|
ÖZET: Araç kiralama hizmet alımına ilişkin ihale süreçlerinde yapılan hatalı uygulamalar, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda detaylandırılmıştır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 21. maddesine göre, sürücüsüz araç kiralama hizmeti için açık ihale usulüyle yapılan ihalelerde geçerli teklif veren istekli çıkmaması durumunda, ihalenin aynı maddenin (a) bendi uyarınca gerçekleştirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Ancak, bu süreçte, ihalelerin (b) bendi kapsamında yapılması gerektiği yönünde hatalı bir uygulama tespit edilmiştir. Bu durum, ihale ilkelerine ve mevzuata aykırılık teşkil etmektedir.
Ayrıca, teknik şartnamelere uygun olmayan araçların kullanılması da dikkat çekici bir bulgu olarak öne çıkmaktadır. İhalelerde belirtilen teknik özelliklere sahip araçların çalıştırılmadığı, dolayısıyla yüklenicilerin taahhütlerini yerine getirmediği gözlemlenmiştir. Kamu İhale Kanunu’nun 5. maddesi, ihale süreçlerinde şeffaflık, rekabet ve eşit muamele gibi temel ilkeleri vurgularken, teknik şartnamelerin de bu ilkeleri desteklemesi gerekmektedir. İdarelerin, yüklenicilerin taahhütlerine uygun hareket edip etmediğini denetlemesi, bu bağlamda büyük önem taşımaktadır. Sonuç olarak, ihale süreçlerindeki hatalı uygulamalar ve teknik şartname ihlalleri, rekabetin sağlanması ve kamu kaynaklarının etkin kullanımı açısından ciddi sorunlar yaratmaktadır. İdarelerin, bu tür durumları önlemek için gerekli denetimleri yapması ve uygun olmayan durumlarda gerekli yaptırımları uygulaması gerekmektedir. |
BULGU: Araç Kiralama Hizmet Alımına İlişkin İhale Süreçlerinde Hatalı Uygulamaların Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Büyükşehir İlçe Belediyesi
a) 4734 sayılı Kanun’un 21’inci Maddesinin Birinci Fıkrasının (a) Bendine Göre Yapılması Gereken İhalenin 21’inci Maddenin Birinci Fıkrasının (b) Bendine Göre Yapılması
Belediye tarafından, sürücüsüz araç kiralama hizmet alımına ilişkin açık ihale usulüyle yapılan ihaleye geçerli teklif veren istekli çıkmaması üzerine, 4734 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca yapılması gereken ihalenin, Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında yapıldığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesinde; yapılacak ihalelerde açık ihale usulü ve belli istekliler arasında ihale usulünün temel usuller olduğu ve diğer ihale usullerinin Kanun’da belirtilen özel hallerde kullanılabileceği hükmü yer almaktadır. Kanun’un bu hükmüne göre, açık ihale usulü ile belli istekliler arasında ihale usulü temel ihale usullerinden olup, pazarlık usulü istisnai bir ihale usulüdür ve sadece Kanun’da belirtilen özel hallerde kullanılmalıdır.
Kanun’un pazarlık usulü ile ihaleye çıkılabilmesinin şartlarını düzenleyen 21’inci maddesinin birinci fıkrasının; (b), (c) ve (f) bentlerinde belirtilen hallerde ilan yapılmasının zorunlu olmadığı, ilan yapılmayan hallerde en az üç istekli davet edilerek, yeterlik belgelerini ve fiyat tekliflerini birlikte vermelerinin isteneceği ifade edilmiştir. Aynı maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde; açık ihale usulü veya belli istekliler arasında ihale usulü ile yapılan ihale sonucunda teklif çıkmaması durumunda, birinci fıkrasının (b) bendinde ise; doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya yapım tekniği açısından özellik arz eden veya yapı veya can ve mal güvenliğinin sağlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliği idarece belirlenen hallerde veyahut idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması durumunda pazarlık usulü ile ihaleye çıkılabileceği belirtilmiştir.
Yukarıdaki mevzuat hükümlerinden anlaşılacağı üzere, önceden beklenen ve bilinen olaylar ile yine önceden öngörülebilir ihtiyaçlar, yapım tekniği açısından özellik arz etmeyen veya yapı veya can ve mal güvenliğinin sağlanması açısından ivedilikle yapılması gerekliliği bulunmayan işlerin 4734 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında değerlendirilme imkânı bulunmamaktadır. Açık ihale usulü veya belli istekliler arasında ihale usulü ile yapılan ihale sonucunda teklif çıkmaması durumunda ihalenin, Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında göre gerçekleştirilmesi gerektiğine açıkça yer verilmiştir. Kanun’un öngördüğü usullerin arasındaki temel fark ise (b) bendine göre yapılacak ihalede ilanın zorunlu tutulmaması olup, (a) bendine göre yapılacak ihalede böyle bir hükme yer verilmemesidir.
