yolcuya ilişkin taşıma maliyetinin 37,49 TL olduğu ortaya çıkmaktadır. Ancak kurum tarafından bilet satışlarından elde edilen toplam gelir miktarının 1,87 milyar TL olduğu düşünüldüğünde, her bir taşıma için elde edilen ücret miktarının ortalama 6,87 TL olduğu ortaya çıkmaktadır. Buna göre, kurum her bir yolcunun biniş maliyetini karşılamak için biniş başına 30,62 TL ilave finansmana ihtiyaç duymaktadır.
Tablo 15: Bir Binişin Maliyeti, Elde Edilen Gelir Miktarı ve Maliyet Karşılama Oranı
| Yıllar | Bir Binişin Ortalama Maliyeti | Bir Yolcudan Sağlanan Ortalama Gelir |
Bir Binişten Kar / Zarar Durumu | Bir Yolcu İçin Alınan Ücretin Maliyeti Karşılama Oranı |
| 2019 | 5,05 | 1,72 | -3,33 | 34,06% |
| 2024 | 37,49 | 6,87 | -30,62 | 18,29% |
Söz konusu durumun oluşma nedenleri incelendiğinde, kurum tarafından 2024 yılında taşınan 272,97 milyon yolcunun sadece %41,62’sinin tam bilet kapsamında ücretlendirilebildiği, geri kalan yolcuların büyük kısmının öğrenci, öğretmen ve diğer indirimli tarifelerden oluştuğu anlaşılmıştır. Ayrıca, çeşitli mevzuat kapsamında ücretsiz ulaşım hizmeti verilen yolcu sayısının yıllar itibarıyla sürekli artması ve 2024 yılı itibarıyla toplam taşınan 272,97 milyon yolcunun %22,57’sine tekabül eden 62,6 milyon yolcunun serbest kart kapsamında ücretsiz taşınan yolcu olması, biniş başına ortalama bilet gelirlerinin düşük olmasında önemli bir rol oynadığı görülmektedir.
Tablo 16: Biniş Türlerine Göre Taşınan Yolcunun Oranları
| Yıl | Tam Binişin Toplam Binişe Oranı |
Öğrenci Binişinin Toplam Binişe Oranı | Serbest Binişinin Toplam Binişe Oranı | Diğer Binişlerin Toplam Binişlere Oranı |
| 2019 | 52,89% | 27,35% | 13,88% | 5,88% |
| 2020 | 58,36% | 22,88% | 12,41% | 6,35% |
| 2021 | 53,27% | 25,94% | 14,85% | 5,94% |
| 2022 | 41,24% | 31,33% | 22,06% | 5,37% |
| 2023 | 39,73% | 33,26% | 21,57% | 5,44% |
| 2024 | 41,62% | 30,20% | 22,57% | 5,61% |
Öte yandan, 2024 yılı içerisinde taşınan 272,97 milyon yolcunun %21,01’inin (57,35 milyon kişi) aktarmalı yolcu olduğu, ESHOT tarafından 2024 yılında bilet ücretlerinde güncelleme yapılmasına karşılık, daha önce aktarmalı yolculardan ücret alınırken bu uygulamanın kaldırılarak ilk 90 dakika içerisinde yapılan aktarmalardan herhangi bir ücret alınmamasının, hem kurumun gelirlerinin düşmesinde hem de biniş başına ortalama bilet fiyatının daha düşük gerçekleşmesinde önemli etkenlerden biri olduğu tespit edilmiştir.
Tablo 17: Tüm Binişler İçerisinde Aktarmalı Binişlerin Payı
| Yıl | Toplam Biniş | İlk Biniş | Aktarmalı Biniş | İlk Biniş % | Aktarmalı Biniş % |
| 2024 | 272.965.355 | 215.614.919 | 57.350.436 | %78,99 | %21,01 |
Sonuç olarak, yukarıda yer alan içsel ve dışsal faktörler nedeniyle bilet fiyatlarının kurumun faaliyet giderlerinin çok altına kalması, ESHOT Genel Müdürlüğünün mali yapısının bozulmasına, her geçen gün daha fazla dış mali kaynağa ihtiyaç duymasına ve sunmuş olduğu ulaşım hizmetini ancak büyükşehir belediyesinden alınan bağış ve yardımlarla yürütebilmesine sebep olmaktadır.
Otobüs Filosunun Eski Olması Nedeniyle Akaryakıt ve Bakım Onarım Giderlerinin Yüksek Olması
ESHOT Genel Müdürlüğünün personel giderleri dışındaki en büyük gider kalemlerinin başında akaryakıt giderleri gelmektedir. Akaryakıt giderleri yıllar itibarıyla akaryakıt fiyatlarının artışına paralel olarak sürekli yükselmektedir. 2019 yılında 285,95 milyon TL olan toplam akaryakıt giderleri 2024 yılı sonunda 2.397,80 milyon TL’ye çıkarak 8,39 kat artmıştır. Söz konusu artışın 6,8 katı akaryakıt fiyatlarının artmasından kaynaklanırken, kalan kısmı yeni hat açılması ve otobüs filosunun eskimesi nedeniyle eski araçların akaryakıt giderlerinin yeni araçlara göre yüksek olmasından kaynaklanmaktadır.
