BULGU: Yapım İşi ve Danışmanlık Hizmet Alımı İhaleleri Kapsamında Binek Araç Temin Edilmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Yatırım İzleme Koordinasyon Başkanlığı – YİKOB
Yapım işleri ile danışmanlık hizmet alımı ihaleleri kapsamında, işin yürütülmesi ile doğrudan ilişki kurulamayan ve kullanım şekilleri ihale dokümanında açıkça belirtilmeyen binek araçların yakıt dahil olarak idare tarafından yüklenicilere aldırıldığı görülmektedir.
4734 Sayılı Kamu İhale Kanunu’nun Temel ilkeler başlıklı 5’inci maddesine göre; İdareler, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur. Aralarında kabul edilebilir doğal bir bağlantı olmadığı sürece mal alımı, hizmet alımı ve yapım işleri bir arada ihale edilemez.
Bu düzenlemeye göre idareler farklı istekliler tarafından sağlanabilecek ve aralarında doğal bağlantı olmayan mal alımı, hizmet alım ve yapım işlerini bir arada ihale edemeyecekleri gibi, yapılan işle veya alınan hizmetle ilgisi olmayan, farklı yöntemlerle piyasadan temin edilebilecek hizmet kalemlerini de ihale bünyesine katamazlar.
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin Makine, teçhizat ve diğer ekipmana ilişkin belgeler başlıklı 49’uncu maddesine göre; İşin yapılabilmesi için gerekli görülen tesis, makine, teçhizat ve diğer ekipmanın sayısına ve niteliğine dokümanda yer verilir. Yönetmeliğe göre idarelerin yüklenicilerden işin yapılmasıyla doğrudan ilgili olan araç ve gereçlerin ihale dokümanlarında yer vermek suretiyle istenilebileceği ifade edilmiştir. Ancak işin yapılmasıyla doğrudan ilgili olmayan örneğin kontrolörlük hizmetinin yapılabilmesi için binek araç teminin istenilemeyeceği anlaşılmaktadır.
İşin yürütülmesiyle ilgisi bulunmayan araç ve gereçlerin yüklenicilerden istenilmesinin sonucunda, Kamu İhale Genel Tebliği’nin Yapım işinin yürütülmesinde ihtiyaç duyulan araç, gereç ve malzemelerin yüklenicilere aldırılması başlıklı 49’uncu maddesinin 1’inci fıkrasında idareler tarafından, ihale dokümanında ihale konusu işin yürütülmesi sırasında kontrol aracı, bilgisayar, telefon, faks vb. araç, gereç ve malzemelerin yüklenici tarafından temin edileceği yönünde düzenlemeler yapıldığının görülmesi üzerine, ihale konusu iş kapsamında yer almayan hususların yerine getirilmesi yükleniciden istenilemeyeceği belirtilmiştir.
Ancak ihale konusu işin yürütülmesi ile doğrudan ilgili olması, kullanım süre ve şekillerinin ihale dokümanında belirtilmesi kaydıyla, ihale dokümanında araç, gereç ve malzemelerin yüklenici tarafından temin edileceğine ilişkin düzenleme yapılması mümkün olduğu düzenlenmiştir. Tebliğ’de yer alan düzenlemeden açıkça anlaşılacağı üzere ihale dokümanlarında işin yürütülmesiyle doğrudan ilişkisi bulunmayan araç ve gereçlerin yüklenicilerden temin edileceğine ilişkin düzenlemelere yer verilmesi mevzuata aykırıdır.
