BULGU: Taşınmaz Kültür Varlıkları Katkı Payları Tahakkuk İşlemleri ve Muhasebe Kayıtlarının Tam ve Doğru Olarak Yapılmaması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Yatırım İzleme Koordinasyon Başkanlığı – YİKOB
Belediyelerce taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı olarak tahsil edilen tutarların İdareye bildirilmesi sonrası yapılması gereken tahakkuk kayıtlarının yapılmadığı ve bu payların banka hesabına yatırılmasıyla birlikte emanet hesaplarda izlendiği tespit edilmiştir.
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na göre belediyelerin ve il özel idarelerin görev alanlarında kalan kültür varlıklarının korunması ve değerlendirilmesi amacıyla kullanılmak üzere 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu uyarınca mükellefler adına tahakkuk eden emlak vergisinin %10’u nispetinde ayrıca taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı tahakkuk ettirilmektedir. Yine aynı Kanun uyarınca, belediyece taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı olarak tahakkuk ettirilen bu tutarlardan tahsil olunanların tahsil edildiği ayı takip eden ayın onuncu günü akşamına kadar il özel idarelerine bir bildirim ile beyan edilerek aynı süre içinde ödenmesi gerekmektedir.
6360 sayılı Kanun’un 3’üncü maddesinde, 2863 sayılı Kanun’un 12’nci maddesi kapsamında il özel idarelerince kullanılan haklar ve yetkiler ile yürütülen görevlerin, il özel idaresi bulunmayan illerde Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı (YİKOB) tarafından kullanılacağı ve yürütüleceği düzenlenmiştir.
Diğer taraftan, Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığının Seri No: 2016/3 Tahsilat İç Genelgesi’nde YİKOB’ların tüzel kişiliği haiz özel bütçeli kuruluş oldukları gerekçesiyle, belediyeler tarafından tahsil edildiği halde süresi içinde YİKOB’a aktarılmayan kültür varlıkları katkı paylarının 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre takip ve tahsil edilerek YİKOB bütçesine bütçe geliri olarak kaydedilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Belirtilen düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde, taşınmaz kültür varlıkları katkı paylarına ilişkin tüm hak ve yetkilerin büyükşehir belediyesi bulunan illerde YİKOB’lara verildiği görülmektedir. Dolayısıyla taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına ait katkı payının, genel bütçenin dışında özel bütçeli kamu tüzel kişisi olarak YİKOB tarafından takip ve tahsil edilmesi ve kendi bütçesine gelir kaydedilmesi gerekmektedir.
Kültür varlıkları payının takip ve tahsil işlemleri ile gelir kayıtlarının nasıl yapılacağı Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir. Anılan Yönetmelik’in “Hesaba ilişkin işlemler” başlıklı 87’nci ve “Hesabın işleyişi” başlıklı 88’inci maddelerinde 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına ilişkin işlemleri açıklanmıştır.
Buna göre gelirler belediyeler tarafından bildirildiğinde, 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına borç, 600 Gelirler Hesabına alacak; tahakkuk eden gelirler tahsil edildiğinde ise 102 Banka Hesabına borç, 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabına alacak; diğer taraftan 800 Bütçe Gelirleri Hesabına alacak, 805 Gelir Yansıtma Hesabına borç kaydedilmeleri, 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabında kayıtlı tutarlardan mali yıl sonuna kadar tahsil edilemeyen tutarların ise 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabına devredilmesi gerekmektedir.
Ayrıca bazı alacakların yeniden yapılandırılmasına ilişkin 6736 sayılı Kanun gereği tahsil edilmemiş kültür varlıklarının korunmasına ait katkı payları yapılandırıldığından bu payların vadesine göre 122 veya 222 Gelirlerden Tecilli ve Tehirli Alacaklar Hesabına kaydedilmesi gerekir.
Ancak, uygulamada belediyelerce katkı payı olarak tahsil edilen tutarların İdareye bildirilmesi sonrasında herhangi bir muhasebe kaydı yapılmamakta, paylardan nakden gönderilen tutarlar 102 Banka Hesabına borç ve 333 Emanetler Hesabına alacak kaydedilmektedir. Kültür varlıkları ile ilgili projeler Vali tarafından onaylandığında da proje tutarı kadar kültür varlıkları payı 333 Emanetler Hesabına borç, 600 Gelirler Hesabına alacak ve 805 Bütçe Gelir Yansıtma Hesabına borç, 800 Bütçe Gelirleri Hesabına alacak kaydedilmektedir. Kültür varlıkları hakediş bedelleri ödendiğinde ise hakediş tutarı 258 Yapılmakta Olan Yatırımlar Hesabı ile 830 Bütçe Giderleri Hesabına kaydedilmektedir.
Dolayısıyla katkı payı tahakkuk kayıtları yapılmadığı için 120 Gelirlerden Alacaklar Hesabı, süresinde tahsil edilemeyen katkı payı alacakları muhasebe kayıtlarında yer almadığı için 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabı, yapılandırma kanunu kapsamında yapılandırılmış ve tahsilatı devam eden alacaklar muhasebe kayıtlarında yer almadığı için 122/222 Gelirlerden Tecilli ve Tehirli Alacaklar Hesabı İdarenin mali tablolarında olması gereken tutardan eksik bakiye vermektedir. Ayrıca tahsil edilen tutarların 333 Emanetler Hesabına kaydedilmesi nedeniyle de ilgili emanet hesabı olması gereken tutardan fazla bakiye vermektedir.
Kamu İdaresi cevabında, 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması İle Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 3’üncü maddesindeki “…toplanan taşınmaz kültür varlıklarının korunmasına katkı payı tutarları, defterdarlıklar bünyesinde açılan emanet hesaplarına aktarılır.” hükmü gereği yasal düzenleme yapılıncaya kadar bu tutarların emanet hesaplarda izlenmesinin uygun olacağının değerlendirildiği belirtilmiştir.
Sonuç olarak, yukarıda yer verilen hüküm ve açıklamalar gereği taşınmaz kültür varlıkları katkı payı tutarlarının tahakkuk esaslı muhasebe sistemi gereği belediyelerce İdareye bildirilmesi sonrası tahakkuk kayıtlarının yapılması, katkı payı alacaklarının vadesi ile türüne göre ilgili alacak hesaplarında izlenmesi ve alacakların tahsilinde Emanetler Hesabı yerine Gelir Hesaplarının kullanılması gerekmektedir.