|
ÖZET: 2024 yılı Sayıştay denetim raporuna göre, Büyükşehir Bağlı İdaresi’nin araç kiralama hizmet alım ihalesinde belirlenen yaklaşık maliyetlerin gerçek piyasa fiyatlarının üzerinde olduğu tespit edilmiştir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun ilgili maddeleri gereğince, idarelerin ihale öncesinde fiyat araştırması yaparak yaklaşık maliyet belirlemesi gerekmektedir. Ancak, yapılan incelemelerde, ihale kapsamında alınan teklifler ve belirlenen maliyetlerin piyasa rayiçleriyle uyumlu olmadığı görülmüştür.
İdare, 19 farklı grupta toplam 518 araç için altı firmadan teklif almış, ancak bu teklifler arasında piyasa koşullarını yansıtmayan fiyatlar yer almıştır. Örneğin, bazı araçların yıllık kira bedelleri ile kasko değerleri arasında ciddi tutarsızlıklar tespit edilmiştir. Bu durum, kaynakların etkin ve verimli kullanımını olumsuz etkilemekte ve ticari mantığa aykırı sonuçlar doğurmaktadır. Ayrıca, sözleşme tasarısında özel ve ağır aykırılık hallerine ilişkin hükümler boş bırakılmış, bu da rekabet ve saydamlık ilkelerinin ihlaline yol açmıştır. Sonuç olarak, idarenin ihale süreçlerinde piyasa koşullarını dikkate alarak gerçekçi maliyetler belirlemesi ve sözleşme hükümlerini eksiksiz düzenlemesi gerektiği vurgulanmaktadır. Bu tür uygulamalar, kamu kaynaklarının etkin kullanımı ve rekabetin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır. |
BULGU: Araç Kiralama Hizmet Alımı İşiyle İlgili Tespitler
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir Bağlı İdaresi
Araç Kiralama Hizmet Alım İhalesindeki Yaklaşık Maliyetlerin Gerçek Piyasa Fiyatlarına Göre Oluşturulmaması
İdare tarafından yapılan 2024/1029982 ihale kayıt numaralı 579.630.240,00 TL sözleşme bedelli Araç ve İş Makinesi Kiralama Hizmet Alım İşi ihalesinde araç kiralama hizmet alımı için belirlenen yaklaşık maliyet bedellerinin piyasa rayiçlerinin üzerinde olduğu görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Yaklaşık maliyet” başlıklı 9’uncu maddesinde;
“Mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalesi yapılmadan önce idarece, her türlü fiyat araştırması yapılarak katma değer vergisi hariç olmak üzere yaklaşık maliyet belirlenir ve dayanaklarıyla birlikte bir hesap cetvelinde gösterilir. Yaklaşık maliyete ihale ve ön yeterlik ilânlarında yer verilmez, isteklilere veya ihale süreci ile resmî ilişkisi olmayan diğer kişilere açıklanmaz.” hükmü yer almaktadır.
Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Yaklaşık maliyete ilişkin ilkeler” başlıklı 7’nci maddesinde de;
“İdare tarafından, ihale onay belgesi düzenlenmeden önce, bu Yönetmelikte belirlenen esas ve usullere göre ihale konusu malın KDV hariç olmak üzere yaklaşık maliyeti hesaplanır ve dayanaklarıyla birlikte bir hesap cetvelinde gösterilir.” düzenlemesine yer verilmiştir.
Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Yaklaşık maliyetin hesaplanmasına esas miktar ve fiyatların tespiti” başlıklı 8’inci maddesinde ise;
Yaklaşık maliyete ilişkin fiyatların tespitinde;
Kamu kurum ve kuruluşlarınca işin niteliğine göre belirlenmiş fiyatlar,
İhaleyi yapan idare veya diğer idarelerce gerçekleştirilmiş aynı veya benzer işlerdeki fiyatlar,
İlgili odalarca belirlenmiş fiyatlar,
ç) İhale konusu işi oluşturan iş kalemlerine veya gruplarına ilişkin olarak piyasadan yapılacak fiyat araştırması kapsamında elde edilecek fiyat tekliflerinin aritmetik ortalaması alınmak suretiyle ya da konusunda uzman bilirkişi ve ekspertizlerden soruşturularak oluşturulan fiyatlar,
…
Esas alınır.
