|
ÖZET: Araştırma desteği uygulamalarında tespit edilen hatalar, 2024 yılı Sayıştay Denetim Raporları’nda detaylandırılmıştır. İncelemeler, akademi üyelerine sağlanan destek ödemeleri kapsamında, araştırma faaliyetleriyle doğrudan bağlantılı olmayan giderlerin karşılandığını göstermektedir. Türkiye Bilimler Akademisi Araştırma Desteği Yönetmeliği’nde belirtilen kurallar çerçevesinde, araştırma için gerekli olan taşınır teçhizat ve sarf malzemeleri desteklenmelidir. Ancak, yapılan ödemeler arasında cep telefonları, akıllı saatler gibi kişisel ihtiyaçlara yönelik harcamalar yer almakta ve bu durum, araştırma faaliyetlerinin gereklilikleriyle örtüşmemektedir.
Ayrıca, akademi üyelerinin edindiği kitapların türü ve niteliği açısından herhangi bir kıstas gözetilmediği, birçok kitabın araştırma alanıyla ilgisi olmayan kişisel gelişim veya edebi eserler olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, araştırma desteğinin etkinliğini azaltmakta ve mevzuatın amacına ters düşmektedir. Araştırma desteği kapsamında yapılan ödemelerin, yalnızca araştırma faaliyetlerine doğrudan katkı sağlayan yayınlar için sağlanması gerektiği vurgulanmaktadır. Son olarak, araştırma yardımcıları için yapılan destek ödemelerinde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) bildirimlerinin aranmaması, kayıt dışı çalıştırma riskini artırmaktadır. Mevzuat gereği, bu kişilerin sigorta bildirimlerinin yapılması zorunludur. Bu nedenle, araştırma yardımcıları desteğinde SGK bildirimlerinin kanıtlayıcı belge olarak talep edilmesi gerektiği belirtilmektedir. |
BULGU: Araştırma Desteğine İlişkin Uygulamalarda Hatalar Bulunması
2024 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare
Araştırma desteğine ilişkin yapılan incelemelerde aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir.
Araştırma Desteği Kapsamında Değerlendirilmesi Mümkün Olmayan Bazı Giderlerin Karşılanması
Akademi üyelerine ulusal ve uluslararası araştırma ve geliştirme faaliyetlerini sürdürebilmeleri için sağlanan destek ödemeleri kapsamında yapılan araştırmanın niteliği ve gerekleri ile doğrudan bağlantılı olmayan bazı giderlerin karşılandığı görülmüştür.
4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin Türkiye Bilimler Akademisine ilişkin hükümlerin düzenlendiği Kırkıncı Bölümünün “Araştırma desteği” başlıklı 578’inci maddesinde Akademi üyelerine ulusal ve uluslararası araştırma ve geliştirme faaliyetlerini sürdürebilmeleri için yılda 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na göre en yüksek Devlet memuru brüt aylığının yıllık tutarının üç katına kadar araştırma desteği sağlanabileceği hüküm altın alınmış, araştırma desteğinin uygulama usul ve esaslarının ise yönetmelikle düzenleneceği belirtilmiştir.
Bu kapsamda 29.12.2021 tarihli ve 31704 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Türkiye Bilimler Akademisi Araştırma Desteği Yönetmeliği’nin “Araştırma desteği faaliyet türleri” başlıklı 7’nci maddesinin birinci fıkrasında araştırma desteği faaliyet giderlerinin hangi amaçlarla kullanılabileceği düzenlenmiştir. Buna göre araştırma faaliyetlerinde doğrudan kullanılan ve araştırma ile mütenasip taşınır teçhizat, sarf malzemesi ve hizmet alımları desteklenebilecektir.
Aynı maddenin dördüncü fıkrasında ise araştırma desteği kapsamında menkul mallar ve gayri maddi haklar çerçevesinde edinilen bilgisayar, dizüstü bilgisayar, tablet ve benzeri bilişim teknolojilerine yönelik teknik özellikleri benzer donanım ve yazılım alımlarının Konsey kararı olmadıkça üç yıl içinde yeniden talep edilemeyeceği ayrıca yine Akademi tarafından yürürlüğe konulan Türkiye Bilimler Akademisi Araştırma Desteği Uygulama Esasları’nın “Araştırma için gerekli teçhizat, sarf malzemesi ve hizmet alımları” başlıklı 5’inci maddesinin ikinci fıkrasında üyelerin araştırmaları ile ilgili olarak yapacakları teçhizat alımlarının Akademi demirbaşına kaydının yapılmasının gerekmediği hükmü yer almaktadır.