Tablo 18: Toplam Akaryakıt Maliyeti, Akaryakıt Fiyatlarındaki Artış Miktarı ve Hizmet Verilen Km
| Yıllar | Akaryakıt Maliyeti (Milyon TL) | Toplam Yakıt Tüketimi (Litre) |
Ortalama Akaryakıt Alım Fiyatı (TL) | Yıllık Hizmet Verilen Km | Günlük Verilen Hizmet Km |
Otobüs Başına Yıllık Hizmet Verilen Km |
| 2019 | 285,95 | 50.534.168 | 6,38 | 89.954.600 | 246.450,96 | 57.997,81 |
| 2020 | 229,92 | 43.140.517 | 6,09 | 80.723.999 | 221.161,64 | 49.615,24 |
| 2021 | 304,08 | 45.413.523 | 7,40 | 88.623.425 | 242.803,90 | 49.510,29 |
| 2022 | 1.171,49 | 52.710.831 | 22,52 | 100.330.375 | 274.877,74 | 57.827,31 |
| 2023 | 1.508,39 | 50.774.634 | 28,79 | 95.599.520 | 261.916,49 | 55.323,80 |
| 2024 | 2.397,80 | 53.474.099 | 42,21 | 99.768.201 | 273.337,54 | 58.860,30 |
31.12.2024 tarihi itibarıyla ESHOT’un envanterinde 1695 hizmet otobüsü bulunmakta ve bu otobüslerin yaş aralığı 1 ile 22 arasında değişmektedir. Otobüslerin ağırlıklı yaş ortalaması ise 11,09’dur. Kurum bünyesinde günlük ortalama 1200 araç servise çıkarken, yıllık 99,60 milyon km, günlük ise ortalama 273.337,54 km yol kat edilmektedir. Kurumun araç başına ortalama hizmet mesafesi ise 2024 yılı sonu itibarıyla 58.860,30 km olarak gerçekleşmiştir. Bu durum akaryakıt maliyetlerinde giderlerin düşürülmesi ve verimliliğin arttırılmasını, kurum mali yapısını açısından her geçen gün daha da önemli hale getirmektedir.
Yapılan incelemede, ESHOT tarafından akaryakıt sarfiyatının düşürülmesi amacıyla otobüslerdeki rölanti ve rejenerasyona bağlı akaryakıt tüketimlerinin azaltılması amacıyla çalışma yapıldığı, bu kapsamda rölantiye bağlı akaryakıt tüketiminin %33, rejenerasyona bağlı akaryakıt tüketiminin ise %41 oranında azaltıldığı tespit edilmiştir.
Ancak otobüs filosunun yaş ortalamasının sürekli yükselmesi ve buna bağlı olarak akaryakıt tüketiminin yeni otobüslere göre yüksek kalması, kurumun akaryakıt maliyetinin artmasına neden olduğu anlaşılmaktadır. Aşağıda yer alan tabloda 2024 yılında aynı hatta çalışan aynı tür araçların km başına ortalama tüketim değerleri verilmiştir.
Tablo 19: Araçların Model Yılı ve Türüne Göre Ortalama Yakıt Tüketimi
| Model Yılı | Türü | Ortalama Yakıt Tüketimi (Litre) | Model Yılı | Türü | Ortalama Yakıt Tüketimi (Litre) |
| 2007 | Solo | 0,52 | 2008 | Körüklü | 0,70 |
| 2024 | Solo | 0,44 | 2021 | Körüklü | 0,64 |
Buna göre, aynı hatta çalışan 2007 model bir araç ortalama km başına 0,52 litre yakıt harcarken, bu aracın muadili olan 2024 model araç 0,44 litre akaryakıt tüketmektedir. Körüklü türündeki otobüslerde ise bu tutar 2008 model için 0,70 litre iken 2021 model araçlar için 0,64 kilometredir. ESHOT bünyesinde yıllık yaklaşık 100 milyon km hizmet verildiği ve araç başına yıllık ortalama 58.860 km yol yapıldığı göz önüne alındığında; söz konusu mesafenin 2007 model solo araç ile katedilmesi durumunda araç başına 30.607 litre akaryakıt tüketilirken, 2024 model araç ile katedilmesi durumunda 25.898 litre olmaktadır. Aynı şekilde körüklü otobüslerle ulaşım hizmeti verilmesi durumunda 2008 model körüklü araç 41.202 litre akaryakıt tüketilirken, 2021 model araçlarla aynı hizmetin verilmesi durumunda akaryakıt tüketimi 37.670 litreye düşmektedir. Diğer bir deyişle, 2024 model solo araçlarla aynı hizmetin verilmesi durumunda araç başına yıllık 4.709 litre, 2021 model körüklü araçla hizmet verilmesi durumunda araç başına yıllık 3.532 litre daha az akaryakıt sarfiyatı yapılmaktadır. Bu durum, eski model araçların yeni araçlara göre araç başı işletme maliyetinin (2024 yılı ortalama akaryakıt fiyatlarıyla) solo araçlar için araç başına 198.766,89 TL, körüklü araçlar için 149.085,72 TL, ortalama olarak ise 173.926,30 TL yüksek olduğunu göstermektedir.
