|
ÖZET: 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları, sayaç muayene işlemlerinde bazı hatalı uygulamaların tespit edildiğini ortaya koymuştur. İdare, garanti süresi içinde arızalanan sayaçların muayene giderlerini tedarikçilere rücu etmemiştir. Kamu İhale Kanunu’na göre, tedarikçiler, garanti süresi içinde malzeme kusurlarından kaynaklanan zararlardan sorumludur. Ancak, İdare tarafından yapılan incelemelerde, sayaçların muayene bedellerinin tedarikçilere rücu edilmediği ve bu durumun maliyet açısından olumsuz sonuçlar doğurduğu görülmüştür.
Ayrıca, İdare tarafından su sayaçlarına yapılan haksız müdahaleler sonucunda katlanılan muayene bedellerinin de üçüncü kişilere rücu edilmediği tespit edilmiştir. Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, kamu kaynaklarının etkin ve hukuka uygun kullanılmasını zorunlu kılmaktadır. İdare, sayaç muayeneleri için gerçekleştirdiği ihalelerde, muayene raporlarına dayanarak gerekli düzeltmeleri yapma taahhüdünde bulunmuştur. Ancak, muayene giderlerinin rücu edilmemesi, kamu kaynaklarının israfına yol açmaktadır. Sonuç olarak, İdare tarafından garanti süresi içinde meydana gelen arızalar için muayene giderlerinin tedarikçilere rücu edilmesi gerektiği ve kamu kaynaklarının etkin kullanımı açısından bu durumun önem taşıdığı değerlendirilmektedir. Ayrıca, Bakanlık tarafından yapılan sayaç muayenelerinin de ihale kapsamına dahil edilmemesi gerektiği vurgulanmaktadır. |
BULGU: Sayaç Muayene İşlemlerine İlişkin Hatalı Uygulamaların Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi
İdare tarafından garanti süresinde arıza veren sayaçların muayene giderlerinin tedarikçilere ve sayaçlara ilişkin haksız müdahale sebebiyle katlanılan muayene bedellerinin ise üçüncü kişilere rücu edilmediği görülmüştür.
A) Garanti Süresi Devam Eden Sayaçlar İçin Ödenen Muayene Bedellerinin Yükleniciye Rücu Edilmemesi
İdare tarafından çeşitli dönemlerde ihale edilen ve garanti süresi devam eden sayaçların arızalarından kaynaklı muayene bedellerinin İdare tarafından ödendiği ve ilgili sayaç firmasına rücu işleminin gerçekleştirilmediği görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 4’üncü maddesinde; “Tedarikçi : Mal alımı ihalesine teklif veren gerçek veya tüzel kişileri veya bunların oluşturdukları ortak girişimleri,” şeklinde tanımlanmış ve 4735 sayılı Kamu İhale Kanunun 3’üncü maddesinde 4734 sayılı kanunda yer alan tanımlamaların geçerli olduğu belirtilmiştir.
4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun “tip sözleşmeler” 5’inci maddesinde;
“Bu Kanunun uygulanmasında uygulama birliğini sağlamak üzere mal veya hizmet alımları ile yapım işlerine ilişkin Tip Sözleşmeler Resmi Gazetede yayımlanır.”
Aynı Kanunun “Tedarikçilerin sorumluluğu” başlıklı 33’üncü maddesinde; “Tedarikçiler taahhütleri çerçevesinde kusurlu veya standartlara uygun olmayan malzeme verilmesi veya kullanılması, taahhüdün sözleşme ve şartname hükümlerine uygun olarak yerine getirilmemesi ve benzeri nedenlerle ortaya çıkan zarar ve ziyandan doğrudan sorumludur. Bu zarar ve ziyan genel hükümlere göre tedarikçiye ikmal ve tazmin ettirilir. Ayrıca haklarında 27 nci madde hükümleri uygulanır.”
Mal alımlarına ilişkin tip sözleşmenin “Garanti ve bakım, onarım” başlıklı 16.7. maddesinde; “Garanti: Yüklenici tarafından teslim edilecek malların kabulünden sonra asgari ay/yıl garanti süresi olacaktır. Yüklenici bu mallara ait garanti belgelerini İdare adına düzenletmek ve orijinal nüshalarını İdareye teslim etmekle mükelleftir. Alınan mallara ilişkin İdare adına garanti belgesi düzenlenmesinin mümkün olmaması durumunda yüklenici garantiye ilişkin taahhütleri içeren bir belgeyi İdareye sunmak zorundadır. Garanti kapsamındaki malzemede sözleşme süresi içerisinde tespit edilecek hata, ayıp ve eksikliklerin garanti sağlayan kişi veya kuruluş tarafından giderilmesini Yüklenici üstelenecektir. Bu yükümlülüğün Yüklenici tarafından yerine getirilmemesi halinde İdare, garantinin sağlanması için yapacağı tüm giderleri Yüklenicinin alacağından keserek veya teminatını paraya çevirerek tahsil eder.