İdareler yaklaşık maliyete ilişkin fiyatların tespitinde, (a), (b), (c), (ç) ve (d) bentlerinde belirtilen fiyatların birini, birkaçını veya tamamını herhangi bir öncelik sırası olmaksızın kullanabilirler.
.İstenen özellikleri taşımayan veya gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmadığı düşünülen fiyat bildirimleri ve proforma faturalar değerlendirmeye alınmaz ve buna ilişkin gerekçeler yaklaşık maliyet hesap cetvelinde gösterilir.
Özelliği bulunan hizmet alımlarında; önceki yıllarda bitirilmiş benzer nitelikteki işlerde oluşan fiyatların piyasa fiyatları ile karşılaştırılması suretiyle bulunan fiyatlar veya benzer nitelikteki hizmetlerde uzmanlık ve deneyimini kanıtlamış kamu ve özel sektör kuruluşları ile gerçek kişilerden soruşturularak oluşturulan fiyatlar kullanılabilir. Yapılan her türlü araştırmaya rağmen fiyatın tespit edilemediği veya tespit edilen fiyatların rayiçleri yansıtmadığının anlaşıldığı durumlarda; idarece re’sen fiyat belirlenir ve gerekçesi yaklaşık maliyet hesap cetvelinde gösterilir.” düzenlemesi yer almaktadır.
Yukarıda yer alan mevzuat hükümlerinden de anlaşılacağı üzere yaklaşık maliyetin tespit edilmesi hususunda idare kısıtlanmamış, kamu kurumlarınca belirlenen fiyatlardan, kamu kurum ve kuruluşlarınca alımı yapılan benzer nitelikteki işlerden oluşan fiyatlardan, ilgili odalarca belirlenen fiyatlardan ve piyasadan yapılabilecek fiyat araştırmalarından yararlanılabileceği hüküm altına alınmıştır.
Mezkûr Yönetmelik maddesinin dördüncü fıkrasında açıkça belirtilen “…İstenen özellikleri taşımayan veya gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmadığı düşünülen fiyat bildirimleri ve proforma faturalar değerlendirmeye alınmaz ve buna ilişkin gerekçeler yaklaşık maliyet hesap cetvelinde gösterilir.” düzenlemesi ile gerçek piyasa rayiçlerine aykırı olarak bildirilen fiyatların değerlendirmeye alınmaması gerektiği açıkça ifade edilmiş ve bu konuda idareye takdir hakkı tanınmamıştır.
Buna göre idare, gerçek piyasa fiyatlarını yansıtmayan ve yaklaşık maliyetin hesaplanmasında hatalara sebep olabilecek fiyat bildirimlerini ve proforma faturaları değerlendirmeye almaksızın yaklaşık maliyeti piyasa rayiçlerine uygun olarak belirlemekle mükelleftir.
İdare, ihale kapsamında kiralanacak olan araçlar için 19 farklı grupta toplam 518 araç belirlemiş ve yaklaşık maliyet hesabında kullanılmak üzere altı firmadan teklif almıştır. İhale sonucunda ise dört geçerli teklif ortaya çıkmıştır. Ayrıca bu geçerli dört teklifin üçü, yaklaşık maliyetin tespiti için teklif alınan altı firmanın içinde yer almaktadır. Yapılan bu araştırma neticesinde aşağıdaki tabloda gösterilen şekilde yaklaşık maliyet oluşturulmuştur.
