BULGU: Jeotermal İdare Payının Eksik Alınması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – İl Özel İdaresi
İl Özel İdaresince kiraya verilen tesisi işleten firmadan, kullanılan jeotermal kaynak için İdareye verilmesi gerekli olan idare payının, firmanın yasal yükümlülüğü olan debimetre kullanma mükellefiyeti yerine getirilmediği için eksik olarak alındığı tespit edilmiştir.
Çankırı ili, Kurşunlu ilçesi, Çavundur Mahallesi sınırları içerisinde İl Özel İdaresi adına işletme ruhsatlı olan 47 lt/sn debili kuyudan kullanılan termal su, 2886 sayılı Devlet İhaleleri Kanunu gereğince farklı debilerde ihale edilerek ilgili firmalarla kiralama sözleşmeleri yapılmıştır. Kiralama sözleşmesi yapılan firmalar kullanacakları jeotermal kaynaklarla ilgili olarak İl Özel İdaresi hesabına idare payları yatırmaktadır. Bu kapsamda mezkûr mahallenin sınırları içerisindeki Hamamönü Mevkiinde, mülkiyeti İl Özel İdaresine ait 101 ada, 76, 87, 88, 97, 104, 106, 107, 108 ve 109 no.lu parsellerde kayıtlı 32.163 m2 alan üzerinde 3.490 m2 oturum alanına sahip olan ve İl Özel İdaresinin %96,61 hissesine sahip olduğu ÇANTUR Çankırı Tur. ve Tic. A.Ş.’ne ait Çavundur Otel ve Jeotermal Kaplıca Tesisleri, İl Encümeninin 14/05/2020 tarihli ve 193 sayılı kararı ile A… Turizm Seyehat A.Ş. tarafından î… İnş. Oto. San. Tic. A.Ş. firmasına devredilerek taraflarca kiralama sözleşmesi yapılmıştır.
5686 sayılı Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu’nun 10’uncu maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde aynen; “İdare payı: Akışkanın; doğrudan ve/veya dolaylı olarak seralarda, elektrik üretimi ve konut ısıtmasında kullanıldığı tesislerde gayrisafi hasılatının %1’i tutarında idare payı ödenir. Akışkanın doğrudan ve/veya dolaylı olarak kaplıca ve diğer alanlarda kullanıldığı tesislerde ise kullanılan yıllık toplam ısı enerjisi değeri ve reenjeksiyon durumu dikkate alınarak kullanılan suyun bir metreküpü 1,5 Türk lirası tutarını geçmeyecek şekilde, hesaplama yöntemi Bakanlık tarafından yönetmelikle belirlenen idare payı ödenir. Bu fıkrada belirlenen idare payı üst limiti her yıl ocak ayında yayımlanan yıllık TÜFE değeri kadar artırılır. İdare payı, akışkanın doğrudan ve/veya dolaylı olarak seralarda, elektrik üretimi ve konut ısıtmasında kullanıldığı tesislerde her yıl haziran ayı sonuna kadar; kaplıca ve diğer alanlarda kullanıldığı tesislerde ise yönetmelikte belirlenen dönemlerde idareye ödenir…” denilmektedir.
Mezkûr Kanun’un 11’inci maddesinin altıncı fıkrasında ise aynen; “Ruhsat sahibi tarafından idare payı hesaplamasında kullanılan su miktarının belirlenmesinde usulsüzlük yapıldığının veya kaçak kullanımın tespit edilmesi halinde idare tarafından 500.000 Türk lirasını geçmemek üzere ruhsat sahibine bir önceki yılda kullandığı su miktarının karşılığının iki katı oranında idarî para cezası tahakkuk ettirilir. İdarî para cezası miktarı 20.000 Türk lirasından aşağı olamaz. Aynı fiilin ruhsat dönemi içerisinde üçüncü kez tekrarı halinde teminat irat kaydedilerek ruhsat iptal edilir.” denilmektedir.
