Akaryakıt Alımında İhale Mevzuatına İlişkin Aykırılıkların Bulunması (Sayıştay)

BULGU: Akaryakıt Alımında İhale Mevzuatına İlişkin Aykırılıkların Bulunması

2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Olmayan İl Kapsamında Yer Alan İlçe Belediyesi

Boztepe Belediyesi akaryakıt mal alımı işinde, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nda belirlenen alım ve sözleşme usulleri ile fiyat farkı ödenmesine ilişkin öngörülen esaslara aykırı bazı uygulamaların olduğu görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Pazarlık usulü” başlıklı 21’nci maddesinde; ‘“Aşağıda belirtilen hallerde pazarlık usulü ile ihale yapılabilir: …” denilmekte olup (f) bendi kapsamında İdarelerin yaklaşık maliyeti ellimilyar (2024 yılı için 2.076.108,00) Türk Lirasına kadar olan mamul mal, malzeme veya hizmet alımlarının pazarlık usulü ile yapılabileceği belirtilmektedir.

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun “Tip sözleşmeler” başlıklı 5’inci maddesinde;

“Bu Kanunun uygulanmasında uygulama birliğini sağlamak üzere mal veya hizmet alımları ile yapım işlerine ilişkin Tip Sözleşmeler Resmi Gazetede yayımlanır.

(Değişik ikinci fıkra: 20/11/2008-5812/31 md.) İdarelerce yapılacak sözleşmeler Tip Sözleşme hükümleri esas alınarak düzenlenir. Mal ve hizmet alımlarında, Kurumun uygun görüşü alınmak kaydıyla istekliler tarafından hazırlanması mutat olan sözleşmeler kullanılabilir.”,

“Tip sözleşmelerin hazırlanması” başlıklı Geçici 1’inci maddesinde;

“Bu Kanunun uygulanmasına yönelik olarak çıkarılacak tip sözleşmeler, ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak Kamu İhale Kurumu tarafından Kanunun yürürlüğe gireceği tarihe kadar hazırlanır ve Resmi Gazetede yayımlanır.

Bunların yürürlüğe konulmasına kadar idareler, mevcut sözleşme esas ve hükümlerini uygulamaya devam ederler.” denilmektedir.

Kamu İhale Genel Tebliği’nin “Mutat sözleşme” başlıklı 23’üncü maddesinde ise;

“23.1.4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanununun 5 inci maddesinin ikinci fıkrasında 5812 sayılı Kanunun 31 inci maddesi ile yapılan değişiklikle “matbu olarak” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır. Söz konusu düzenlemede yer alan ‘mutat olan sözleşmeler’ ifadesiyle her idarenin 4734 sayılı Kanunda belirtilen ihale usullerinden uygun olanını seçmek suretiyle yapmış olduğu ihalelere ilişkin kullanmak zorunda olduğu tip sözleşmelerin yerine geçmek üzere kendi özel sözleşmelerini hazırlaması değil, finansal kiralama, kiralama, abonelik, bakım, onarım, danışmanlık gibi alanlarda ilgili mevzuatı uyarınca bu hizmetleri sunan idareler veya özel hukuk kişileri tarafından hazırlanan ve uzun süre boyunca uygulamada yaygın kullanılmaları neticesinde kabul gören sözleşmeler kastedilmektedir.

23.1.1. Yukarıda benzer örnekleri sayılan türde mutat sözleşmelerin kullanılabilmesi Kanunda açıkça ifade edildiği üzere Kurumdan uygun görüş alınması suretiyle mümkün bulunmaktadır. Bu nedenle ilgili idarelerin bu sözleşmelere ilişkin olarak ihaleye ilişkin tüm bilgileri ve sözleşmenin bir örneğini de eklemek suretiyle Kurumdan uygun görüş almaları ve uygun görülen mutat sözleşmeleri kullanmaları gerekmektedir.

23.1.2. Bu mutat sözleşmelere ilişkin Kurumdan alınacak uygun görüşün ihale dokümanı hazırlanmadan önce alınması ve uygun görüş alınan mutat sözleşme örneğinin de Tip Sözleşme yerine ihale dokümanı içerisinde isteklilere sunulması gerekmektedir. Ayrıca Kurumun düzenleyici kararları ile duyurulan mutat sözleşme örneklerinin aynen kullanılması halinde Kurumdan tekrar uygun görüş alınmasına gerek bulunmamaktadır.” denilerek mutat sözleşmelere ilişkin detaylı açıklamalar yapılmıştır.

4734 Sayılı Kamu İhale Kanununa Göre İhale Edilen Mal Alımlarında Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esasların “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde;

“(Değişik madde: 24/02/2022-31760 R.G./1. md.; yürürlük: 26/03/2022) (1) 4734 sayılı Kanuna göre ihale edilen ve 5/1/2002 tarihli ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanununa göre Türk parası üzerinden sözleşmeye bağlanan;

a) Elektrik, doğal gaz, ilaç, petrol ürünleri ve sıvılaştırılmış petrol gazı ürünleri alımlarında,

b) (a) bendi dışında kalan ve sözleşme süresi 180 takvim gününden fazla olan mal

alımlarında teslimi 180 takvim gününden sonra yapılan kısım için,

uygulanacak fiyat farkı bu Esaslara göre hesaplanır.