ESHOT bünyesinde servise çıkan 2019 ve öncesi model otobüslerin ortalama yakıt tüketimi km başına 0,5618 litre, 2020 ve sonrası yeni model araçların km başına ortalama tüketim değeri ise 0,4526 litredir. Kurum bünyesinde günlük servise çıkan 1.200 aracın ortalama 800 adedi 2019 ve öncesi yıllara ait araçlardan, 400 adedi 2020 ve sonrası model araçlardan oluşmaktadır. Buna göre, kurumun yıllar itibarıyla karma araç kullanımı ile ortalama akaryakıt tüketim miktarları ise aşağıda yer alan tabloda gösterildiği gibidir.
Tablo 20: Yıllar İtibarıyla Akaryakıt Tüketim Miktarları
| Yıllar | Tüketilen Akaryakıt (LT) |
Katedilen Mesafe (Km) | Km Başına Tüketim (LT) |
Tasarruf TL | 2019 Yılına Göre Tasarruf Edilen Yakıt Miktarı (LT) | 2024 Ortalama Akaryakıt Alım Fiyatına göre Toplam Tasarruf |
| 2024 | 53.474.099 | 99.768.201 | 0,5359 | 115.337.636 | 2.583.996,41 | 115.866.398,84 |
| 2023 | 50.774.634 | 95.599.520 | 0,5311 | 84.386.854 | 2.934.905,26 | 131.601.152,04 |
| 2022 | 52.711.479 | 100.330.375 | 0,5254 | 82.232.647 | 3.652.025,65 | 163.756.830,15 |
| 2021 | 45.413.523 | 88.623.425 | 0,5124 | 32.355.185 | 4.377.997,20 | 196.309.394,22 |
| 2020 | 42.759.592 | 80.723.999 | 0,5297 | 8.176.943 | 2.591.240,37 | 116.191.218,10 |
| 2019 | 50.534.168 | 89.954.600 | 0,5618 | |||
| Toplam | 322.489.265 | 16.140.164,88 | 723.724.993,34 |
Bu verilere göre, yeni araçların kullanıma girmesi dolayısıyla 5 yıllık dönemde ESHOT bünyesinde tüketilen akaryakıttan toplam 16,14 milyon litre, parasal tutar olarak da toplam 322.489.265,00 TL tasarruf edildiği görülmektedir. Söz konusu akaryakıt tüketimlerinin 2024 yılı ortalama akaryakıt alım bedeli üzerinden hesapladığımızda ise kurumun araç filosunu yenilemesi dolayısıyla toplam tasarruf miktarının 723.724.993,34 TL olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu durum, ulaşım hizmetinde kullanılan tüm araçlar yenilenebilseydi, kurumun akaryakıt ve buna bağlı işletim maliyetinin çok daha düşük olacağını ve tasarruf edilen miktarın yukarıda belirtilen miktardan daha fazla olacağını göstermektedir.
Öte yandan, ESHOT bünyesinde bulunan araçların yaşlarının yüksek olmasının, akaryakıt giderlerinin yeni modellere göre yüksek olmasının yanında, yıllık bakım onarım giderlerinin de yüksek olmasına neden olduğu görülmektedir. Aşağıda yer alan tabloda 2024 yılı içerisinde ESHOT bünyesinde personel hariç bakım onarım giderleri verilmiştir.
Tablo 21: Yıllar İtibarıyla ESHOT Otobüslerinin Bakım Onarım Gideri
| Yıllar | Bakım Onarım Gideri | Otobüs Sayısı | Otobüs Başına Bakım Onarım Gideri |
| 2019 | 60.460.322,78 | 1.551 | 38.981,51 |
| 2020 | 95.055.521,43 | 1.627 | 58.423,80 |
| 2021 | 90.388.733,21 | 1.790 | 50.496,50 |
| 2022 | 227.063.749,17 | 1.735 | 130.872,48 |
| 2023 | 466.173.832,39 | 1.728 | 269.776,52 |
| 2024 | 1.103.375.796,82 | 1.695 | 650.959,17 |
Buna göre, kurum bünyesinde araç başına ortalama bakım onarım gideri 2019 yılında 38,98 milyon TL iken, 2024 yılı sonuna gelindiğinde bu miktar yaklaşık 17 kat artarak 650.959,17 milyon TL’ye ulaşmıştır. Bu durum, otobüs filosundaki eskimeye paralel olarak araçlardaki bakım onarım giderlerinin de arttığı ve bunun sonucunda da işletim faaliyetinin yeni araçlara göre her geçen yıl daha da yükseldiği göstermektedir.