16.7.1.1. Yüklenici, malın; garanti süresi içinde, gerek malzeme ve işçilik gerekse montaj hatalarından dolayı arızalanması halinde işçilik masrafı, değiştirilen parça bedeli ya da başka herhangi bir ad altında hiçbir ücret talep etmeksizin tamirini yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.” denilmektedir.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümlerinden mal alımı ihalesinde malı sağlayan tedarikçinin malın garanti süresi içerisinde hata, ayıp veya eksiklik gibi kusurlardan kaynaklı sorumluluğu bulunduğu ve İdarenin bu sebepten ötürü katlandığı giderleri karşılamakla yükümlü olduğu belirtilmiştir.
İdare tarafından çeşitli tarihlerde 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında gerçekleştirilen açık ihale veya İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Taşınır, Taşınmaz, Kaynak ve Hakların Değerlendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik kapsamında trampa yöntemi kullanılmak suretiyle sayaç alımları gerçekleştirilmiştir. (İKN:2019/227453, İKN:2020/82685, İKN:2022/270, İKN:2022/656305, İKN:2022/72, İKN:2022/249 ve İKN:2023/12) Söz konusu sayaç ihalelerinde İdare tarafından sayaçlara ilişkin garanti süresi öngörülmüştür. Örneğin; 2019/227453 ihale kayıt numaralı “DN20mm Hız Esaslı R100 Soğuk Su Sayacı Temini” işine ait sözleşmenin 16.7.1. maddesinde garanti süresine ilişkin “Garanti: Yüklenici tarafından teslim edilecek malların kabulünden sonra asgari 5yıl garanti süresi olacaktır.” denilmiş olup yine 2022/270 ihale kayıt numaralı trampa ihalesinde ise garanti süresi 3 yıl olarak belirlenmiştir.
Bu durumda garanti süreleri içerisinde sayaçların üretiminden kaynaklı ayıp, arıza ve diğer problemlerde yükleniciler tarafından sayaçların, yenisi ile değiştirildiği ancak İdare tarafından söz konusu sayaçlara ilişkin yapılan muayene giderlerinin, yüklenicilere rücu edilmediği görülmüştür. Halbuki muayene için ödenen bedelin, sayacın yeni bedelinden daha maliyetli olduğu tespit edilmiştir.
Yapılan incelemelerde İdarenin sayaç muayenelerine ilişkin 2024 yılı içerisinde iki ihalesi olduğu; 2021/699467 ihale kayıt numaralı ihalede 60 adet garanti kapsamında olan sayacın, 2024/524891 ihale kayıt numaralı ihalesinde ise 38 adet garanti kapsamında olan sayacın muayene bedellerinin ödendiği görülmüştür. Söz konusu sayaçların muayene raporlarında, herhangi bir müdahale/kırık vs. olmadığı halde su sarfiyatının eksik/fazla vb.sebeplerle hatalı ölçüm yapıldığı belirtilmiştir. Ancak bu sebeplere rağmen İdare tarafından sayacı sağlayan tedarikçilere herhangi bir rücu işleminin gerçekleştirilmediği görülmüştür.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından; Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından gerekli düzeltme işlemlerinin gerçekleştirildiği ifade edilmiş olup bulgu konusu hususa iştirak edilmiştir.
Sonuç olarak; İdare tarafından temin edilen sayaçların garanti süresi içerisinde sayacın ayıbından kaynaklı muayene giderlerine ait rücu işlemlerinin gerçekleştirilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
B) İdare Malı Sayaca Haksız Müdahale Sebebiyle Katlanılan Muayene Bedellerinin Kişilere Rücu Edilmemesi
İdare tarafından su sarfiyatını ölçmek için kullanılan sayaçlara verilen zararlara ilişkin yapılan muayene giderlerinin üçüncü kişilere rücu edilmediği görülmüştür.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun “Hesap verme sorumluluğu” başlıklı 8’inci maddesinde; her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli ve yetkili olanların, kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, muhasebeleştirilmesinden, raporlanmasından ve kötüye kullanılmaması için gerekli önlemlerin alınmasından sorumlu olduğu ve yetkili kılınmış mercilere hesap vermek zorunda olduğu hükme bağlanmıştır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun İkinci Ayrımın “Haksız Fiillerden Doğan Borç İlişkileri” başlıklı 49’uncu maddesinde “Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de bu zararı gidermekle yükümlüdür.” denilmektedir.
