Arsa ve Arazilerle Taşıtlarda Yapılan Enflasyon Düzeltmesinin Hatalı Hesaplanması (Sayıştay)

BULGU: Arsa ve Arazilerle Taşıtlarda Yapılan Enflasyon Düzeltmesinin Hatalı Hesaplanması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Üniversite ve Üniversite Döner Sermayesi

Üniversitenin mülkiyetinde veya Üniversiteye tahsis edilmiş olan arsa ve arazilerle taşıtların enflasyon düzeltmesinin hatalı hesaplandığı görülmüştür.
23.12.2014 tarihli ve 29214 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 30’uncu maddesiyle, kapsama dâhil kamu idarelerine, içinde bulunulan hesap dönemi dâhil son üç hesap döneminde fiyat endeksindeki artışın %100’den ve içinde bulunulan hesap döneminde %10’dan fazla olması halinde mali tablolarında yer alan parasal olmayan kalemleri enflasyon düzeltmesine tabi tutma zorunluluğu getirilmiştir.
Enflasyon düzeltmesinin ne şekilde yapılacağı Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’nin 30’uncu maddesinin dokuzuncu fıkrası ile geçici 3’üncü maddesi hükümlerine dayanılarak Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan ve 16.12.2023 tarihli ve 32401 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Genel Yönetim Kapsamındaki Kamu İdarelerinde Enflasyon Düzeltmesi Uygulaması konulu 85 Sıra No.lu Genel Tebliğ’le belirlenmiştir.
Genel Tebliğ’in 5’inci maddesinde kapsama dahil kamu idarelerinin 31.12.2023 tarihli mali tablolarının Yönetmelik’le öngörülen şartlara bakılmaksızın enflasyon düzeltmesine tabi tutulacağı, Genel Tebliğ’e ekli tabloda belirtilen parasal olmayan kalemlere enflasyon düzeltmesi uygulanacağı, enflasyon düzeltmesi sonrası yeni değerin ilgili kalemlerin kayıtlı değerlerinin düzeltme katsayısı ile çarpılması suretiyle bulunacağı, bulunan yeni değer ile eski değer arasındaki farkın enflasyon düzeltmesi olarak kayıtlara alınacağı, düzeltme katsayısının Genel Tebliğ’e ekli Mali Tablonun Ait Olduğu Aya İlişkin Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ- ÜFE)/İlgili Kalemin Muhasebe Kayıtlarına Alındığı Aya veya Aralık Ayına İlişkin Yİ-ÜFE formülüne göre hesaplanacağı, düzeltmeye esas tarihlerin kayıtlara alındıkları tarih olduğu, düzeltme için esas alınacak tarihin sadece yıl olarak bilinmesi durumunda, kayıtlara girdikleri yılın Aralık ayının esas alınacağı düzenlemeleri yer almakta, Genel Tebliğ’in geçici 2’nci maddesinde kapsamdaki kamu idarelerinin 250-Arazi ve Arsalar Hesabında kayıtlı taşınmazlarının enflasyon düzeltme işlemlerinin, 2023 yılı mali tablolarının ait olduğu aya ilişkin fiyat endeksinin, 2017 yılı Aralık ayı fiyat endeksine bölünmesi sonucu hesaplanacak katsayı ile yapılacağı, geçici 3’ünci maddesinde 2023 yılı enflasyon düzetme işlemlerinde, 2023 yılı Kasım ayı fiyat endeksinin mali tablonun ait olduğu aya ilişkin fiyat endeksi olarak kullanılabileceği ifade edilmektedir.
Merkezi Yönetim kapsamındaki idarelerde idareler tarafından girilen verilere göre enflasyon düzeltmesi Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hesaplanmış, bu işlemlerin muhasebe kayıtları idareler tarafından onaylanmıştır.
2022 yılı Bilançosuna göre 2022 yılı sonunda Üniversitenin mülkiyet veya tahsis olarak toplam 3.972.390,08 TL değerinde arsa ve araziye sahip olduğu, 03.06.2023 tarihli ve 5314 No.lu yevmiye kaydıyla arsaların rayiç bedel üzerinden güncellenmesi gerekçesiyle değerlerine 40.215.607,17 TL eklendiği, aynı tarih ve 5315 No.lu yevmiyeyle Milli Eğitim Bakanlığına tahsis edilen 117.062,12 TL değerindeki arsanın muhasebe kayıtlarından çıkarıldığı görünmekte, enflasyon güncellemesi öncesinde arsa ve arazilerin toplam değeri 3.972.390,08+40.215.607,17-117.062,12=44.070.935,13 TL olmaktadır. Bu değere 31.12.2023 tarihli ve 14716 No.lu yevmiye ile toplam 361.822.277,42 TL tutarında enflasyon düzeltmesi eklenmiş, 2023 yılı sonunda arsa ve arazilerin toplam değeri 405.893.312,55 TL’ye ulaşmıştır.