Tablo 10: Araç Grupları ile Yaklaşık Maliyeti ve Yüklenici Teklifi
| Araç Grubu | Yaklaşık Maliyet (TL) | Yüklenici Teklifi (TL) |
| 1. Grup | 149.000,00 | 133.975,00 |
| 2. Grup | 155.725,00 | 139.975,00 |
| 3. Grup | 327.038,88 | 299.750,00 |
| 4. Grup | 24.533,00 | 18.500,00 |
| 5. Grup | 336.000,00 | 310.000,00 |
| 6. Grup | 348.700,00 | 322.500,00 |
| 7. Grup | 373.291,67 | 330.000,00 |
| 8. Grup | 371.300,00 | 330.000,00 |
| 9. Grup | 381.875,00 | 355.000,00 |
| 10. Grup | 144.166,67 | 128.550,00 |
| 11. Grup | 182.225,00 | 157.955,00 |
| 12. Grup | 19.658,33 | 13.950,00 |
| 13. Grup | 265.833,33 | 239.750,00 |
| 14. Grup | 243.866,67 | 197.500,00 |
| 15. Grup | 21.258,33 | 13.975,00 |
| 16. Grup | 254.087,50 | 295.000,00 |
| 17. Grup | 461.375,00 | 465.000,00 |
| 18. Grup | 630.187,50 | 575.000,00 |
| 19. Grup | 390.916,67 | 359.950,00 |
Yapılan incelemede, İdare tarafından ihale kapsamındaki araçlarla ilgili yüklenici firmaya ödenecek bedeller ile araçların harcama talimatının verildiği ay itibariyle kasko değerlerine ilişkin Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği tarafından yayımlanan ve Motorlu Kara Taşıtları Kasko Değer Listesinde yer alan kasko sigortası değeri incelenmiş ve aşağıdaki tabloda gösterildiği üzere bazı gruplarda yer alan araçların yıllık kira bedelleri ile araçlara ait kasko değerlerinden ulaşılan ortalama edinim (satın alma) bedelleri arasında piyasa koşullarına ve iş hayatının doğal seyrine uymayan, olağan ticari mantığa aykırı tutarsızlık tespit edilmiştir.
Tablo 11: Kiralanan Araçların Kaç Aylık Kira Bedeli ile Edinilebileceği
| Araç Grubu |
İdarenin Yükleniciye Ödeyeceği Aylık Kiralama Bedeli (TL) (A) |
Tek Bir Araç İçin Yükleniciye Ödenecek 12 Aylık Kiralama Bedeli (TL) (B)=(A*12) |
Harcama Talimatının Verildiği Ay İtibariyle İlgili Gruptaki Araçların Ortalama Kasko Değerleri (TL) (C) |
İdarenin 12 Aylık Kiralama Maliyetinin Araçların Ortalama Edinme Değerine Oranı (D)=(B/C) | Yaklaşık Kaç Aylık Kira Bedeli ile Aracın Edinilebileceği (E)=(C/A) |
| 1. Grup | 133.975,00 | 1.607.700,00 | 1.409.355,38 | 1,14 | |
| 2. Grup | 139.975,00 | 1.679.700,00 | 1.427.452,29 | 1,18 | |
| 3. Grup | 299.750,00 | 3.597.000,00 | 2.958.459,00 | 1,22 | |
| 4. Grup | 18.500,00 | 222.000,00 | 2.215.256,25 | 0,10 | |
| 5. Grup | 310.000,00 | 3.720.000,00 | 2.902.593,67 | 1,28 | |
| 6. Grup | 322.500,00 | 3.870.000,00 | 5.770.954,50 | 0,67 | |
| 7. Grup | 330.000,00 | 3.960.000,00 | 1.968.476,00 | 2,01 |
| 8. Grup | 330.000,00 | 3.960.000,00 | 5.247.681,00 | 0,75 | |
| 9. Grup | 355.000,00 | 4.260.000,00 | 5.247.681,00 | 0,81 | |
| 10. Grup | 128.550,00 | 1.542.600,00 | 976.950,50 | 1,58 | |
| 11. Grup | 157.955,00 | 1.895.460,00 | 1.417.145,75 | 1,34 | |
| 12. Grup | 13.950,00 | 167.400,00 | 936.882,00 | 0,18 | |
| 13. Grup | 239.750,00 | 2.877.000,00 | 2.329.556,50 | 1,23 | |
| 14. Grup | 197.500,00 | 2.370.000,00 | 5.451.416,00 | 0,43 | |
| 15. Grup | 13.975,00 | 167.700,00 | 773.576,33 | 0,22 | |
| 16. Grup | 295.000,00 | 3.540.000,00 | 1.481.400,00 | 2,39 | |
| 17. Grup | 465.000,00 | 5.580.000,00 | * | ||
| 18. Grup | 575.000,00 | 6.900.000,00 | * | ||
| 19. Grup | 359.950,00 | 4.319.400,00 | **6.673.801,00 | 0,64 |
*Bu araçlar yüklenici tarafından idareye teslim edilmediğinden kasko değerleri belli değildir.