Aynı Kanun’un “Zararın ve kusurun ispatı” başlıklı 50’nci maddesinde, “Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır. Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak, zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler.” hükmü mevcuttur.
Yine aynı Kanun’un “Tazminat Belirlenmesi” başlıklı 51’inci maddesinde, “Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Tazminatın irat biçiminde ödenmesine hükmedilirse, borçlu güvence göstermekle yükümlüdür.” denilmektedir.
167’nci maddesinde, aksi kararlaştırılmadıkça veya borçlular arasındaki hukuki ilişkinin niteliğinden anlaşılmadıkça borçlulardan her birinin alacaklıya yapılan ifadan birbirlerine karşı eşit paylarla sorumlu olacakları, kendisine düşen paydan fazla ifada bulunan borçlunun ödediği fazla miktarı diğer borçlulardan isteyebileceği hüküm altına alınmıştır.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri kapsamında İdarelerin kamu kaynaklarının kullanılmasında sorumlulukları olduğu ve bu kapsamda haksız fiil sonucu İdare zarar uğratıldığında zararın tazmini kapsamında üçüncü kişilere rücu işlemlerinin gerçekleştirilmesi gerektiği anlaşılmaktadır.
Yapılan incelemelerde İdare tarafından sayaç ölçümlerinin sağlıklı olup olmadığına ilişkin muayene ihaleleri gerçekleştirildiği görülmüştür. Bu kapsamda 2024 yılı içerisinde sayaç muayenelerine ilişkin iki ihalenin olduğu, İdare malına müdahale edilmesi veya zarar verilmesi suretiyle 2021/699467 ihale kayıt numaralı ihalede 458 adet, 2024/524891 ihale kayıt numaralı ihalede 63 adet sayacın muayeneye gönderildiği tespit edilmiştir. İhaleler kapsamında düzenlenen muayene raporları sonucunda müdahale edildiği tespit edilen sayaçlara ilişkin sayaç bedellerinin İdare tarafından kişilere rücu edildiği ancak muayene bedelinin rücu edilmediği görülmüştür. Kaldı ki muayene bedeli sayaç bedelinden daha maliyetlidir.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından; gerekli yasal düzenlemelerin gerçekleştirildiği ve düzeltme işlemlerine başlanıldığı ifade edilerek bulgu konusu hususa iştirak edilmiştir.
Sonuç olarak, İdare tarafından yukarıda belirtilen mevzuat hükümleri gereğince İdare malına bilerek zarar verilmesi durumunda katlanılan maddi külfetin rücu işlemlerinin gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Bakanlık Tarafından Gerçekleştirilen Bazı Sayaç Muayenelerinin İhale Kapsamına Dahil Edilmesi
İdare sayaçlarından bazılarının Bakanlık personeli tarafından muayene edilmesi amacıyla yüklenici firmaya gönderildiği, Bakanlık personeli tarafından yüklenici firma laboratuvarlarında muayene yapıldığı ancak söz konusu sayaç muayenelerinin hakedişe bağlandığı görülmüştür.
23.11.2023 tarih ve 32378 sayılı Resmî Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren Elektrik, Su ve Gaz Sayaçları Muayene Yönetmeliği’nin “Muayeneler” başlıklı 5’inci maddesinde; sayaçların ilk muayene, periyodik muayene ani muayene şikâyet muayenesi, stok muayenesi ve şikâyet muayenelerine tabi tutulduğu belirtilmiştir.
“Muayene için temel gerekler” başlıklı 6’ncı maddesinde; “Sayaç muayeneleri il müdürlüğü tarafından kullanıcının kurduğu veya anlaştığı servislerde yapılır. Servislerin kullanımından dolayı Bakanlıktan ücret talep edilmez” hükmü bulunmakta olup madde devamında “Sayaçların muayene müracaatı, kullanıcısı veya kullanıcı tarafından yetkilendirilen servis tarafından ilgili il müdürlüğüne yapılır.” denilmektedir.