Yine 11.12.2007 tarihli ve 26727 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Jeotermal Kaynaklar ve Doğal Mineralli Sular Kanunu Uygulama Yönetmeliği’nin 20’nci maddesinin ilgili kısımlarında ise aynen;
“a) İdare payının belirlenmesi için Ek-15 ve Ek-16 tablolardaki hesaplama parametrelerini karşılayacak nitelikteki sayaçlar, akışkanı kullananlar tarafından takılır.
b) Yıllık ödenmesi gereken idare payının belirlenmesi için takılacak sayaçlar; bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren en geç üç ay içerisinde faaliyete geçirilecektir. Sayacın olmadığı söz konusu süre için veya sayaç arızasının haklı sebeplerle giderilemediği durumlarda, ölçülebilen dönemlerin ortalaması alınarak beyan verilir.
(4) Sıcaklık ve debinin sağlıklı ölçülemediğinin idare tarafından tespit edildiği tesislerde, bu değerler idarece belirlenir. Belirlenen değerler tesisin fiilen çalıştığı dönemler göz önünde bulundurularak idare payı hesaplamasında kullanılır.” Denilmektedir.
Yukarıdaki mevzuat hükümlerinden anlaşıldığına göre, somut olayda kiralama konusu yapılan tesisin kaplıca olduğu ve akışkanın doğrudan bu alanda kullanıldığı gerçeğinden hareketle idare payının tesiste kullanılan yıllık toplam ısı enerjisi değeri ile reenjeksiyon durumunun dikkate alınması suretiyle gerçekleşmesi gerekmektedir. Buna mukabil olayda akışkan doğrudan ve/veya dolaylı olarak seralarda, elektrik üretimi ve konut ısıtmasında kullanılmış gibi addedilmiş ve idare payı kiracı firmanın gayrisafi hasılatının %1’i tutarı şeklinde hesaplanmıştır. Halbuki aksi bir yoruma elvermeyecek kesinlikte olayda akışkanın kaplıca için kullanıldığı açıktır ve bu neviden tesislerin ödemesi gerekli olan idare payının hesaplanabilmesi için de Yönetmelikteki ifadeyle hesaplama parametrelerini karşılayacak nitelikteki sayaç mahiyetinde olan debimetre takılması ve takılan debimetrenin sürekli çalışır vaziyette tutulması gereklilik arzetmektedir.
Nitekim İdare de kiracı firmaya hitaben yazdığı 23.08.2024 tarihli yazıda, idare payının sağlıklı bir şekilde hesaplanabilmesi için debimetre takımı zorunluluğu hatırlatılmış, 2022-2023 yılları için ödenen 90.406,86 TL’nin eksik ödeme olduğu uyarısı yapılmış ve mezkûr mevzuat hükümlerine uygun olan bir hesaplama yöntemiyle 2022-2023 yılları için ek 3.509.840,64 TL tutarında idare payının ödenmesi gerektiği ihtar edilmiştir.
Esasında İdare, Yönetmeliğin sağladığı mezkûr takdir hakkı çerçevesinde tesiste debimetre kullanılmış olsaydı hesaplanacak miktarı ortaya koyacak doğru karinelerden hareket etmek suretiyle ödenmesi gerekli olan idare payını doğru bir şekilde hesaplamıştır. Hesaplama yönteminde olması gerektiği şekilde tüketim miktarları ile kullanılan MWt formüle göre belirlenen birim fiyatlarını çarpımı suretiyle ödenmesi gerekli idare payı miktarına ulaşılmıştır. Hesaplama yönteminde kullanılan doneler önceden İdare nezdinde tutulan tablolar ile firmadan temin edilen işletme faaliyet raporlarından oluşturulmuş olup öngörülemez keyfi hususlar içermemektedir ve yasal metinler ile arazi tespitlerinden elde edilen verilerden oluşturulmuştur. Nitekim ülke genelindeki uygulama ile uyarlılık göstermektedir. Diğer yandan İl Genel Meclisinin 09.10.2020 tarihli ve 88 no.lu kararında, MTA tarafından bölgede yapılan ölçümlerde jeotermal suyun debisinin 76,65 lt/sn olarak tespit edildiği hususuna da vurgu yapılmıştır.