Sonuç olarak, kurumun mali yapının bozuk olması nedeniyle mevcut otobüs filosunun yenileyememesinin, kurumun işletim maliyetlerini araç başına 824.885,47 TL artırarak hem mali yapısının daha da bozulmasına hem de verilen hizmet kalitesinin yeni otobüslere göre daha düşük olmasına neden olduğu anlaşılmaktadır.
Kurumun Mali Yapısının Bozuk Olmasına Karşılık Personeline Yüksek Zam Yapılması ve Kanuni Limitin Üzerinde Sosyal Denge Tazminatı Ödenmesi
ESHOT’un yıllar itibarıyla sürekli zarar etmesine karşılık, personel ücretlerine kurum gelirlerindeki artış oranın üzerinde zam yapıldığı, 4688 sayılı kanun kapsamında imzalanan sosyal denge ödemelerinin kanuni limitlerin de üzerinde olacak şekilde belirlendiği, bu nedenle zaten bozuk olan mali yapının daha da bozulmasına neden olunduğu tespit edilmiştir.
Yıllar itibarıyla ESHOT’un personel giderlerinin artış trendi incelendiğinde, kurumun 2019-2024 arasında faaliyet gelirleri 4,71 kat, İBB’den aktarılanlar dahil toplam gelirleri 6,98 kat artarken, personel giderlerinin 9,83 kat artması nedeniyle; 2019 yılında toplam faaliyet gelirleri ile personel giderlerinin %88,21’i karşılanabilirken bu oran 2024 yılında yarı yarıdan daha fazla azalarak %42,23 seviyesine düştüğü, 2019 yılında toplam gelirlerinin %55,38’i personel giderlerine giderken bu oranın 2024 yılı sonunda %77,94’e çıktığı görülmüştür.
Tablo 22: Kurum Faaliyet Gelirlerinin Personel Giderlerini Karşılama Oranı
| Yıl | Toplam Giderler |
Toplam Gelirler |
Faaliyet Gelirleri Toplamı |
Toplam Personel Gideri |
Personel Giderlerinin Toplam Giderler İçindeki Payı |
Personel Giderinin Kurumun Toplam Gelirine Oranı |
Faaliyet Gelirlerinin Personel Giderlerini Karşılama Oranı |
| 2019 | 1.089,32 | 1.003,43 | 490,21 | 555,74 | 51,02% | 55,38% | 88,21% |
| 2020 | 1.337,75 | 1.058,21 | 367,39 | 636,02 | 47,54% | 60,10% | 57,76% |
| 2021 | 1.945,73 | 1.349,26 | 379,22 | 866,54 | 44,54% | 64,22% | 43,76% |
| 2022 | 3.108,23 | 3.116,43 | 741,39 | 1.368,30 | 44,02% | 43,91% | 54,18% |
| 2023 | 5.397,72 | 4.249,64 | 1.396,39 | 2.919,56 | 54,09% | 68,70% | 47,83% |
| 2024 | 10.234,25 | 7.006,20 | 2.306,00 | 5.460,83 | 53,36% | 77,94% | 42,23% |
ESHOT bünyesinde 2019 yılında çalışan sayısı 4.275 kişi iken, bu rakam 2024 yılı sonunda %13,38 oranında artarak 4.847 kişiye çıkmıştır. Kurumun personel giderlerinin yükselmesinde personel sayısındaki artıştan ziyade, özellikle son yıllarda personel ücretlerine enflasyonun yaklaşık iki katı zam yapılmasının etkili olduğu görülmektedir. Personel giderleri 2019-2022 yılları arasında enflasyon ile paralel bir artış trendi izlerken, 2023 ve 2024 yıllarında enflasyon oranının yaklaşık iki katı artmıştır. Bu yüksek oranlı artış nedeniyle kurum, faaliyetlerini sürdürebilmek için hizmet alımı yaptığı şirketlerde çalışan personellere ait vergi ve SGK prim borçlarını ödeyemeyerek sadece bu çalışanlara ait net ücreti yatırabilmiştir. Söz konusu bu durum, kurumun iş gücü hizmeti aldığı Belediye Personel Şirketlerine borcunu artırırken, aynı zamanda ödenemeyen vergi ve SGK prim borçları nedeniyle faiz yükü ile karşı karşıya kalmasına ve mali yapısının daha da bozulmasına neden olmuştur.
Bunun yanında, memurlara yasal limitin üzerinde sosyal denge tazminatı ödenmesi de kurumun mali yapısını bozucu yönde etkide bulunmuştur. Aşağıda yer alan tabloda, 2019-2024 yılları arasında kurum tarafından memurlara ödenen sosyal denge tazminatı tutarları ile kanunen ödenebilecek tavan tutar miktarları verilmiştir. Yıllar itibarıyla bakıldığında, sosyal denge tazminatı ödemelerindeki limit aşımının her geçen yıl oransal olarak daha da arttığı, 2019 yılında %41,84 olan limit aşımının, 2020 yılında %57,01’e, 2021 yılında %74,95’e, 2022 yılında %77,76’ya, 2023 yılında 108,80’e ve 2024 yılında ise %176,63’e çıktığı tespit edilmiştir.