**Bu araçların kasko değeri yapılan araştırmalara rağmen bulunamamıştır. Yüklenici tarafından teslim edilen ve dolayısıyla teklif verilen araçlar 2023 model olmasına karşın fiyat verisi DMO’nun 2025 yılı resmi satış fiyatı (sıfır araç) üzerinden alınmıştır.
Bilindiği üzere İdarenin ihtiyaç duyduğu araçların asgari şartları teknik şartnamede belirlenmiştir. Teknik şartnamede belirlenen asgari şartları sağlayan araçlar da İdarenin kontrol teşkilatı tarafından şartnameye uygun olarak kabul edilmiştir. Buna göre İdarenin ihtiyaç duyduğu 19 gruptan oluşan toplam 516 adet (17. ve 18. Gruptaki 2 araç eksik olarak) araç şartnameye uygun bir şekilde teslim alınmıştır. Grup bazında İdarenin ihtiyaç duyduğu araçlardan İdarenin Yükleniciye Ödeyeceği Aylık Kiralama Bedeli (A) sütununda, Tek Bir Araç İçin Yükleniciye Ödenecek 12 Aylık Kiralama Bedeli (B) sütununda ve Harcama Talimatının Verildiği Ay İtibariyle İlgili Gruptaki Araçların Ortalama Kasko Değerleri ise (C) sütununda gösterilmiştir.
Yukarıda yer verilen tablodan da anlaşılacağı üzere, ihale kapsamında kiralanan araçlara ilişkin olarak belirlenen kira bedelleri aracın edinim bedelleri ile kıyaslandığında durumun ticari hayatın doğal akışına uygun olmadığı aşikardır. Şöyle ki, 19 farklı grubun 2 grubu (17 ve 18) teslim edilmeme dolayısıyla bir tespit içermemektedir. Bunun dışında 13 grupta toplam 253 aracın 24 ayın altında; bu 13 grubun içinden ise 9 grupta toplam 236 aracın ise 12 ayın altında aylık kiralama bedeli ödenerek satın alınabilir durumda olduğu tablonun (E) sütunundan görülebilmektedir.
Örnek vermek gerekirse; 16. Grupta, İdarinin ihtiyaç duyduğu ve teknik şartnamede belirttiği özellikleri karşılayan 2024 model Ford TRAN.ICA3 350L VAN 11M3 2.0 165 UZUN TREND cinsi kanal görüntüleme aracın aylık 295.000,00 TL olmak üzere 12 aylık toplam kiralama bedeli 3.540.000,00 TL olmasına rağmen harcama talimatının verildiği ayda 2024 model söz konusu aracın kasko değeri 1.481.400,00 TL’dir. Dolayısıyla tablodan da görüleceği üzere, aracın satın alma bedelinin 2,39 katı yıllık kira bedeli ödenerek, bir başka deyişle ortalama 5 aylık kira bedeli ile aracın satın alınabileceği görülmektedir.