Mezkûr uyarıya rağmen firmaca talep konusu miktar yatırılmamış ve İdarece de konu tekrar değerlendirilip eski yöntemin daha uygun olduğu değerlendirmesiyle hatalı olan eski uygulamaya devam edilmesine karar verilmiştir. Bu şekilde yasal zorunluluk arzeden debimetre kullanımı kuralına uymayan firma halihazırda gayrisafi %1’ini oluşturan bir miktarı idare payı olarak ödemek suretiyle hem gerçek ödemesi miktarın oldukça altında bir payı ödemiş olmakta hem de su miktarının belirlenmesinde usulsüzlük yapılmasına veya kaçak kullanıma elverir bir uygulamaya neden olunmaktadır. Nitekim aynı koşullara sahip ve benzeri çapta hizmet alanına sahip olup kaplıca oteli hizmeti gören komşu tesis İdarenin hesapladığı miktara oldukça yakın bir miktar da idare payı ödemektedir. Bu kapsamda debimetre kullanan söz konusu tesiste il özel idaresi yetkililerince 02.07.2024 tarihinde suyun debisi ölçülmüş ve yapılan ölçümde total 702529 m3, anlık 11,43 m3/h olarak ölçüm ve görüntü alınmıştır.
Diğer yandan mevzuat gereği kaplıca tesisleri için kullanılan akışkan için ödenecek idare payının tespitinde debimetre kullanımının işin doğası gereği de idare payının hesaplanabilmesinde biricik yöntem olduğu da açıktır. Nitekim firmanın İl Özel İdaresine yazdığı 30.06.2022 tarihli yazıda 2021 yılında dünyada yaşanan pandemi etkisi ve oteldeki tadilatlar nedeniyle konaklamalı müşteri kabul edilmediği belirtilmek suretiyle tesis vasıtasıyla hasılat elde edilemediği iddiasında bulunulmuştur. Buna mukabil belirtilen tarihte otelde kalan müşteri yorumlarının okunabildiği dijital ortamlardan da anlaşılabildiği kadarıyla bu yılda da müşteri kabulü söz konusu olmuştur. Bu durumda tesis eğer yasal zorunluluk olan debimetreyi kullanıyor olsaydı bu tür bir iddiada bulunmak suretiyle yılına ilişkin herhangi bir idare payı ödemesinden kaçınabilme imkanına sahip olamayacaktı. Bu itibarla yasal düzenleme tam da bu ve buna benzer iddiaları geçersiz kılmak için akışkanın kaplıca tesislerinde kullanılması durumunda İdare payının hesabında tesiste kullanılan yıllık toplam ısı enerjisi değeri ile reenjeksiyon durumunun dikkate alınmasını gerekli kılmaktadır. Bunun için de söz konusu tesislerde debimetre kullanımın gerekliği olduğu da izahtan varestedir.
Yukarıda yer verilen denetim tespitine istinaden, İdare tarafından; bulgu konusu tespite iştirak edildiği, bu doğrultuda hareket edilmeye başlandığı, ilgili firmaya debimetre takılması konusunda yükümlülüklerinin yerine getirilmesi için yazılı uyarılarda bulunulduğu, debimetrenin takılmaması halinde ilgili firma hakkında gerekli işlemlerin ivedelikle yapılacağı ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, firmaca kullanılan termal suyun miktarına bağlı olarak İl Özel İdaresine ödenecek olan idare payının tam ve doğru olarak hesaplanabilmesi için debimetrenin takılması, debimetrenin sürekli çalışır vaziyette olmasının sağlanması gerekmektedir. Sözkonusu debimetre kullanımı yükümlüğünün yerine getirilmesi temin edildikten sonrası için de idare payının kurulacak debimetre üzerinden ölçüm sağlanarak yeniden hesaplanması gerekecektir. Aksi takdirde debimetrenin takılmamasıhalinde ilgili firma hakkında Kanun’un 11’inci maddesinin 6’ncı fıkrasının uygulama alanı bulacağı da açıktır.