Tablo 23: 2019-2024 Yılları Arası Sosyal Denge Tazminatı Ödeme Miktarı ve Değişim Oranları
| Yıllar | Ödenen Toplam Denge Tazminatı Tutarı |
Kanuni Olarak Ödenebilecek Tavan Sosyal Denge Tazminatı Tutarı |
Kanuni Limit Üzerinde Ödenen Toplam Sosyal Denge Tazminatı Tutarı | Oransal Olarak Kanuni Limitin Ne Kadar Aşıldığı |
| 2019 | 8.847.281,88 | 6.237.225,31 | 2.610.056,57 | %41,85 |
| 2020 | 11.102.112,16 | 7.070.884,13 | 4.031.228,03 | %57,01 |
| 2021 | 14.405.365,42 | 8.233.966,56 | 6.171.398,86 | %74,95 |
| 2022 | 25.042.773,40 | 14.087.884,10 | 10.954.889,30 | %77,76 |
| 2023 | 51.322.128,56 | 24.579.603,16 | 26.742.525,40 | %108,80 |
| 2024 | 117.835.582,53 | 42.596.062,53 | 75.239.520,00 | %176,63 |
| Toplam | 228.555.243,95 | 102.805.625,79 | 125.749.618,16 | %122,32 |
Esasen belediyelerin mali yapısının iyi olması durumunda ödenebilecek olan sosyal denge tazminatı, ESHOT dahil ülkemizdeki birçok belediye ve bağlı kuruluşları tarafından sanki maaşın zorunlu bir unsuru gibi algılanmakta ve genellikle tavan orandan veya tavan oranının üzerindeki bir orandan ödenmektedir. Ancak bu durum mevzuata aykırı olduğu gibi, aynı zamanda zaten bozuk olan mali yapının daha da bozulmasına sebebiyet vermektedir. Oysa ki belediyelerin sosyal denge tazminatı verme gibi bir zorunluluğu olmadığı gibi, kurumların bu ödemeyi mali yapılarını bozmayacak oran ve miktarda yapmaları esastır. Aksi takdirde kurumun mali yapısının daha da bozulmasına neden olunarak, dış finansman ihtiyacının artmasına ve de faaliyetlerinin sürdürülememe riskinin artmasına sebebiyet verilmektedir.
Serbest Kart Kullanım Oranının Sürekli Olarak Genişlemesine Karşılık Merkezi İdareden Gerekli Kaynak Aktarımının Yapılmaması
Yıllar itibarı ile 4736 sayılı kanun başta olmak üzere değişik mevzuat düzenlemeleri ile belediyelerin sunmuş olduğu toplu ulaşım hizmetlerinden ücretsiz veya indirimli yararlanan kişi ve kamu personeli sayısı sürekli olarak artmaktadır. Ancak kanunen ücretsiz olarak ulaşım hizmetinden yararlananlar için genel bütçe gelirlerinden yerel yönetimlere yeterli kaynak aktarılmaması nedeniyle ulaşım hizmeti sunan kurum ve kuruluşların mali yapıları bu düzenlemelerden olumsuz yönde etkilenmektedir.
Bugün itibarıyla, 65 üzeri ve engelli vatandaşlarımız, Emniyet, Jandarma ve Sahil Güvenlik Hizmeti Sınıfında çalışanlar, er ve erbaşlar, Basın Kartı sahipleri gibi birçok kişi ve kamu personeli, belediyeler tarafından sunulan toplu ulaşım hizmetlerinden ücretsiz yararlanırken, 60 yaş üstü vatandaşlarımız, öğretmen ve öğrenciler gibi birçok kişi de ulaşım hizmetlerinden indirimli olarak yararlanmaktadır.
Bu kapsamda ESHOT bünyesinde ücretsiz ve indirimli taşınan yolcuların sayısına bakıldığında, kurum bünyesinde ücretsiz taşınan yolcu sayısının gerek sayı gerekse oran olarak yıllar itibarıyla sürekli arttığı görülmektedir. 2019 yılında toplam yolcuların %13,88’i serbest kart kapsamında taşınan yolcu iken bu oran 2024 yılına gelindiğinde %22,57’e çıkmıştır. 2019 yılında taşınan toplam 246,76 milyon yolcunun 34,25 milyonu serbest kart kapsamında ücretsiz taşınırken, 2024 yılında 272,97 milyon yolcunun 61,6 milyonu serbest kart kapsamında ücretsiz taşınan yolcu olarak gerçekleşmiştir.