Bir başka örnek; 10. Grupta, İdarenin ihtiyaç duyduğu ve teknik şartnamede belirttiği özellikleri karşılayan 2017-2024 model Ford transit çift kabin araçların (TRANSIT 350M CIFT KABIN KAMYONET 155 E5, TRANSIT 350M CIFT KABIN KAMYONET ECOBLUE 170, TRANSIT K.NET CIFT K.350M 170 TRENDKASALIE6.2, TR.MCAI 350M K.NET CIFTK.UPG.170 TREND KASALI) aylık 128.550,00 TL olmak üzere 12 aylık toplam kiralama bedeli tek bir araç için 1.542.600,00 TL’dir. Harcama talimatının verildiği ayda (2024, Temmuz) 2017-2024 model söz konusu araçların ortalama kasko değeri ise 976.950,50 TL’dir. 10. Grupta yer alan bu araçlardan İdare 106 adet temin etmiştir. Dolayısıyla tablodan da görüleceği üzere, aracın satın alma bedelinin 1,58 katı yıllık kira bedeli ödenerek, bir başka deyişle ortalama 8 aylık kira bedeli ile araçların her birinin satın alınabileceği görülmektedir.
Yukarıda yer verilen açıklamalar ve örneklerden anlaşılacağı üzere mevcut durum, kaynakların etkili, ekonomik ve verimli kullanımı açısından piyasa koşullarına ve iş hayatının doğal seyrine uymayan, olağan ticari mantığa aykırı duruma sebebiyet vermektedir.
Bu bağlamda, yaklaşık maliyet belirlenirken yaklaşık maliyetin piyasa rayiçlerinin çok üzerinde belirlendiği, bu sebeple araçlara ait kiralama bedelleri ile yaklaşık maliyetin birbiri ile gerçekçi bir uyum içerisinde olmadığı değerlendirilmektedir.
Kamu İdaresi cevabında, 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunun 9. Maddesinde getirilen “Mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin ihalesi yapılmadan önce idarece, her türlü fiyat araştırması yapılarak katma değer vergisi hariç olmak üzere yaklaşık maliyet belirlenir ve dayanaklarıyla birlikte bir hesap cetvelinde gösterilir.” şeklindeki düzenleme uyarınca 6 farklı araç kiralama firmasından teklif istendiği ve alınan tekliflerin hesap cetvelinde gösterildiği ifade edilmiş ise de, bulgu konusu husus teklif alınmadığına yönelik olmayıp yaklaşık maliyetin doğru belirlenmediğine ilişkindir. Nitekim Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 8’inci maddesinde “istenen özellikleri taşımayan veya gerçek piyasa rayiçlerini yansıtmadığı düşünülen fiyat bildirimleri ve proforma faturalar değerlendirmeye alınmaz” hükmü haizdir.
Sonuç olarak, İdare tarafından yapılan ihalede temin edilecek ve farklı gruplarda yer alan araçlara ait yaklaşık maliyetlerin belirlenmesi adına firmalarca bildirilen fiyatların piyasa rayiçlerini yansıtıp yansıtmadığı kontrol edilmeksizin yaklaşık maliyet hesabında değerlendirilmesinin mevzuata aykırı bir uygulama olduğu ve kaynakların kullanımında ekonomik ve verimli davranılmadığı düşünülmektedir.
Tip Sözleşmeye Aykırı Olarak Sözleşme Tasarısında/Sözleşmede Özel ve Ağır Aykırılık Hallerini Düzenleyen Hükümlerin Boş Bırakılması
Tip Sözleşmede bulunan özel ve ağır aykırılık hallerinde uygulanacak cezaları düzenleyen hükümlerin sözleşme tasarısında/sözleşmede boş bırakıldığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; idarelerin, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu olduğu belirtilmiştir.
4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nun 5’inci maddesinde; kamu idarelerince yapılacak sözleşmelerde Tip Sözleşmelerin esas alınarak düzenleneceği belirtilmiştir. Hizmet İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği eki Tip Sözleşmede idarelere, yüklenicinin işin yürütülmesi sırasında özel ve ağır aykırılık hallerine düşmesi halinde uygulanabilecek cezaları belirleme yetkisi verilmiştir.