Binek araçlar ihale dokümanlarında ihale şartı olarak eklenmiştir. Söz konusu kontrol araçları birim fiyatlı ihalelerde birim fiyat teklif cetvelinde yer almamıştır. Bunun sonucunda yüklenicilere bir maliyet yükleyen binek araçlara ilişkin ne kadar teklif edildiği de bilinememektedir. Örneğin; 2018/327693 ihale kayıt numaralı Şehir Hastanesi kapsamındaki yapım işine ilişkin ihale dokümanında, “46.3. Bu iş kapsamında kontrol teşkilatının kontrollük çalışmalarını yürütebilmesi amacıyla yüklenici tüm giderler (akaryakıt, vergi, sigorta, fenni muayene, her türlü bakım ve onarımı) kendisine ait olmak üzere 2018 model 2 (İki) adet otomatik vitesli binek araç tahsis edecektir. Teklif fiyatlara dahil olup, idare tarafından yükleniciye ayrıca bir bedel ödenmeyecektir.” Düzenlemesi yer almaktadır.
Bu düzenlemeye göre, araçların nitelikleri, ne şekilde kullanılacakları, yaklaşık kaç kilometre yol gidecekleri, yaklaşık ne kadar yakıt tüketecekleri, tahsis süresinin ne kadar olduğu ve araçların hangi işlerde kullanılacağı belirsizdir.
2018/215122 ihale kayıt numaralı yapım işine ilişkin ihale dokümanında ise, “46.7. Bu iş kapsamında inşaat sezonu içerisinde kontrol teşkilatının kontrollük çalışmalarını yürütebilmesi amacıyla yüklenici tarafından tüm giderler (akaryakıt, vergi, sigorta, fenni muayene, her türlü bakım ve onarımı) kendisine ait olmak üzere idarenin belirleyeceği marka modelde araç tahsis edecektir. Teklif fiyatlara dahil olup, idare tarafından yükleniciye ayrıca bir bedel ödenmeyecektir.” Düzenlemesine yer verilmiştir. Bu ihalede yukarıda belirtilen belirsizliklere ilave olarak, araçların kaç adet olacağı da belirsizdir ve araçların marka, model ve niteliklerinin belirlenmesi tamamen idarenin takdirine bırakılmıştır.
2022/268630 ihale kayıt numaralı Eğitim Kurumları ve Hizmet Binaları İnşaatlarının İnşaat Öncesi, İnşaat Aşaması ve İnşaat Sonrası Danışmanlık (Yapım İşi Kontrollüğü ve Yapı Denetimi) Hizmet Alımına ilişkin sözleşme tasarısındaki düzenleme: “7.2. Taahhüdün yerine getirilmesine ilişkin personel maaşları, vergi, resim, harç ve benzeri giderler, personelin her türlü SGK gideri, işin icrası için gerekli akaryakıt giderleri, en az üç aracın kiralanması maliyeti, sigorta giderleri, ofis kiralama gideri, teknik personel için donatım malzemesi alımı, makine ve ekipman amortismanı masrafları, her türlü malzeme ve diğer hizmet giderleri ve özel idari teknik şartnamede belirtilen işlerin yürütülmesi için belirtilen hizmetlerle ilgili her türlü gider sözleşme bedeline dahildir.”
2023/90536 ihale kayıt numaralı Karaçoban İlçe Emniyet Müdürlüğü 16 Daireli Yapım İşine ilişkin ihale dokümanında, “48.6. Bu iş kapsamında inşaat sezonu içerisinde kontrollük hizmetlerinde kullanılmak üzere yüklenici tarafından tüm giderler (akaryakıt, vergi, sigorta, fenni muayene, her türlü bakım ve onarımı) kendisine ait olmak kaydıyla binek araç tahsis edecektir. Teklif fiyatlara dahil olup, idare tarafından yükleniciye ayrıca bir bedel ödenmeyecektir.” Düzenlemesi yer almaktadır. Bu ihaleye ilişkin yaklaşık maliyet 13.528.112,91 TL iken, tek katılımlı ihale 15.400.000,00 TL bedelle sonuçlanmıştır.