Oransal olarak analiz edildiğinde ücretsiz taşınan yolcu sayısının %60,61 oranında artarak 13,88’den %22,57’ye, taşınan yolcu sayısı olarak bakıldığında ise %79,85 oranında artarak 34,25 milyondan 61,6 milyona çıktığı görülmektedir. 2024 yılında taşınan yolcu sayısı 2019 yılına göre %10,47 artarak 246,76 milyondan 272,97 milyona çıkmasına karşılık, ücretli taşınan yolcu sayısı 2019 yılında 212,51 milyon iken 2024 yılına gelindiğinde 1,14 milyon azalarak 211,37’ye düşmüştür. Diğer bir deyişle, kurumun yolcu sayısı %10,47 artarken hasılat elde ettiği yolcu sayısı 1,14 milyon kişi azalmıştır.
Tablo 24: Yıllar İtibarıyla Ücretsiz Taşınan Yolcuların Oranları
| Yıl | Toplam Biniş |
Serbest Ücretsiz Biniş | Tam Binişin Toplam Binişe Oranı |
Öğrenci Binişinin Toplam Binişe Oranı |
Serbest Binişinin Toplam Binişe Oranı |
Diğer Binişlerin Toplam Binişlere Oranı |
| 2019 | 246.764.203 | 34.250.871 | 52,89% | 27,35% | 13,88% | 5,88% |
| 2020 | 137.814.552 | 17.102.786 | 58,36% | 22,88% | 12,41% | 6,35% |
| 2021 | 162.947.697 | 24.197.733 | 53,27% | 25,94% | 14,85% | 5,94% |
| 2022 | 279.429.046 | 61.642.048 | 41,24% | 31,33% | 22,06% | 5,37% |
| 2023 | 276.261.067 | 59.589.512 | 39,73% | 33,26% | 21,57% | 5,44% |
| 2024 | 272.965.355 | 61.608.281 | 41,62% | 30,20% | 22,57% | 5,61% |
Aşağıda yer alan tabloda serbest kart kapsamında ücretsiz taşınan yolcular ile indirimli tarifelerden yararlanan yolcuların tam ücret kapsamında taşınmasında durumunda kurumun elde edeceği toplam gelir miktarı verilmiştir. Buna göre 2019-2024 yılları arasında serbest kart kapsamında ücretsiz taşınan yolcular sonucu kurumun toplam 1.644.278.084,17 TL hasılat kaybının olduğu görülmektedir. Bunun yanında, dini ve milli bayramlarda tüm yolcuların ücretsiz taşınması nedeniyle oluşan hasılat kaybı 94.911.080,53 TL olup, söz konusu dönemde ücretsiz taşınan yolcular nedeniyle kurumun hasılat kaybı toplamda 1.739.189.164,70 TL olarak gerçekleşmiştir. Bu tutar ilgili dönemdeki tam bilet ücretleri üzerinden nominal olarak hesaplandığından, 2024 yılı cari bilet fiyatları üzerinden hesaplandığında hasılat kaybının çok daha yüksek olduğu açıktır.
Tablo 25: Ücretsiz ve İndirimli Binişler Nedeniyle Oluşan Hasılat Kaybı
| Yıl | Serbest Binişlerden Hasılat Kaybı (TL) | İndirimli Binişlerden Hasılat Kaybı | Serbest+İndirimli Toplam Hasılat Kaybı (TL) | Dini ve Milli Bayram Günlerindeki Hasılat Kaybı (TL) |
| Yıl | (65 Yaş, Basın, TÜİK, Emniyet, Jandarma, Sahil Güvenlik, Gazi vs. ) | (Öğrenci, Öğretmen, 60 Yaş) | Serbest ve İndirimli Binişlerden Toplam Kayıp |
23 Nisan, 1 Mayıs, Ramazan Bayramı, 19 Mayıs, Kurban Bayramı, 15 Temmuz, 30 Ağustos, 29 Ekim (13 gün) |
| 2019 | 65.797.830,01 | 57.594.715,92 | 123.392.545,93 | 9.907.217,00 |
| 2020 | 37.357.749,63 | 36.952.343,64 | 74.310.093,27 | 5.517.434,00 |
| 2021 | 55.530.707,25 | 55.391.479,77 | 110.922.187,02 | 6.524.265,00 |
| 2022 | 261.538.684,78 | 256.612.478,89 | 518.151.163,67 | 18.122.959,00 |
| 2023 | 491.077.375,12 | 527.180.043,53 | 1.018.257.418,65 | 14.658.216,25 |
| 2024 | 732.975.737,38 | 631.246.944,19 | 1.364.222.681,57 | 40.180.989,28 |
| Toplam | 1.644.278.084,17 | 1.564.978.005,94 | 3.209.256.090,10 | 94.911.080,53 |
4736 sayılı kanunun 2. ve 3. fıkra hükümleri kapsamında ücretsiz ve/veya indirimli taşınan yolcular için, bu yolcuların belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketler tarafından taşınması durumunda, şehiriçi toplu taşıma hizmeti veren her bir ulaşım aracı ile özel deniz ulaşımı aracı için bunların işletmecilerine, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından ilgili belediyeler aracılığıyla her ay gelir desteği ödemesi yapılmaktadır. Ancak bu yardımdan belediyeler yararlanamamaktadır. Bu nedenle, çeşitli mevzuat hükümleri çerçevesinde ücretsiz binişlerin sayısı sürekli artarken merkezi bütçeden buna mukabil gelir desteğinin verilmemesinin özelde ESHOT’un genelde ise tüm belediyelerin ulaşıma ilişkin mali yapısını bozucu etki doğurduğu kanaatine varılmıştır.