Tip Sözleşmenin 16’ncı maddesi “Sözleşmeye aykırılık halleri, cezalar ve sözleşmenin feshi” hallerini düzenlemiştir. Buna göre yüklenici ile yapılan sözleşmede Tip Sözleşmenin 16.1.2.-16.1.3.-16.1.3.1. maddeleri İdarenin hazırladığı sözleşme tasarısında boş bırakılmıştır. Bu maddelerde ise özetle; özel ve ağır aykırılık halleri düzenlenmiştir.
Yapılan incelemede, boş bırakılan hükümler sebebiyle sözleşme tasarısı, istekli olabilecek 4 firma tarafından Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin eki olan Tip Sözleşme hükümlerine aykırılık taşıdığından bahisle şikâyet konusu yapılmıştır. Bu aykırılıktan bahisle istekli olabilecek firmalar tarafından ihaleye iştirak noktasında caydırıcılık yaratmakta ve rekabet ilkesinin oluşumunu engellediği ileri sürülmüştür.
Nitekim İhale süreci incelendiğinde, istekli olabilecek sıfatı kazanarak ihale dokümanını indirmiş firma sayısı 20’dir. Bunlardan yalnızca 8 firma istekli olarak teklif vermiştir. Bu 8 istekli firmanın ise 3’ü, tekliflerin sunulması aşamasında tekliflerinin geçerli olabilmesi için vermesi gereken asgari tutarı belli olan teminatı 1 TL olarak yatırmış,1 firma ise zaten yasaklı olduğu için teklifi geçerli sayılmamıştır. Dolayısıyla ihalede 4 geçerli teklif ortaya çıkmıştır.
Kamu idarelerince yapılacak sözleşmelerde Tip Sözleşmelerin esas alınarak düzenleneceği göz önünde bulundurulduğunda, dört istekli olabilecek firmanın ihaleye bu şikâyet konusu sebebiyle teklif vermediği ve ayrıca şikâyet konusu yapmadığı halde bu belirsizlik sebebiyle ihaleye teklif vermeyen istekliler olabileceği birlikte düşünüldüğünde saydamlık ve rekabet ilkelerinin ihlal edildiği değerlendirilmektedir.
Kamu İdaresi cevabında, ilgili bölümün sözleşme tasarısında boş bırakıldığı, söz konusu maddelere ilişkin düzenleme yapılmamasının İdarenin takdirinde olduğu ifade edilmiş ise de Tip Sözleşmenin 16.1.2.-16.1.3.-16.1.3.1. maddeleri esas alınarak sözleşme tasarısının oluşturulması gerekmektedir. Tip Sözleşmenin söz konusu maddelerinde takdir yetkisine yer verecek bir hüküm bulunmamakta olup sözleşme tasarısında aynen yer almalıdır. Tip sözleşmenin özel ve ağır aykırılık halleriyle ilgili tablo içeriği dipnotlar dikkate alınarak İdarenin takdirine bırakılmıştır. Kaldı ki idarenin takdir yetkisinin mutlak ve sınırsız olmadığı, bu yetkinin kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlı olması gerektiği tabiidir. İhale işlemleri bakımından takdir yetkisinin denetiminde 4734 sayılı Kanun’un 5. maddesinde yer alan temel ihale ilkelerinin gözetilmesi ve hukuki güvenilirlik, idari istikrar gibi ilkelerin de dikkate alınması gerektiği kuşkusuzdur.
Sonuç olarak, İdare tarafından yapılacak ihalelerde Sözleşme Tasarısının/Sözleşmenin Tip Sözleşme hükümleri esas alınarak düzenlenmesi, rekabet ve saydamlık ilkelerinin ihlal edilmemesi gerekmektedir.
