|
ÖZET: Ambalaj ve tekstil atıklarının toplanması, taşınması, ayrıştırılması, depolanması ve değerlendirilmesi hizmetlerine ilişkin imtiyazın, ihale yapılmadan özel firmalara devredildiği tespit edilmiştir. 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun ilgili maddeleri, atıkların geri kazanımını ve kaynağında ayrı toplanmasını zorunlu kılmakta; bu süreçlerin yönetimi ise Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından düzenlenmektedir. Ayrıca, 5393 sayılı Belediye Kanunu, belediyelerin atık yönetimi konusundaki yetkilerini ve imtiyazlarını belirlemekte, bu hizmetlerin ihale yoluyla devredilmesine olanak tanımaktadır.
Yapılan incelemelerde, tekstil ve ambalaj atıklarının toplanmasıyla ilgili imtiyazların, 01.08.2021 tarihinden itibaren beş yıllık sözleşmelerle ihalesiz olarak özel firmalara devredildiği görülmüştür. İlk yıl için belirlenen bedel 260.000 TL olup, her yıl TÜFE oranında artırılacağı belirtilmiştir. Kamu idaresi, ambalaj atıklarının toplanmasının yasal bir zorunluluk olduğunu, ancak mevcut durumda toplama oranlarının düşük olduğunu ifade etmektedir. “Çevreci Komşu Kart” projesi ile hanelere atık ayrıştırma alışkanlığı kazandırılmaya çalışıldığı, ancak mevzuat değişikliklerinin ihale yöntemiyle çalışan belediyeleri zor durumda bıraktığı vurgulanmıştır. Sonuç olarak, belediyelere kanunlarla tanınan imtiyazların devri, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu çerçevesinde belirlenen usul ve esaslara uygun olarak gerçekleştirilmelidir. Bu süreçte rekabetin sağlanması, ihale yöntemleriyle mümkün kılınmalıdır. |
BULGU: Ambalaj ve Tekstil Atıklarının Toplanması ve Değerlendirilmesi İmtiyaz Hakkının İhalesiz Olarak Devredilmesi
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
Belediyenin yetki ve sorumluluk alanındaki tekstil ve ambalaj atıklarının toplanması, taşınması, ayrıştırılması, depolanması ve değerlendirilmesi hizmetlerini içeren imtiyazın, sözleşmeler ile özel firmalara ihale yapılmaksızın devredildiği görülmüştür.
2872 sayılı Çevre Kanunu’nun “İzin alma, arıtma ve bertaraf etme yükümlülüğü” başlıklı 11’inci maddesinde, atıkların üretiminin ve zararlarının önlenmesi veya azaltılması ile atıkların geri kazanılması ve geri kazanılabilen atıkların kaynağında ayrı toplanmasının esas olduğu; atık yönetim plânlarının hazırlanmasına ilişkin esasların, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceği belirtilmiştir.
Kanun gereği çıkarılan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği’nde de atıkların toplanması, taşınması, geri kazanımı, geri dönüşümü ve bertaraf edilmeleri ve maliyetlerin karşılanması konularında 2872 sayılı Kanun’a benzer düzenlemeler yapılmıştır. Mezkur Yönetmelik’te, ambalaj atıklarının ayrı toplanmasından, 5216 sayılı Kanun’un 7’nci maddesi kapsamında büyükşehir belediye sınırları içerisinde ilçe belediyeleri ve 5393 sayılı Kanun’un 15’inci maddesi kapsamında belediyelerin sorumlu oldukları ifade edilmiştir.
Buna göre belediyeler, ambalaj atıklarının ayrı toplanması için mevzuatında yer alan hususlara uygun olarak toplama sistemini kurmakla, ambalaj atığı üreticileri tarafından toplama sistemine verilen ambalaj atıklarını ayrı toplamakla veya toplattırmakla; ambalaj atıklarının yönetimi için toplama ayırma tesisi kurmak/kurdurmakla, işletmek/işlettirmekle, kurduğu tesislere çevre lisansı almak/aldırmakla veya bu faaliyeti çevre lisansına sahip toplama-ayırma tesisleri ile gerçekleştirmekle; ambalaj atıklarının yetkili olmayan kişiler tarafından toplanmasını önlemek amacıyla gerekli önlemleri almakla yükümlüdürler.