Büyükşehir Belediyelerinin Hizmet ve Sorumluluk Alanı 5216 ve 6360 sayılı Kanunlar ile Genişlemesine Rağmen Yeterli Gelir Desteğinin Sağlanamaması
İzmir Büyükşehir Belediyesinin sorumluluk alanında 3030 sayılı Kanun ile ilk kurulduğu 1984 yılında toplam 11 ilçe bulunurken, 5216 sayılı kanun ile bu rakam 21’e çıkmış, 6360 sayılı kanunla da 30 ilçeye yükselmiştir.
Özellikle 6360 sayılı kanun ile büyükşehir belediyelerinin hizmet alanı tüm ilçeleri kapsayacak şekilde genişletilmiş ve büyükşehirlere bu ilçelere de ulaşım başta olmak üzere merkez ilçelerde sunulan hizmetlerin sorumluluğu verilmiştir. Ancak bu durum, söz konusu genişlemeyle paralel olacak şekilde genel bütçeden ulaşım hizmetler için gerekli ek kaynak sağlanamadığı için, büyükşehir belediyelerinin özellikle ulaşım hizmetlerinin mali durumunu olumsuz yönde etkilemiştir. Bunun en büyük sebeplerinden biri, yeni eklenen ilçelerin merkez ilçelere olan uzaklıklarının fazla olmasına karşılık nüfuslarının görece daha düşük olmasıdır. Diğer bir ifade ile mevcut fiyat tarifesi kapsamında yolcu taşıma işleminin daha maliyetli olmasına karşılık bu maliyeti karşılayacak gelir elde edilememesidir.
Bu kapsamda ESHOT verilerine bakıldığında, 6360 sayılı kanun ile sorumluluk alanına eklenen 9 ilçe ile toplam 524.375 kişiye daha hizmet verilmeye başlandığı, bu hizmeti sunabilmek için 31 yeni hat açıldığı, bunların 19 tanesine doğrudan ESHOT otobüsleri ile kalan 12 hatta İZTAŞIT üzerinden hizmet verildiği tespit edilmiştir. Yeni açılan bu hatlarda aylık ortalama 990.000 km hizmet verilirken, her ay yaklaşık 84 milyon TL maliyete katlanıldığı, mesafenin uzun, nüfusun görece az olması nedeniyle yeni açılan hemen hemen tüm hatlarda zarar edildiği ve elde edilen gelirin hizmet maliyetini karşılamaktan uzak olduğu anlaşılmıştır. Bu durum, zaten mali yapısı bozuk olan ve genel olarak 6360 sayılı kanundan önceki hatların neredeyse tamamında zarar eden kurumun, yeni eklenen hatlarla zararının daha da artmasına ve mali dengesinin bozulmasına neden olmuştur.
Kurumun Çatı Kuruluşu Olmaması Nedeniyle Uygulamada Zorluklar Yaşanması
İzmir Büyükşehir Belediyesi bünyesinde şehir içi ulaşım hizmetleri ESHOT yanında İZBAN, İZTAŞIT, İZULAŞ, METRO, TRAMVAY, İZDENİZ gibi çok farklı kurumlar tarafından yerine getirilmektedir. İZBAN, METRO ve TRAMVAY raylı sistemler olarak çalışırken, ESHOT, İZULAŞ ve İZTAŞIT lastik tekerlekli ulaşım hizmeti vermekte ve deniz ulaşımı ise feribot seferleriyle İZDENİZ tarafından geçekleştirilmektedir. İzmir il sınırları içerisinde ESHOT dahil tüm ulaşım aktörleri tarafından taşınan yolcu sayısı 2024 yılı sonu itibarıyla 594 milyonu aşmıştır.
İzmir’in şehir olarak oldukça büyük ve dağınık bir yerleşime sahip olması nedeniyle farklı ulaşım aktörlerinin bulunması oldukça doğal ve beklenen bir durumdur. Ancak bu kurumların gerek gelir gerekse ulaşım hizmetlerini koordine edecek çatı bir kuruluşunun olmaması ve ulaşım aktörlerinin her birinin kendi içinde bütçe bazlı organizasyon yapısına sahip olması nedeniyle, taşınan yolcu ile elde edilen gelir arasında her zaman uyum sağlanamadığı görülmüştür.