Her ne kadar Genel Tebliğ’de bu konuda bir düzenleme olmasa da Haziran 2023’de bedelleri rayiç değerlere göre güncellenen taşınmazlara enflasyon düzeltmesi uygulanması yapılarak değerlerinin Kasım 2017 ile Aralık 2023 dönemleri arasında gerçekleşen Yİ-ÜFE artışı oranında artırılmasının mali tabloların varlıkların gerçek durumu yansıtmamasına yol açacağı değerlendirilmektedir.
Diğer taraftan Üniversitenin 2022 yılı sonunda tekneler, otomobiller, yük taşıma araçları ve yolcu taşıma araçları hesabında kayıtlı 5.445.236,01 TL değerinde varlığı bulunmaktadır. Yıl içerisinde bu nitelikte yeni varlık alınmamıştır. Teknelere 28.12.2023 tarihli ve 14549 No.lu yevmiye ile 2.614.500,00 TL, otomobillere, yük taşıma araçlarına ve yolcu taşıma araçlarına 31.12.2023 tarihli ve 14675 No.lu yevmiye ile 16.680.856.193,40 TL olmak üzere toplam 16.683.470.693,40 TL değerinde enflasyon düzeltmesi uygulanmıştır.
Varlık kayıtlarından taşıtların 2012-2021 yılları arasında kayda alındığı anlaşılmaktadır. Aşağıdaki tabloda görüldüğü üzere tamamının 2012 yılında kayda alındığı varsayılsa bile taşıtlar için hesaplanması gereken enflasyon düzeltmesi 76.573.746,32 TL olmaktadır. Aradaki 16.606.896.947,08 TL gibi çok büyük bir farkın neden kaynaklandığı tespit edilememiştir.
Tablo 5: Mevcut Verilere Göre Taşıtlar İçin Yapılan Enflasyon Düzeltmesi Hesabı

Yapılan bu işlem 254 Taşıtlar Hesabının yanı sıra 257 Birikmiş Amortismanlar ve Değer Düşüklüğü Karşılığı Hesabı, 570 Geçmiş Yıllar Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabı, 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabı ile 630 Giderler Hesabını da etkilemiştir. Şöyle ki, yukarıda bahsedilen Genel Tebliğ’in geçici 1’inci maddesine göre 2023 yılı enflasyon düzeltme işlemi sonucunda 698 Enflasyon Düzeltmesi Hesabının borç alacak kalanı, ilgisine göre 570 Geçmiş Yıllar Olumlu Faaliyet Sonuçları Hesabının veya 580 Geçmiş Yıllar Olumsuz Faaliyet Sonuçları Hesabının yardımcı hesabına aktarılmaktadır. Yıl sonunda amortismana tabi varlıklar için enflasyon düzeltmesi yapılan tutarlar üzerinden amortisman ayrılmakta, ayrılan amortisman tutarı kadar 630 Giderler Hesabına borç kaydı yapılmakta, giderler hesabının borç bakiyesi dönem sonunda 690 Faaliyet Sonuçları Hesabına, bu hesabın alacak bakiyesi 590 Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu Hesabına, borç bakiyesi 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabına aktarılmaktadır. Enflasyon düzeltmesinin hatalı hesaplanması sonucu Üniversitenin 2022 yılı Bilançosunda 5.542.558,58 TL olan taşıtların kayıtlı değeri 2023 yılında %301.106,66 artışla 16.689.013.251,98 TL’ye, 2022 yılı Bilançosunda 542.452.793,40 TL olan geçmiş yıllar olumlu faaliyet sonucu 2023 yılında %3.456,16 artışla 18.748.039.403,99 TL’ye, 2022 yılı Bilançosunda -282.010.984,03 olan 591 Dönem Olumsuz Faaliyet Sonucu Hesabının tutarı 5.772,66 artışla -16.279.541.428,80 TL’ye, 2022 yılı Faaliyet Sonuçları Tablosunda 315.366.805,17 TL olan 630 Bütçe Giderleri Hesabının tutarı %5.190,19 artışla 16.368.126.575,84 TL’ye yükselmiştir. Bütçe giderlerindeki artış büyük ölçüde 2022 yılı Faaliyet Sonuçları Tablosunda 20.394.519,10 TL olan amortisman giderlerinin 2023 yılında %77.345,16 artışla 15.774.173.346,56 TL’ye çıkmasından kaynaklanmaktadır.