Akademinin araştırma desteği kapsamında yaptığı ödemeler incelendiğinde Yönetmelik’in çizdiği sınırlar içerisinde değerlendirilmesi mümkün olmayan belirli markalara ait cep telefonu, akıllı saat ve kulaklık ile çalışma masası, çalışma koltuğu vb. ödemelerin gerçekleştirildiği görülmüştür. Bu hususa 2023 yılı Sayıştay Denetim Raporunda da yer verilmiştir.
Kamu idaresi cevabında araştırma desteği kapsamında üyeler tarafından edinilen ve bedeli Kurum bütçesinden karşılanan cep telefonu, akıllı saat, kulaklık, çalışma masası gibi taşınırların teknolojik gelişmeler ışığında gerek fen bilimleri gerekse sosyal ve beşerî bilimler alanındaki araştırmalarda ihtiyaç duyulan zorunlu teçhizat niteliğinde olduğu ve bu taşınırların Kurum envanterine kaydedilmesinin fiili imkânsızlıklar içerdiği belirtilmektedir.
Bununla birlikte söz konusu araştırma giderlerinin bir araştırma faaliyetinin özü ve gerekleri ile doğrudan bağlantısının bulunmadığı, son üç yıllık araştırma döneminde edinilen toplam 41 adet cep telefonu, akıllı saat ve kulaklığın tamamı üyelerin araştırmalarında ihtiyaç duyduğu zorunlu teçhizat niteliğinden ziyade kişiye özel ihtiyaç niteliği taşıdığı, nitekim bu teçhizatların Akademinin demirbaş kayıtlarına alınmayarak üyelerin mülkiyetine bırakıldığı görülmüştür.
Araştırma desteği kapsamında yapılacak ödemelerin araştırmanın özü ve gerekleri ile bağlantılı olması gerekmektedir.
Araştırma Alanıyla İlgisi Olmayan Kitapların Araştırma Desteği Kapsamında Değerlendirilmesi
Üyelerin araştırmaları için edindiği kitapların türü, konusu, dili, akademik boyutu ve benzeri farklılıklar dikkate alınmaksızın destek kapsamına alındığı görülmüştür.
Türkiye Bilimler Akademisi Araştırma Desteği Yönetmeliği’nin “Araştırma desteği faaliyet türleri” başlıklı 7’nci maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde Türkçe ve yabancı dillerde yayımlanmış kitap, bilimsel dergi ve benzeri yayımların temin edilmesi ile ilgili giderler araştırma desteği türleri arasında sayılmıştır. Bu kapsamda üyelerin bilimsel araştırma desteği için edindikleri kitaplar ve bilimsel dergiler gibi yayınlar fatura ibrazı sonrasında desteklenmektedir.
Yapılan incelemelerde araştırma desteği kapsamında faturası ödenen kitaplar için herhangi bir kıstas gözetilmediği, alınan kitapların çoğunun araştırma alanıyla ilgisi olmayan ve bilimsel nitelik taşımayan kişisel gelişim kitabı veya klasik öykü-roman niteliğinde olduğu tespit edilmiştir.
Kamu idaresi cevabında araştırma desteği kapsamında üyelerin edindikleri kitapların Türkiye Bilimler Akademisi Araştırma Desteği Yönetmeliği’nin 7’nci maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında olduğu ve mevzuata aykırı bir uygulamanın bulunmadığı belirtilmektedir.
Ancak Akademi üyelerine sağlanan söz konusu destek araştırma faaliyetlerinde doğrudan kullanılan ve araştırma ile mütenasip giderleri kapsadığından üyeler tarafından edinilen kitapların bilimsel nitelik taşıması ve araştırma alanlarıyla doğrudan ya da dolaylı olarak ilgili olması gerekmektedir.