Aşağıda yer alan tabloda İzmir bünyesinde taşınan yolcuların oransal olarak hangi kurumlar tarafından taşındığı ve elde edilen hasılatın kurum bazında paylaşımı verilmiştir. Buna göre, ESHOT tarafından şehir içindeki tüm yolcuların %46’sı taşınmasına karşılık kurumun ulaşım hasılat içindeki payı %41’dir ve oransal olarak elde edilen gelir taşınan yolcudan daha azdır. Buna karşılık İZBAN’ın şehir içi yolcu taşımasındaki payı %14 iken elde ettiği hasılat tüm hasılatın %19’una tekabül etmektedir. Aynı şekilde İZDENİZ’in toplam yolcu taşımasındaki payı sadece %2 iken, elde etmiş olduğu gelir, tüm yolcu taşıma hasılatının %6’sını oluşturmaktadır. Söz konusu durumun oluşmasında, ESHOT bünyesinde ücretsiz taşınan serbest biniş kartlı yolcu oranının %22,57 olmasına karşılık, diğer ulaşım aktörlerinde bu oranın %20 olması ve diğer ulaşım aktörleri tarafından taşınan yolcuların ESHOT’u genellikle aktarma yapmak için kullanmasının etkili olduğu anlaşılmıştır.
Tablo 26: Taşınan Yolcuların Kurum Bazında Oransal Dağılımı
| Kurum Adı | Yolcu Taşımada Payı | Hasılatta Payı | Kurum Adı | Yolcu Taşımada Payı | Hasılatta Payı |
| ESHOT | %46 | %41 | TRAMVAY | %6 | %4 |
| İZBAN | %14 | %19 | METRO | %16 | %14 |
| İZDENİZ | %2 | %6 | İZULAŞ | %11 | %9 |
| İZTAŞIT | %5 | %7 |
İzmir’in ulaşım yapılanmasına bakıldığında aktarma odaklı bir ulaşım ağının olduğu görülmektedir. Bu durum kurumların gelir dağılımını ve mali yapılarını önemli ölçüde etkilemektedir. Çünkü 2024 yılı öncesinde belli bir süre içinde yapılan aktarmalardan indirimli oran üzerinden ücret alınırken bu uygulamaya 2024 yılı ortasından itibaren son verilmiştir. 31 Aralık 2024 itibarıyla şehir içindeki ulaşım hizmetlerinden (İZBAN hariç) ilk binişten itibaren 90 dakika içinde yapılan aktarmalardan herhangi bir ücret alınmamaktadır. İZBAN bünyesinde yapılan aktarmalarda ise ilk biniş hasılatının ve varsa ilk aktarma ücretinin %50’si İZBAN’a ödenmektedir. Böyle bir durumda ilk biniş işlemi gerçekleştiren kurum biniş hasılatının tamamını alırken, diğer kurumlar taşıma işleminden herhangi bir gelir elde edememektedir. İZBAN’da ise İZBAN üzerinden aktarma yapılması durumunda ilk biniş hasılatının yarısı bu kuruma ödenmektedir. Bu uygulama nedeniyle toplam aktarmalı biniş oranı %21,01 olan ve sadece 2024 yılında 57,35 milyon kişiyi aktarmalı olarak taşıyan ESHOT’un mali durumu hem kendi içindeki aktarmalar hem de diğer ulaşım aktörleri üzerinden yapılan aktarmalar nedeniyle oldukça olumsuz etkilenmektedir. Kurumun sadece son 3 yıl içinde İZBAN’a aktarmış olduğu gelir miktarı nominal olarak bile toplansa 70,67 milyon TL’yi aşmıştır.
Belediye bünyesinde ulaşım hizmetlerini ve taşınan yolcuya paralel gelir dağıtım mekanizmasını koordine eden bir çatı kuruluşu bulunmamaktadır. Bu durum, ulaşım hizmetlerinde her aktörün kendi bütçesinden olayları değerlendirmesine, taşınan yolcu ile elde edilen gelir arasında uyumsuzluğa ve ulaşım hizmetlerinde koordinasyon eksikliğine neden olarak, kurumun mali yapısı üzerinde olumsuz etki doğurduğu kanaatine varılmıştır.
Kamu İdaresi tarafından gönderilen cevabi yazıda özetle; toplu taşıma hizmetlerinde kamu hizmeti niteliği ön planda olduğundan, maliyetlerin altında belirlenen bilet fiyatları nedeniyle öz gelirlerin toplam gelir içindeki payının sınırlı kaldığı, ancak ulaşım hizmetlerinin erişilebilirliğini sürdürebilmek için İzmir Büyükşehir Belediyesi desteğiyle faaliyetlerini devam ettirdikleri belirtilerek, mali yapıya ilişkin bu durumun oluşmasına neden olan en önemli faktörün kuruma verilen görevlerle orantılı olarak ek gelir kaynaklarının yasal olarak verilmemesi olduğu ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, bulguda yer alan tüm hususlar bütünsel olarak birlikte değerlendirildiğinde, bir kamu hizmet olan ulaşım hizmetlerinin sürdürülebilirliğini sağlamak için yukarıda belirtilen içsel ve dışsal faktörlerle ilgili olarak gerekli çalışmaların yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.