Yukarıda belirtilen hususlara ilave olarak; araç sayısı, araçların nitelikleri, ne şekilde kullanılacakları, araçların şoförlü olarak kiralanıp kiralanmayacakları, araçlara ilişkin İdarenin yetki ve sorumlulukları, araçların kullanımına ilişkin kurallar ve cezalar, araçların yabancı menşeli olup olmayacakları, 1600 cc üstü motor hacimli olup olmayacakları, araçların hangi işlerde kullanıldığının nasıl takip edileceği (Araçlara takip sistemi kurulup kurulmayacağı) ve araçların yakıt tüketiminin nasıl kontrol altına alınacağı belirsizdir.
2006/10193 sayılı BKK ile Hizmet Alımı Suretiyle Taşıt Edinilmesine İlişkin Esas Ve Usuller yayınlanmıştır. Esas ve Usuller’in temel amacı kamudaki taşıt giderlerinin asgari seviyeye indirilmesi ve kaynakların savurganlığa yol açılmadan, bütçe olanaklarıyla uyumlu bir biçimde kullanımının sağlanmasıdır.
Bu doğrultuda edinilecek taşıtlara ilişkin birçok kısıt getirilmiştir. Örneğin Şoför giderleri hariç yapılan taşıt kiralamalarında aylık kiralama bedeli (katma değer vergisi hariç, her türlü bakım-onarım, sigorta ve benzeri giderler dahil), taşıtın Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği tarafından yayımlanan ve harcama talimatının verildiği ay itibarıyla uygulanacak Motorlu Kara Taşıtları Kasko Değer Listesinde yer alan kasko sigortası değerinin %2’sini aşmayacaktır. Ancak bu şekilde ihale konusu yapılacak işin konusuna girmeyen, kontrolörlük işleri için ihale dokümanlarına şart koymak suretiyle edinilen taşıtlara yüklenicilerin ne kadar fiyat yansıttığı bilinememekte ve Esas ve Usullerde belirtilen limitin aşılıp aşılmadığı tespit edilememektedir.
Anılan Esas ve Usuller’in “Genel Esaslar” başlıklı 6’ncı maddesinde ise kapsamdaki taşıtların, temel amaç çerçevesinde yakıt hariç bir şekilde edinilmesi gerektiği belirtilmiştir. Kamudaki taşıt giderlerinin asgari seviyeye indirilmesi ve kaynakların savurganlığa yol açılmadan kullanılması temel amacı çerçevesinde; araç kiralama hizmeti alımlarında akaryakıt giderlerinin kiralama işlemine dâhil edilmemesi esastır.
Kamu İdaresinin cevabında, Kamu İhale Genel Tebliği’nin 49′ uncu maddesine göre işlem yapıldığı belirtilmekteyse de, işin yürütülmesi ile doğrudan ilişki kurulamayan ve kullanım şekilleri ihale dokümanında açıkça belirtilmeyen binek araçlar yakıt dahil olarak İdare tarafından yüklenicilere aldırılmıştır.
Kurum cevabında ayrıca, “23/08/2024 tarihli ve 32641 sayılı Resmî Gazete’de Kamu İhale Mevzuatında yapılan değişiklik ile 49. madde yürürlükten kaldırılmıştır. İdaremizce de iş ve işlemler bu yönde tahsis edilmekte olup, … kontrollük işleri için idarenin bünyesinde bulunan araçlar kullanılmaktadır.” ifadelerine yer verilmiştir. Ancak İdare tarafından danışmanlık hizmetleri kapsamında da, işin yürütülmesi ile doğrudan ilişki kurulamayan ve kullanım şekilleri ihale dokümanında açıkça belirtilmeyen binek araçların yakıt dahil olarak edinilmektedir.
Sonuç olarak, yapım işleri ile danışmanlık hizmet alımı ihaleleri kapsamında, işin yürütülmesi ile doğrudan ilişki kurulamayan ve kullanım şekilleri ihale dokümanında açıkça belirtilmeyen binek araçların yakıt dahil olarak İdare tarafından yüklenicilere aldırılmasının mevzuata uygun olmadığı değerlendirilmektedir.