Araştırma desteğinin etkinliğini ve mevzuattaki amacı doğrultusunda kullanımını tesis etmek üzere bu desteğin araştırma alanıyla ilgili olabilecek ve bilimsel nitelik taşıyacak yayınlar için sağlanması gerekmektedir.
Araştırma ve Geliştirme Desteği Kapsamında Araştırma Yardımcıları İçin Yapılan Ödemelerde Sosyal Güvenlik Kurumu Bildirimlerinin Aranmaması
Araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde istihdam edilen araştırma yardımcıları için yapılan destek ödemelerinde ilgililerin çalışmalarını gösteren Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) bildirimlerinin aranmadığı görülmüştür.
Türkiye Bilimler Akademisi Araştırma Desteği Yönetmeliği’nin “Araştırma desteği faaliyet türleri” başlıklı 7’nci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde çalıştırılan araştırma yardımcıları için yapılan ödemeler araştırma desteği türleri arasında sayılmıştır. Bu kapsamda akademi üyelerinin yanında çalıştırdıkları yüksek lisans- doktora öğrencisi, stajyer ve benzeri isimli araştırma yardımcılarına yaptıkları ödemeler Türkiye Bilimler Akademisi Araştırma Desteği Uygulama Esasları hükümleri gereği üye dilekçesi ve çalıştırılan kişilerce ödemenin kendilerine yapıldığını gösteren tutanak veya banka dekontu ibrazı sonrası desteklenmektedir.
Bununla birlikte 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “Bazı sigorta kollarının uygulanacağı sigortalılar” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler, kamu kurum ve kuruluşları tarafından desteklenen projelerde görevli bursiyerler ile 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 46’ncı maddesine tabi olarak kısmi zamanlı çalıştırılan öğrencilerden aylık prime esas kazanç tutarı, aynı Kanun’un 82’nci maddesine göre belirlenen günlük prime esas kazanç alt sınırının otuz katından fazla olmayanlar hakkında iş kazası ve meslek hastalığı sigortasının uygulanacağı hükme bağlanmıştır. Dolayısıyla akademi üyelerinin yanında çalıştırdıkları araştırma yardımcılarının iş kazası ve meslek hastalığı sigortalarının yapılmasını teminen Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilmeleri gerekmekte olup 5510 sayılı Kanun’un 87’nci maddesinin birinci fırkasının (e) bendinde bildirim yükümlülükleri ayrıca düzenlenmiştir.
Yapılan incelemelerde araştırma yardımcıları desteğinde araştırma ve geliştirme faaliyetinde bulunan üyelerin beyanlarının esas alınarak destek ödemelerinin sonuçlandırıldığı, araştırma yardımcılarının çalışmalarını kanıtlayan SGK hizmet dökümlerinin kanıtlayıcı belge olarak aranmadığı görülmüştür. Bu durum fiilen çalışmayan veya kayıt dışı çalışan kişilere yapılan ödemelerin desteklenmesi riskini beraberinde getirmektedir.
Kamu idaresi cevabında üyelerin yanında genel olarak lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin bedeni çalışmadan ziyade fikri ve ilmi araştırmalar kapsamında çalıştırıldığı, ilgili personele ilişkin olarak 5510 sayılı Kanun’un 87’nci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi kapsamında bildirim yapılmasının mümkün olmadığı, ilgililere burs kapsamında ödeme yapıldığı ve yapılan ödemeler için sigorta primi kesilmesinin uygun olmayacağı belirtilmektedir.
Ancak 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun yukarıda özetlenen 5’inci maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde sayılanlar için bedeni veya fikri çalışma ayrımı bulunmamakta olup kapsama dâhil kişiler için iş kazası ve meslek hastalığı sigortalarının uygulanacağı düzenlenmektedir. Üyelerin yanında çalışanlara yapılan ödemelerden sigorta primi kesilip kesilmeyeceği ilgili sosyal güvenlik mevzuatı doğrultusunda tespit edilecek bir husus olup anılan Kanun’un 87’nci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi kapsamında bildirim yapılması da gerekmektedir.
Açıklanan nedenlerle, araştırma yardımcıları desteğinde SGK bildirimlerinin desteğe esas kanıtlayıcı belge olarak ilgili mevzuata eklenmesi gerekmektedir.