Kamu idaresi cevabında, 2023 yılı enflasyon düzeltmesine ait hesaplamaların Hazine ve Maliye Bakanlığı Bütünleşik Kamu Mali Yönetim Bilişim Sistemi (BKMYBS) otomasyon sistemi tarafından yılsonu kapatma işlemleri menüsünden otomatik olarak yapıldığı ancak enflasyon düzeltmesinin hesaplamalarının tutarının olması gerekenden çok fazla olduğunun tespit edildiği, Muhasebat Genel Müdürlüğü ile yapılan görüşmeler ve çağrı girişleri sonucunda bu hatanın yazılım kaynaklı bir sorun olduğu, geriye dönük herhangi bir işlem yapılmasının mümkün olmadığının kamu idaresine bildirildiği, aynı hatanın genel bir sorun olduğu ve çok sayıda kurumda yaşandığı, taşıtlara ilişkin düzeltmelerin Taşınır Kontrol Yönetim Sistemi üzerinden, arsa ve arazilere ilişkin düzeltmelerin ise güncel rayiç bedellere göre muhasebe modülü üzerinden manuel olarak yapıldığı belirtilmiştir.
İdare cevabı, ekli belgeler ve e-posta yoluyla temin edilen belgelerin incelenmesi sonucu enflasyon düzeltmesinin hatalı hesaplanması nedeniyle 16.679.685.573,87 TL değerindeki taşıtın 19.04.2024 tarih ve 2024/3634, 2024/3636, 2024/3638 sayılı, 22.04.2024 tarih ve 2024/3694 sayılı muhasebe işlem fişleriyle kayıtlardan çıkarıldığı, aynı taşıtların yeni sicil numarası vermek suretiyle 19.04.2024 tarih ve 2024/3635, 2024/3637, 2024/3639, 22.04.2024 sayılı, 22.04.2024 tarih ve 2024/3695 sayılı muhasebe işlem fişleriyle tekrar kayda alındığı, bu işlem sonucu kayda alınan taşıtların değerinin 12.819.488,24 TL’ye düştüğü; kamu idaresinin mülkiyetindeki 603.116,86 metrekare yüz ölçüme sahip arsa için fazla hesaplanan 369.395.181,89 TL tutarındaki enflasyon farkının 17.04.2024 tarih ve 2024/3521 sayılı muhasebe işlem fişiyle gider kaydedilerek kayıtlardan düşüldüğü görülmüştür.
Taşıtlar için yapılan düzeltme işleminde ilgili taşınırlar yeni sicil numarasıyla kayda alındığından taşınırlar için daha önce hesaplanan amortismanlar dikkate alınmamış, taşınırlar yeni temin edilmiş gibi amortisman ayırma işlemi sıfırdan başlatılmıştır. Kamu idaresi bu uygulamanın BKMYBS’den kaynaklandığını, başka şekilde kayıt yapmanın mümkün olmadığını belirtmektedir. Bunun yanı sıra enflasyon düzeltmesiyle ilgili düzeltme kayıtları 2024 yılında yapıldığı için 2023 yılına ilişkin mali tablolardaki hatalı kayıtlar düzeltilememiştir.
2024 yılı ve devam eden yıllarda enflasyon düzeltmesi yapılması gerekmesi durumunda BKMYBS’de mevcut olduğu belirtilen hatalı uygulamanın giderilmesi, hesaplamaların en azından belirli işlemlerde manuel olarak da gözden geçirilmesi ve taşınır kayıtlarında düzeltme yapılması gerektiği takdirde BKMYBS’de gerekli değişiklikler yapılarak düzeltmenin taşınıra ilişkin sicil numarası değiştirilmeksizin taşınır için ayrılan amortisman tutarının devamlılığını sağlayacak şekilde yapılması gerektiği değerlendirilmektedir.