Yapılan incelemede, Belediyenin açık ihale usulü ile çıktığı ihalelerde teklif çıkmaması sonucunda sırasıyla, 26.01.2024 tarihinde ihale edilen “5 Kısım 7 Aylık Sürücüsüz Araç Kiralama” hizmet alımı işi ile 28.10.2024 tarihinde ihale edilen “Çankaya Belediye Başkanlığı Sürücüsüz 5 Kalem Araç Kiralama” hizmet alımı işine ait ihalelerin, 4734 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında gerçekleştirilmesi gerekirken Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (b)bendi kapsamında gerçekleştirildiği görülmüştür.
Kamu İdaresi cevabında, araç kiralama hizmet alım işinin 4734 sayılı Kanun’un 21. maddesinin (b) bendi uygulanarak idarenin kontrolü dışındaki haller nedeniyle ivedilik gereken durumlardan kaynaklı olarak 26.01.2024 tarihinde pazarlık usulüyle yapıldığı, bahse konu ihalenin sonuçlanıp tamamlanması üzere yeniden 11.10.2024 tarihli 2024/1352637 ihale kayıt numarası ile aynı usulde ihale hazırlıklarının tamamlandığı, ancak ekonomik açıdan en uygun teklif veren isteklinin teklifinin yaklaşık maliyetin üzerinde olması sebebiyle ihalenin iptal edildiği ifade edilmiştir. İdare tarafından ihale edilen 2023/1255496 ihale kayıt numaralı “5 Kısım Sürücüsüz Araç Kiralama” ile 2024/1119745 ihale kayıt numaralı “5 Kısım 6 Aylık Sürücüsüz Araç Kiralama” hizmet alımı işleri, ihaleye geçerli teklif veren istekli çıkmaması nedeniyle iptal edilmiş, daha sonra sırasıyla 4734 sayılı Kanun’un 21. maddesinin (b) bendi uyarınca 2024/82311 ihale kayıt numaralı “5 Kısım 7 Aylık Sürücüsüz Araç Kiralama” ile 2024/1453729 ihale kayıt numaralı “Çankaya Belediye Başkanlığı Sürücüsüz 5 Kalem Araç Kiralama” hizmet alımı işleri ihale edilmiştir. Bu nedenle bulgumuzda yer alan hususun, açık ihale usulüyle ihale edilen işlerde geçerli teklif veren istekli çıkmaması nedeniyle iptal edilen ihaleler sonucunda 4734 sayılı Kanun’un 21. maddesinin (a) bendi yerine (b) bendinin
kullanılmasıyla ilgili olduğundan kamu idaresinin cevabının bulguya yönelik olmadığı görülmektedir.
Sonuç olarak, mevzuat hükümleri ve açıklamalar ışığında, her ikisi de pazarlık usulü olan ancak ilanın zorunlu olup olmaması konusunda farklılıkları bulunan 4734 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentlerine göre yapılan ihalelerde seçilecek usulün hatalı olması anılan madde hükümleri yanında, Kanun’un 5’inci maddesinde ifade edilen ihale ilkelerine aykırılık teşkil etmektedir.
b) Teknik Şartnameye Uygun Olmayan Araçların Çalıştırılması
Belediye tarafından, bulgumuzun (a) bendinde belirtilen sürücüsüz araç kiralama işlerinde, teknik şartnamelerinde belirtilen özellikleri taşımayan araçların çalıştırıldığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesi uyarınca idareler, yapacakları ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur.
4734 sayılı Kanun’un 12’nci maddesinde, ihale konusu mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinin her türlü özelliğini gösteren idari ve teknik şartnamelerin hazırlanmasına ilişkin düzenlemeler yapılmıştır. Bu maddeye göre, ihale konusu işlerin teknik kriterlerine ihale dokümanının bir parçası olan teknik şartnamelerde yer verilecek, belirlenecek olan teknik kriterler, verimliliği ve fonksiyonelliği sağlamaya yönelik olacak, rekabeti engelleyici hususlar içermeyecek ve bütün istekliler için fırsat eşitliği sağlayacaktır. Böylelikle, alım konusu işte kullanılacak makine, malzeme ve ekipmana ilişkin olarak teknik kriterler teknik şartnamelerde belirlenmesine imkân tanınmıştır.
Aynı Kanun’un “Yasak fiil ve davranışlar” başlıklı 25’inci maddesinin (f) fıkrasında ise; sözleşmenin uygulanması sırasında yüklenicinin mücbir sebepler dışında ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun olarak taahhüdünü yerine getirmemesi yasak fiil ve davranışlar arasında sayılmıştır.