(2) (Ek fıkra: 13/05/2022-31834 R.G./1. md.) 4734 sayılı Kanun kapsamındaki idarelerin, söz konusu Kanundan istisna olan ve birinci fıkrada sayılan mal alımlarının ihale dokümanlarında bu Esaslara uygun şekilde hazırlanmış açık bir düzenleme bulunması halinde bu Esaslar uygulanabilir.

(3) (Ek fıkra: 13/05/2022-31834 R.G./1. md.) 4734 sayılı Kanunun 22 nci maddesi çerçevesinde doğrudan temin usulüyle yapılan birinci fıkra kapsamındaki mal alım sözleşmelerinde bu Esaslara uygun şekilde hazırlanmış açık bir düzenleme bulunması halinde bu Esaslar uygulanabilir.”,

“Fiyat farkı hesabı” başlıklı 5’inci maddesinde;

“(1) Fiyat farkı aşağıdaki formüle göre hesaplanır:

F = (M x B) x [(A2/A1)-1]

hükümlerine yer verilerek kapsam ve ödenecek fiyat farkının nasıl hesaplanacağı ortaya konmaktadır.

Aynı Esasların 6’ncı maddesinin 10’uncu fıkrasında ise;

“(10) 5015 sayılı Kanun çerçevesinde EPDK tarafından belirlenen petrol ürünlerinden benzin türleri, gazyağı, motorin türleri, kalorifer yakıtı ve fuel oil türleri ile 5307 sayılı Kanun çerçevesinde EPDK tarafından belirlenen LPG ürünleri için fiyat farkı uygulamasına esas fiyatlar EPDK tarafından izlenerek internet sayfasında yayımlanır.” denilmiştir.

Buna göre, akaryakıt fiyat farkı ödenmesi öngörülen işlerde; günlük olarak tüketilen akaryakıt miktarı, yüklenicinin vermiş olduğu birim fiyat ile ihale tarihindeki Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu’nun o gün için yayımladığı petrol ve LPG ürünlerinin bayi satış fiyatları ile malın teslim alındığı gün Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu’nun internet sayfasında yayımladığı petrol ve LPG ürünlerinin bayi satış fiyatları dikkate alınarak fiyat farkı hesaplanması gerekmektedir.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ve yapılan açıklamalardan anlaşılacağı üzere, 4734 sayılı Kanun’a tabi alımlarını gerçekleştiren kurumların ihale usullerine veya doğrudan temin kapsamında alım yapmalarına göre yukarıda ayrıntısı belirtilen Tebliğ ve Esaslar’daki hükümlere göre tip sözleşmeler kullanmaları veya tip sözleşmelere uygun sözleşmeler hazırlamaları, fiyat farklarını da Esaslar’da ortaya konan formüle göre hesaplamaları gerekmektedir.

Yapılan incelemede, İdarenin 4734 sayılı Kanun’un 21/f hükmü uyarınca tip sözleşmelere uygun olmayan, İdare tarafından düzenlenen ayrı bir akaryakıt mal alımı sözleşmesi imzalandığı tespit edilmiştir.

Şöyle ki, 2024 yılı içinde yüklenici firmalar ile imzalanan sözleşmelerin “Sözleşmenin türü ve bedeli” başlıklı 6’ncı maddesinde; “Bu sözleşme birim fiyat sözleşme olup, İdarece hazırlanmış cetvelde yer alan her bir iş kaleminin miktarı ile bu iş kalemleri için Yüklenici tarafından teklif edilen birim fiyatların çarpımı sonucu bulunan tutarların toplamı olan … bedel üzerinden akdedilmiştir. Alınan malların ve yapılan işlerin bedellerinin ödenmesinde, birim fiyat teklif cetvelinde Yüklenicinin teklif ettiği ve sözleşme bedelinin tespitinde kullanılan birim fiyatlar esas alınır.”,

Sözleşmelerin “Diğer hususlar” başlıklı 44’üncü maddesinde; “İhalenin esası pompa satış fiyatı üzerinden . kırımlı olarak uygulanacaktır.” denilmiştir.

İdare 2024 yılı içinde 2 farklı yüklenici ile 869.253,56 TL ve 1.484.700,00 TL olmak üzere toplam 2.353.953,56 TL tutarında akaryakıt mal alımı sözleşmesi imzalamıştır. Sözleşmelerden birinde yüzde 1 kırım diğerinde ise yüzde 3 kırım uygulanacağı kararlaştırılmıştır.

Buna göre tahmini bir sözleşme tutarı belirlenmiş olup İdarenin sözleşmede bahsi geçen petrol birim fiyatları üzerinden değil akaryakıt alımı yaptığı gündeki güncel fiyatlar üzerinden yüzde 1 ve yüzde 3 kırım uygulayarak yükleniciye ödeme yaptığı görülmüştür.

Bu durum İdarenin petrol fiyatlarındaki dalgalanmalardan olumsuz etkilenmesine yol açacaktır. Ayrıca 4735 sayılı Kanun’da belirtilen mal alımlarına ilişkin Kamu İhale Kurumu tarafından hazırlanarak Resmî Gazete’de yayımlanan tip sözleşmelerin kullanılmaması veya tip sözleşmelere uygun hazırlanmayan sözleşmelerin kullanılması mevzuat hükümlerine aykırılık teşkil etmektedir.

Sonuç olarak, İdarenin akaryakıt mal alımı işinde tip sözleşmeler kullanması veya tip sözleşmelere uygun sözleşmeler hazırlaması, petrol fiyatlarındaki dalgalanmalardan etkilenmemek için ise Esaslar’da belirtilen hükümlere göre fiyat farkı hesaplaması gerekmektedir.