İhalenin Hazırlık Aşaması ve Uygulama Sürecinde Rekabet ve Saydamlık İlkelerinin İhlal Edilmesi
Yüklenici tarafından teslim yükümünün tam olarak yerine getirilmemesi ve buna karşın İdare tarafından Teknik Şartnamedeki bazı hükümlerin boş bırakılması sebebiyle Kamu İhale Kanunu’nun temel ilkelerinden saydamlık ve rekabet ilkelerinin ihlal edildiği görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; İdarelerin, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu olduğu belirtilmiştir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Şartnameler” başlıklı 12’nci maddesinde; “İhale konusu mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin teknik kriterlerine ihale dokümanının bir parçası olan teknik şartnamelerde yer verilir. Belirlenecek teknik kriterler, verimliliği ve fonksiyonelliği sağlamaya yönelik olacak, rekabeti engelleyici hususlar içermeyecek ve bütün istekliler için fırsat eşitliği sağlayacaktır.” şeklinde düzenleme mevcuttur.
İhale sürecinde, ihale dokümanını ve dolayısıyla teknik şartnameyi indiren istekli olabilecekler idare tarafından teslim edilmesi istenen araçları ve bunların hangi şartları sağlaması gerektiğini kontrol eder ve her bir istekli teklifini bu şartlara göre hazırlar. Buna göre söz konusu Teknik Şartnamenin 9. Yapılacak İşler ve Uygulanacak Esaslar başlıklı 9.1.4’üncü maddesinde; Yüklenici, sözleşmenin imzalanmasına müteakip teknik şartnamede belirtilen araçları işe başlama tarihinden bir gün önce idarece yetkilendirilmiş komisyona (Kontrol teşkilatı) muayene için teslim etmek ve şartnameye uygunluk kontrollerini yaptırmak zorundadır. Araçlar idareye belirtilen sayıda ve idarenin belirlediği yerde teslim edilecektir.” şeklinde düzenleme mevcuttur. Bu durumda teklif veren her bir istekli teknik şartnamenin 9’uncu maddesinde belirtilen “şartnameye uygun ve belirtilen sayıda” aracı teslim etme yükümünü kabul etmiş sayılmaktadır. Yani istekli olup ihale üzerine kalan yüklenici verdiği teklifle ve şartnamenin her bir hükmüyle bağlı olacaktır.
Yapılan incelemede, işe başlama tarihi olan 01.10.2024 tarihinde İdare tarafından, Araç ve İş Makinesi Kiralama Hizmet Alım İşi kapsamında teslim edilmesi gereken 518 araçtan 516 adet aracın teknik şartnameye uygun olduğu ancak 1 adet kombine kanal temizleme aracı ile 1 adet katı sıvı emici aracın teslim alınamadığı, bu hususla ilgili yükleniciden ivedilikle izahatın yapılmasının istendiği görülmüştür. Buna karşılık olarak Yüklenici tarafından aynı tarihte “Araçların bilindiği üzere işin şartnamesinde belirtilen özelliklerde piyasada hazır halde temininin mümkün olmadığı, bu nedenle istenen özelliklere göre üst ekipmanların imalatının yaptırılması gerektiği, bazı parçaların ise yurtdışından temin edilmesi gerektiği, tüm bu sebeplerle Ocak 2025’te teslim edileceği” belirtilmiştir.
Yukarıda yer alan mevzuat ve açıklamalar birlikte değerlendirildiğinde ihalenin hem rekabet hem de saydamlık ilkelerini ihlal ettiği düşünülmektedir.
Şöyle ki; 2 aracın yüklenicinin belirttiği gibi (“bilindiği üzere”) temini mümkün değilse İdare tarafından ihalede bu araçlara yer verilerek rekabetin engellendiği değerlendirilmektedir. Zira doğal olarak ihalede piyasadan temini mümkün olmayan araçlar bulunması durumunda istekli sayısı yalnızca ihale üzerinde kaldığında teslim edilemeyecek araçlar için herhangi bir yaptırıma tabi olmayacağından emin olan yüklenici için anlam ifade edecektir. Nitekim yüklenici 2 aracın teknik şartnameye uygun bir şekilde elinde mevcut olmamasına rağmen ihaleye teklif vermiş ve teslim yükümü altına girmiştir. Ancak işe başlama tarihi olan 01.10.2024 tarihinden yüklenicinin söz konusu 2 aracı teslim için belirttiği Ocak/2025 tarihine kadar 123 günlük süre için (31 Ocak tarihinde teslim ettiği varsayıldığında.) sözleşmede özel ve ağır aykırılık halleri Tip Sözleşmeye aykırı olarak boş bırakıldığından, yüklenici muhtemel yaptırımlardan biriyle karşı karşıya kalmamıştır.
