Artık Bilgi Bankası Projesi İle İlgili Gelişmelerin Kapsam Ve İçeriğine Dair Tanıtım Eksikliği, Uygulamada Yeterli Etkinliğe Kavuşturulmaması Ve Yeterli Hızda İlerlememesi (Sayıştay)

BULGU: Artık Bilgi Bankası Projesi İle İlgili Gelişmelerin Kapsam Ve İçeriğine Dair Tanıtım Eksikliği, Uygulamada Yeterli Etkinliğe Kavuşturulmaması Ve Yeterli Hızda İlerlememesi

2021 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Özel Bütçeli İdare

Kurumda yapılan denetimlerde maden sahalarında ortaya çıkan pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların değerlendirilmesine dair iş ve işlemler konusunda geliştirilen Artık Bilgi Bankası projesi (ABB)’nin çalışmasında projede hedeflenen etkinliğin henüz sağlanamadığı tespit edilmiştir.
3213 sayılı Maden Kanunu’nun 14’üncü maddesinin son fıkrasında; “Hammadde üretim izni talep edilen alanın 20 kilometre yakınında Genel Müdürlükçe tespit edilen pasa, artık ve atık olması hâlinde bunlar projede kullanılır. Söz konusu pasa, artık ve atığın projede kullanılması için fiziksel ve kimyasal özelliklerinin uygun olmadığının uzman kuruluş raporu ile belgelendirilmesi hâlinde hammadde üretim izni talep edilebilir.” hükmü bulunmaktadır. 3213 sayılı Yasa’ya 2019 yılı tarihli 7164 sayılı Maden Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 14’üncü maddesi ile eklenen hükmün gerekçesinin ilgili kısmında “çevre ile uyumlu davranılması ve çevrenin korunması amacıyla mevcutta var olan mermer atıklarının hammadde üretim iznine konu projelerde kullanılması ile hem bu atıkların çevreye vereceği olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması hem de bu atıklardan katma değer sağlanması amaçlanmaktadır.” Denilmektedir.
Bu hükme göre; kamu kurum ve kuruluşları tarafından Genel Müdürlüğe projeleri kapsamında kullanılması için hammadde üretim izni talep etmeleri durumunda, öncelikle izin talep edilen alanın 20 km yakınında doğaltaş/mermer artığının bulunması ve bu artığın da özelliklerinin uygun olması halinde bu artıkların projeleri kapsamında kullanılması yönünde ilgili kurumlar yönlendirilmektedir. Böylece hem gereksiz ocak açılması hem de hazır halde bulunan hammadde kaynağının kullanılması sağlanmaktadır.
Diğer taraftan “Pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların muhafazası ve değerlendirilmesi” başlıklı Maden Yönetmeliğinin 43’üncü maddesinin 2’nci fıkrasında; “Yürürlükteki ruhsat sahalarında yapılan faaliyetler sonucunda ortaya çıkan pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların ruhsat sahibi tarafından değerlendirilebilmesi için, yetkilendirilmiş tüzel kişi tarafından teknik rapor hazırlanarak, sahanın son durumunu ve pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların bulunduğu alanları gösteren uygun ölçekli harita ile birlikte ruhsat sahibi tarafından Genel Müdürlüğe başvurulması gereklidir. Yapılan başvuruya istinaden Genel Müdürlükçe sahanın mahallinde tetkik ettirilmesinden sonra söz konusu pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların
değerlendirilmesine izin verilebilir ve Ek-29’da yer alan pasa değerlendirme izni düzenlenebilir.” hükmü bulunmaktadır. Bu hüküm, ruhsat sahalarında yapılan faaliyetler sonucunda ortaya çıkan pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların ruhsat sahipleri tarafından değerlendirilmesinin istenilmesi halinde talebin nasıl değerlendirileceğine ilişkin hususu düzenlemektedir. Bu düzenlenme ile ruhsat sahipleri tarafından yapılan birçok pasa değerlendirme talebi ile doğaltaş/mermer artığının kullandırılması sağlanmaktadır.
Ayrıca, Maden Yönetmeliğinin 43’üncü maddesinin 5’inci fıkrasında, “Günün şartlarında teknik veya ekonomik olarak değerlendirilmesi mümkün olmayan pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların ruhsat sahibince değerlendirilememesi veya bunların ruhsat sahibince değerlendirilmesine yönelik projesinin olmaması ve ruhsat sahibi dışında kamu kurum ve kuruluşunca bir proje kapsamında değerlendirilmesinin istenilmesi durumunda, Ek-18’de yer alan yapı hammaddesi talep projesi ile Genel Müdürlüğe müracaat edilir. Bu projenin uygun bulunması kaydıyla bu alandaki pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların değerlendirilmesi için izin verilebilir. Bu izin çerçevesinde yapılacak sevkiyatlar için Genel Müdürlükten sevk fişi alınır.” Denilmektedir. Bu hüküm, ruhsat sahalarında yapılan faaliyetler sonucunda ortaya çıkan pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların ruhsat sahipleri tarafından değerlendirilmemesi halinde proje kapsamında kullanılmak üzere kamu kurum ve kuruluşlarının talebinin nasıl değerlendirileceğine ilişkin hususu düzenlemektedir. Bu düzenlenme ile ilgili kurumlar tarafından yapılan birçok pasa değerlendirme talebi ile doğaltaş/mermer artığının kullandırılması sağlanmaktadır.
Kurumda yapılan denetimlerde maden sahalarında ortaya çıkan pasa, bakiye, atık/artık ve cürufların değerlendirilmesine dair iş ve işlemler konusunda Artık Bilgi Bankası projesi (ABB) çalışması başlatıldığı görülmüştür. Bu anlamda madenlerin atık/artık bilgilerinin beyan edilmesi, sorgulanması, atık/artık talebinin alınması değerlendirilmesi amacıyla geliştirilen bilgi bankası yazılımı e-Devlet üzerinde hizmete sunulmaktadır. İlgili proje ve proje uygulama sürecine dair yapılan denetimlerde,
-Tüm kamu kurumlarının ve maden sektöründeki tüm paydaşların ilgili taleplerinin ABB sistemi üzerinden yapılmasına ilişkin “zorlayıcı” bir mevzuat düzenlemesi bulunmadığı, bu konuda Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü Hizmetlerinin Elektronik Ortamda Yürütülmesi Hakkında Yönetmelikte gerekli düzenlemelerin yapılabileceği,
-Sistemin özellikle bilgi notunda vurgulanan filtreleme özelliğinin çalışması için uygulama menülerinde zorunlu alanlar belirlenmediği, kullanım rehberi mevcut olmakla birlikte detaylı raporlama yapılabilmesi için veri giriş ekranlarında zorunlu alanların belirlenerek yazılım güncellenmesi yapılması gerektiği,
-Sistemin düzenli olarak çalışabilmesi ve güncel atık bilgilerinin MAPEG bilgi bankasında yer alması ve bu bilgilere göre politika oluşturulabilmesi açısından düzenlenecek mevzuatın zorlayıcı olması gerektiği,
– Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü’nün 2020 yılı Stratejik hedeflerinde yer alan Sistemin çalışması için mevcutta sadece Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü Hizmetlerinin Elektronik Ortamda Yürütülmesi Hakkında Yönetmelik düzenlemesi olduğu ancak sistemin etkin işleyişi ve sisteme dair hukuki ihtilafların gündeme gelmemesi adına Yasal düzenleme ihtiyacının bulunduğu,
-2020 yılı İşletme Faaliyet Raporlarında Beyan Edilen bilgilerden hareketle doğal taş üretiminde verim kaybının %95 seviyelerinde olduğu, doğal taş üretimi sonrası ortaya çıkan artık miktarının ciddi boyutlara ulaştığı, Ülkemizde son on yıl üretim miktarları değerlendirildiğinde “Artık Bilgi Bankası” uygulamasına girilen veriler doğrultusunda, ortalama %5 verimle tahmini yaklaşık 3 milyar tonu bulan mermer artığının doğada serbest halde beklediği, bugüne kadar yapılan üretimler sonucu, kabarma faktörü göz önüne alınıp hesaplandığında yaklaşık 13 milyar ton artık olduğunun tahmin edildiği, ancak bu artıkların ne kadarının değerlendirildiğine dair henüz bir çalışma bulunmadığı,
-Ruhsat sahipleri ile ilgili kamu kurum ve kuruluşları tarafından doğaltaş/mermer artıklarının değerlendirilmesi yönünde yapılan taleplere ilişkin Genel Müdürlüğe 2017 yılından günümüze kadarki olan dönemde ne kadar pasa değerlendirme izni düzenlendiğine dair sayısal bilgilerin kurum tarafından denetim ekibiyle paylaşılan veriler ışığında şu şekilde gerçekleştiği,
Tablo 5 : Yıllara Göre Pasa Değerlendirme İzni Sayıları