“Şikâyet muayenesi” başlıklı 10’uncu maddesinde; “(1) Şikâyet muayenesi, bir sayacın doğru çalışıp çalışmadığını tespit etmek üzere, kullanıcının veya tüketicinin müracaatı üzerine yapılan muayenedir.” denilmektedir.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, su sayaçlarının belirli muayenelere tabi tutulduğu, şikâyet muayenesine sayaç kullanıcısı (İSKİ) veya tüketici tarafından başvurulacağı belirtilmiştir. Sayaç muayenelerine ilişkin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı İl Müdürlüğüne yapılan başvurularda İl Müdürlüğü personelinin sayaç muayenelerini idarenin laboratuvarında veya anlaşmalı olduğu yerlerde yapacağı ve laboratuvarın kullanımından kaynaklı herhangi bir ücret alınmayacağı belirtilmiştir.
Yapılan incelemelerde 2024 yılı içerisinde 2021/699467 ve 2024/524891 ihale kayıt numaralı iki ihale bulunduğu, söz konusu ihalelerde muayenenin durumuna göre iş emri numaraları belirlenmiş olup (15) numaralı iş emrinin Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı İstanbul İl Müdürlüğü tarafından muayene edilmesi gereken sayaçları ifade ettiği görülmüştür.
İdare tarafından gerçekleştirilen 2021/699467 ihale kayıt numaralı ihalede 3.832 sayacın, 2024/524891 ihale kayıt numaralı ihalede ise 1.317 adet sayacın (15) iş emri ile gönderildiği diğer bir ifade ile İl Müdürlüğü personeli tarafından muayenesi gerçekleştirilecek sayaç olarak belirlendiği görülmüştür. Nitekim söz konusu 5.149 adet (3.832+1.317) sayacın muayenesi yükleniciye ait laboratuvarda İl Müdürlüğü personeli tarafından gerçekleştirilmiş ve yüklenici tarafından düzenlenen raporda da bu durum belirtilmiştir. Bu durumda 5.149 adet sayaca ilişkin yüklenici firma herhangi bir hizmet sunmamakta yalnızca laboratuvarını kullandırmaktadır. Ancak yukarıda yer alan mevzuat hükmünden de anlaşılacağı üzere İl Müdürlüğü personeli tarafından gerçekleştirilen muayenelerde idarenin anlaşmalı olduğu servislerin laboratuvarlarının kullanılabileceği ve bunun için herhangi bir ücret ödenemeyeceği ifade edilmiştir.
Açıklanan nedenlerle yüklenici tarafından 5.149 adet sayaca ilişkin herhangi bir hizmet verilmemiş olup bu sayaçların muayeneleri İl Müdürlüğü personeli tarafından gerçekleştirilmiştir. Ancak söz konusu sayaç muayene bedelleri hakedişe konu edilmiştir.
Yukarıda yer alan denetim tespiti üzerine, İdare tarafından özetle; Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı İstanbul İl Müdürlüğü’nün sayaçları muayene edebileceği bir muayene istasyonu bulunmadığı bu sebeple sayaçların muayene, tamir ve ayar işlemlerinin, Bakanlık tarafından yüklenici firma servis istasyonunda yapıldığı ve Ölçü ve Ölçü Aletleri Damga Yönetmeliği uyarınca servis kullanımı için Bakanlıktan herhangi bir ücret talep edilmediği; ancak sayaçlara ilişkin muayene ücreti, sözleşme kapsamında İdare tarafından Yükleniciye ödendiği belirtilmiştir.
İdare tarafından her ne kadar Bakanlığın muayene istasyonu bulunmadığı sebebiyle ücret talep edilmeden yüklenici muayene istasyonunun kullandırıldığı ifade edilse de bu durum İdarenin inisiyatifinde olmayıp yasal mevzuatın bir gerekliliğidir. Zira bulgu metninde de belirtildiği üzere sayaç muayenelerinin İl Müdürlüğü personeli tarafından İdarenin anlaştığı servislerde yapılabileceği ve servislerin kullanımından dolayı Bakanlıktan ücret talep edilemeyeceği düzenlenmiştir. Bu durumda İl Müdürlüğü personeli tarafından muayenesi gerçekleştirilen sayaçların sayaç muayene ve raporlama ihalesi kapsamında yer almaması gerekmektedir.
Sonuç olarak; İl Müdürlüğü personeli tarafından muayenesi gerçekleştirilen sayaçların bedellerinin hakedişe konu edilmemesi gerekmektedir.