Eğer İdare 2 aracı yüklenicinin iddia ettiğinin aksine piyasadan temini mümkün araç olarak görmekte ise yükleniciden izahat istendikten ve yüklenicinin araçları teslim edemeyeceğini belirttikten sonra neden bir yaptırım olmaksızın bu açıklamayı kabul ettiği sorusu sorulacaktır. Söz konusu 2 aracı diğer 516 araçtan ayıran teslim koşulları ve/veya yüklenicin açıklamasının kabul edilme kriteri açık olmayıp belirsizlik içermektedir. Zira herhangi bir isteklinin envanterinde bahse konu 2 araç veya diğer 17 gruptan herhangi bir grupta yer alan diğer araçlar mevcut olmadığı durumda yüklenici sıfatını kazanması halinde aynı durumun uygulanıp uygulanmayacağı açık/saydam değildir. Bu belirsizlik durumunun ceza yaptırımına muhatap olmamak için sözleşmeye teklif vermeyen firmalar (Ceza yaptırımlarını düzenleyen teknik şartnamenin 16’ncı maddesinin Tip Sözleşmeye uygun olamaması dolayısıyla 4 firma şikâyet başvurusunda bulunmuştur.) ortaya çıkardığı düşünüldüğünde İhale Kanunu’nun temel ilkelerinden saydamlık ve rekabet ilkelerinin ihlal edildiği değerlendirilmektedir.
Kamu İdaresi cevabında, geç teslim edilen 1 adet Kombine Kanal Temizleme Aracı ve 1 adet Katı Sıvı Emici Araçları kamu zararı oluşmaması için Teknik Şartnamenin 9.5.1. maddesi uyarınca ceza olarak 1.189.854,40 TL firmanın hakedişinden kesildiği, mevzuata ve olası değişikliklerine uyum konusunda azami hassasiyet gösterilerek bulguda belirtilen önerilere uyulacağı belirtilmiş ise de 123 gün boyunca 2 aracın teslim edilmemesi karşılığında bulgudan sonra kesilen ceza yalnızca teknik şartnamede belirtilen cezaya ilişkindir. Görüleceği üzere B başlıklı bulgumuzda da belirtildiği gibi özel ve ağır aykırılık hallerinin düzenlenmemesi neticesinde yüklenicinin, edimin asıl konusu olan araç teslimini gerçekleştirmediğinde yalnızca teknik şartnamede belirtilen genel bir yaptırımla karşılaşıldığı görülmektedir. Bu şekilde yapılacak bir uygulamayla, teslim edilmeyen araç sayısı ile bu araçların teslim edilmediği günlerin sayısının herhangi bir önemi kalmayacak, başka bir deyişle 1 adet aracın 1 gün eksik verilmesiyle, 100 adet aracın 200 gün eksik verilmesi arasında yüklenicinin muhatap olacağı ceza açısından bir fark oluşmayacaktır. Ayrıca İdarenin ihtiyacı olan 2 aracın 123 gün teslim edilmemesi karşısında, Sözleşmede boş bırakılan hükümler sebebiyle yüklenciye sadece teknik şartnamede belirtilen genel ceza uygulanmış diğer yaptırımların uygulanmasının yolu kapanmıştır.
Sonuç olarak, İdarenin yapacağı ihalelerde 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun temel ilkelerinden saydamlık ve rekabet ilkelerini ihlal eden hükümlere veya uygulamalara yer verilmemesi gerekmektedir.