Yukarıdaki mevzuat hükümleri değerlendirildiğinde, yüklenicinin taahhüdünü ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun olarak yerine getirebilmesi için, teknik şartnamede yazılı hususlara riayet edilerek işin gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Belediye tarafından ihale edilen bahse konu sürücüsüz araç kiralama hizmet alımlarına ilişkin yapılan incelemede;
1-) 16.01.2024 tarihinde pazarlık usulüyle ihalesi yapılan “5 Kısım 7 Aylık Sürücüsüz Araç Kiralama” hizmet alımı işine ait teknik şartnamenin “Sürücü Tanıma Sistemi Teknik Özellikleri” başlıklı 11.2 maddesinde; “Hangi sürücünün hangi araçta ve hangi saat dilimlerinde bulunduğunu gösterir, anlık ve geriye dönük raporlar alınabilir olmalıdır. Sürücülere verilecek kimlik kartları veya anahtarlık şeklindeki buton okutularak araç çalıştırılabilir olmalıdır. Sistemin montajı kiralanacak tüm araçlara Yüklenici tarafından yapılarak İdare’ye çalışır halde teslim edilecektir. İdare tarafından belirlenen sayıda kart veya buton verilecek ve belirlenen sürücülere tanımlanacaktır. Sözleşme süresi boyunca yeni sürücü tanımlaması gerekmesi, kart kaybolması veya kartın kullanıma elverişsiz hale gelmesi v.b durumlarda Yüklenici tarafından ücretsiz olarak yeni kartlar İdare’ye teslim edilecektir. Sözleşme süresi boyunca oluşabilecek arızalar Yüklenici tarafından ücretsiz olarak giderilecektir. Araç takip sistemi ile entegre olacak şekilde çalışacaktır. “ denilmesine karşın araçların hiçbirinde teknik şartnamede tarifi yapılan sürücü tanıma sisteminin bulunmadığı,
2-) 28.10.2024 tarihinde pazarlık usulüyle ihalesi yapılan “Çankaya Belediye Başkanlığı Sürücüsüz 5 Kalem Araç Kiralama” hizmet alımı işine ait teknik şartnamenin “Kiralanacak Araçlara İlişkin Teknik Özellikler” başlıklı 10’uncu maddesinde; Binek Otomobil (TİP 1) şeklinde tanımlanan araçlarda aranan özellikler arasında araçların asgari 110 beygir (yaklaşık 81 kw) olacağı ve motor hacminin 1400-1600 cm3 aralığında olacağı, bahse konu TİP 1 binek araçların teslim tutanakları ve ruhsatları incelendiğinde ise şartnameye aykırı olarak 1248 cm5 motor hacimli ve 95 beygir gücünde oldukları, yine teknik şartnamenin 11.2’nci maddesinde yukarıda bahsedilen ihalede olduğu gibi “Sürücü Tanıma Sistemi”nin aynı özelliklerle tanımlandığı, araçların hiçbirinde teknik şartnamede tarifi yapılan sürücü tanıma sisteminin bulunmadığı,
anlaşılmaktadır.
Yüklenici, yüklenmiş olduğu edimini ifa ederken sözleşme ve eki belgelere uygun olarak hareket etmeli, teknik şartnameye aykırılık teşkil edecek hususlardan kaçınmalıdır. İdare ise, yüklenicinin ifa ettiği edimin sözleşme ve eki belgelere uygun olup olmadığını kontrol etmek, uygun olmayanları tespit ettirerek uygun hale getirtmek ile yükümlüdür. Bu bakımdan İdarece yapılacak muayene ve kontroller, işin şartnamesinde yazıldığı şekilde yapılmasının sağlanması açısından önem arz etmektedir. İdare, sözleşmeye bağlanan işin sözleşme ve eki belgelere uygun olarak yapılıp yapılmadığını denetlemek, uygun olarak ifa edilmeyeni yükleniciye düzelttirmek, bu da mümkün değilse sözleşmede yer alan cezai müeyyideleri uygulamakla mükelleftir.
Ancak, yukarıda ayrıntısı belirtilen araçların teknik şartnameye uygun olmadığına ilişkin İdare tarafından herhangi bir tespit yapılmadığı gibi, muayene kabul komisyonlarınca da herhangi bir tutanak düzenlenmediğinden herhangi bir cezai yaptırım da uygulanmamıştır.
Kamu İdaresi cevabında, sürücü tanıma sistemi ve araç takip sistemi olmamasından kaynaklı sözleşmede ve teknik şartnamede belirtilen ceza ile ödemelerin firmanın hakedişinden kesildiği beyan edilerek kesintiye dair belge sunulmuş, her ne kadar sözleşmeye aykırılık sebebiyle cezai şart uygulanmışsa da teknik şartnameye uygun olmayan araçların çalıştırılmaması için gerekli hassasiyetin gösterileceği ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, teknik şartnamede belirtilen nitelikte olmayan işlerin kabul edilmesi yüklenici lehine bir durumun ortaya çıkmasına sebep olmakta, istekli olabilecek firmalar ihaleye katılım gösterip göstermeyeceklerine veya fiyat tekliflerini hazırlama biçimlerine ihale dokümanını inceleyerek karar vereceklerinden teknik şartnamede belirtilen hususların eksiksiz olarak gerçekleştirilmesi, rekabet ilkesinin sağlanması açısından da önem arz etmektedir.