Diğer yandan 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 15’inci maddesinde katı atıkların toplanması, taşınması, ayrıştırılması, geri kazanımı, ortadan kaldırılması ve depolanması ile ilgili bütün hizmetleri yapmak ve yaptırmak belediyenin yetkileri ve imtiyazları arasında sayılmış ve belirtilen hizmetin Danıştayın görüşü ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının kararıyla süresi kırk dokuz yılı geçmemek üzere imtiyaz yoluyla devredebileceği belirtilmiştir. 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’na göre de kira; taşınır ve taşınmaz malların ve hakların kiralanması veya kiraya verilmesi anlamına gelmektedir.
Bu bağlamda katı atıkların toplanması, taşınması, ayrıştırılması, depolanması ve değerlendirilmesi ile ilgili bütün hizmetlerin sonuçları itibariyle gelir getirici faaliyetler olduğu kabul edilmelidir. Çünkü bahsedilen işlemlerden sonra, tekstil ve ambalaj atıklarının lisanslı geri dönüşüm tesislerine satışı yapılmaktadır. Bu nedenle, mevzuatında imtiyaz olarak belediyelere verilen bir hakkın işletilmek üzere gerçek veya tüzel kişilere devredilmesi belli usul ve esaslar çerçevesinde yapılacaktır. Dolayısıyla, bahsi geçen imtiyazın devredilmesi 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine göre yapılmalıdır.
Yapılan incelemede; tekstil atıklarının toplanması, taşınması, ayrıştırılması ve depolanması hizmetlerini içeren imtiyazın 01.08.2021 işe başlama tarihli 5 yıllık sözleşmeyle ilk yıl 260.000,00 TL bedelle ve her yıl bir önceki yılın TÜFE oranında artırılması karşılığında ihalesiz olarak özel bir firmaya; ambalaj atıklarının toplanması, taşınması, ayrıştırılması ve depolanması hizmetlerini içeren imtiyazın ise 01.08.2021 işe başlama tarihli 5 yıllık sözleşme ile ilk yıl 260.000,00 TL bedelle ve her yıl bir önceki yılın TÜFE oranında artırılması karşılığında ihalesiz olarak başka bir özel firmaya devredildiği tespit edilmiştir.
Kamu İdaresinin cevabında; hanelerden ambalaj atığı toplama hizmeti yasal bir zorunluluk olsa dahi toplanmadığı durumda yasal yaptırımların bulunmadığından, ambalaj atığı toplama oranlarının düşük olduğu, 2016 yılında başlatılan “Çevreci Komşu Kart” projesiyle hanelere atık ayrıştırma alışkanlığı kazandırmaya çalışıldığı, 2021 itibarıyla tekstil atıklarının da bu projeye dahil edildiği, proje kapsamında atıklarını ayrıştıran her hanenin ödüllendirildiği ve bu sistemle atık toplama miktarının artırılmasının hedeflendiği belirtilmiştir. Ayrıca yaşanan mevzuat değişikliklerinin bu işlemleri ihale yöntemiyle yürüten belediyeleri firmalar karşısında zor durumda bıraktığı ve atık toplama faaliyetini sekteye uğrattığı ifade edilmiştir.
Ancak, yukarıda da belirtildiği üzere atıkların toplanması, taşınması, ayrıştırılması, depolanması ve değerlendirilmesiyle ilgili bütün hizmetler sonuçları itibariyle gelir getirici faaliyetlerdir ve bu hizmetleri içeren imtiyazlar kanunlarla belediyelere verilmiştir.
Sonuç olarak; belediyelere kanunlarla verilen imtiyazların devredilmesinin usul ve yöntemleri 2886 sayılı Kanun’la belirlenmiştir ve bu kapsamda söz konusu imtiyazların devredilmesinde rekabet ortamı Kanun’da sayılan ihale yöntemleriyle oluşturulmalıdır.