-Tablodan da anlaşılacağı üzere atıl durumda olan bu artıkların değerlendirilerek ekonomiye kazandırılması için yıllar itibariyle yapılan başvuruların yeterli sayıya ulaşılamadığı,
Uygulamada yapılacak yazılım ve modül güncellemelerinin tamamlanması, Genel Müdürlük internet sitesinde ve e-maden sisteminde gerekli duyuruların yapılması, kamu kurum/kuruluşlarına bilgilendirme yazıları yazılarak, uygulamanın kapsam ve içeriğine dair tanıtım eksikliklerinin ortadan kaldırılması gerektiği,
Tespit edilmiş olup Artık Bilgi Bankası Sisteminin tam olarak devreye alınması halinde tasarruf/artık değerlendirme/ekonomik kazanç planları yapılarak geçmişe göre ne kadar etkisinin olduğuna dair yaklaşımlarda bulunulabileceğinden, söz konusu sistemin etkin bir şekilde biran önce hayata geçirilebilmesi için çalışmaların hızlandırılması ve Artık Bilgi Bankasının etkin bir şekilde çalışabilmesi için sisteme tüm veri girişlerinin doğru ve eksiksiz bir şekilde yapılmasının sağlanmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir.
Tel: 0 312 295 30 00; Faks: 0 312 295 48 00
e-posta: sayistay@sayistay.gov.tr
https://www.sayistay.gov.tr
EKLER
EK 1: ÖNCEKİ YIL/YILLAR SAYIŞTAY DENETİM RAPORUNA
İLİŞKİN İZLEME FORMU