Bakanlığın Yönetiminde ve Kullanımındaki Taşınmazlarının Noksansız ve Tam Olarak Raporlanmaması (Sayıştay)

BULGU: Bakanlığın Yönetiminde ve Kullanımındaki Taşınmazlarının Noksansız ve Tam Olarak Raporlanmaması

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporları – Genel Bütçeli İdareler ve Tesisleri

2023 yılı dönem sonu bilançosu ile raporlanan taşınmaz hesaplarına ait taşınmaz icmal cetvelleri hazırlanmadığından, taşınmaz kayıtları tam olarak teyit edilememekle birlikte Bakanlığın yönetiminde ve kullanımındaki taşınmazlarının tamamının mali tablolarda raporlanmadığı tespit edilmiştir.
5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun 44’üncü maddesinde, taşınır ve taşınmazların kaydı ile bu varlıkların muhafazası, kullanımı, mal yönetim hesabının verilmesi ve mal yönetim sorumlularıyla bunlar adına görev yapacak olanların belirlenmesine ilişkin usul ve esasların yönetmeliklerle belirleneceği hükmüne istinaden “Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelik” yürürlüğe konulmuştur.
Söz konusu Yönetmelik’in 5’inci maddesinin son fıkrasında, taşınmaz kayıt ve kontrol işlemlerinin harcama yetkilileri tarafından görevlendirilecek personele yaptırılabileceği, Yönetmelik’in 6’ncı maddesinde ise taşınmaz kayıt ve kontrol işlemleri ile görevli birim ve personelin yapılan kayıt ve işlemlerden dolayı harcama yetkililerine karşı sorumlu oldukları belirtilmiştir. Yönetmelik’in 7’nci maddesinin ikinci fıkrasında, kamu idarelerinin taşınmaz kayıt ve kontrol işlemleriyle görevli birimlerince hazırlanan taşınmazların kaydedildiği formların taşınmaz icmal cetvelleri hazırlanmak üzere mali hizmetler birimine gönderileceği ve bu birim tarafından konsolide edilerek kamu idaresine ait taşınmaz icmal cetvelleri oluşturulacağı ifade edilmiştir.
Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliği’ne göre, arazi ve arsalar 250 No.lu hesap kodunda, yeraltı ve yerüstü düzenleri 251 No.lu hesap kodunda, binalar 252 No.lu hesap kodunda kaydedilip, yılsonu bilançosunda duran varlıklar arasında raporlanmalıdır.
Kendisine taşınmaz (bina, arsa, arazi, yer altı – yer üstü düzenleri, sınırlı aynî haklar gibi) tahsis edilen kurumların öncelikle bu taşınmazları “Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelik” hükümlerine göre kayıt altına alması, müteakiben de ilgili muhasebe birimine bildirerek Merkezi Yönetim Muhasebe Yönetmeliği (MYMY) hükümlerine göre taşınmazların muhasebe kayıtlarına alınmasını sağlaması gerekmektedir.
Yönetmelik’in “Kayıt şekli” başlıklı 7’nci maddesine göre, kamu idareleri,
– Tapu kütüğünde adlarına tescilli olan taşınmazlarını, Yönetmelik eki Ek 2’deki “Tapuda Kayıtlı Olan Taşınmazlar Formu”nda,
– Tapu kütüğünde kayıtlı olmayan taşınmazlarını Yönetmelik eki Ek 3’teki “Tapuda Kayıtlı Olmayan Taşınmazlar Formu”nda
– Orta Malları (mera, yayla, kışlak vb.) Başlığı altında yer alan taşınmazların kaydını Yönetmelik eki Ek 4’deki “Orta Malları Formu”nda,
– Genel Hizmet Alanları” başlığı altında yer alan taşınmazların kaydını Yönetmelik eki Ek 5’teki “Genel Hizmet Alanları Formu”nda yer alan bilgileri içerecek şekilde bilgisayarda veya deftere yazarak kayıt tutmaktadırlar.
Kamu idarelerinin taşınmaz kayıt ve kontrol işlemleriyle görevli birimlerince hazırlanan bu formlar taşınmaz icmal cetvelleri hazırlanmak üzere mali hizmetler birimine gönderilir. Mali hizmetler birimince bu formlar konsolide edilerek bu Yönetmelik ekinde (7 No.lu ekinde) bulunan örneğe uygun şekilde kamu idaresine ait taşınmaz icmal cetvelleri oluşturulur.
Tarım ve Orman Bakanlığı 1200 adet harcama birimi ile 1004 adet muhasebe birimi eliyle mali işlemlerini muhasebeleştirmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı bilançosu ile raporlanan toplam 2.578.254.883,84 TL taşınmaz kaydı ise yalnızca 110 adet harcama birimindeki taşınmaz kayıtlarından oluşmaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığının 81 il ve bunlara bağlı tüm ilçelerde örgütlendiği ayrıca 147 adet araştırma enstitüsü ve araştırma merkezi bulunduğu ve bu birimlerin faaliyetleri için ihtiyaç duyulan taşınmazların hazine tarafından tahsis edildiği dikkate alındığında 110 adet harcama birimindeki taşınmaz kaydının Bakanlığa tahsisli taşınmazları yansıtmadığı açıktır.
Ek olarak, 146,00 milyon hektar mera varlığı da orta malları sınıflandırılmasında maddi duran varlıklar hesabına dahil edilmemiştir. Bakanlık tarafından 129,00 milyon hektar meranın tespiti yapılarak bunların Bakanlıkça kurulan Mera Bilgi Sistemi (MERBİS)’ne kaydedildiği; fakat taşınmaz yönetmeliği ve MYMY gereklerine uygun şekilde taşınmaz icmal cetvellerine kaydedilmediği ve 25 No.lu maddi duran varlıklar hesap grubunda muhasebeleştirilmediği görülmüştür.
250-251 ve 252 numaralı taşınmazlar hesap grubunda izlenen toplam 2.578.254.883,84 TL tutarın teyidi amacıyla düzenlenmesi gereken müstakil cetveller ile idareye ait konsolide taşınmaz icmal cetvellerinin ilgili birimlerince düzenlenmediği anlaşıldığından, taşınmaz mevcudunun cetvellerle teyidinin yapılamadığı anlaşılmıştır.
Bahse konu cetveller dönem sonunda mali tabloları ve taşınmaz icmal cetvellerini hazırlamakla mükellef olan Bakanlık Strateji Geliştirme Başkanlığından istenmiş, ancak temin edilememiştir.
Yapılan incelemede, konunun 2020, 2021 ve 2022 yılı Sayıştay Denetim Raporlarına alındığı, Kurum tarafından taşınmazların envanteri ile ilgili “Taşınmaz Bilgi Sistemi” kurularak kayıt altına alınması çalışmaları yapıldığı ancak taşınmazların MYMY hükümlerine göre muhasebe kayıtlarına alınamadığı anlaşılmaktadır.
Kamu İdaresi cevabında, Bakanlığın mülkiyetinde, yönetiminde ve kullanımında olan taşınmazların muhasebe kayıtlarının yapılması ve mali tablolarda raporlanmasının sağlanmasına yönelik “Taşınmaz Envanteri Yönetim Bilgi Sistemi (TEYBİS)” paket yazılımının temini sürecinin devam ettiğini, Bakanlığın taşınmazlarının muhasebe kayıtlarının yapılması ve raporlanması için Hazine ve Maliye Bakanlığına görüş sorulduğu ve buna göre Orta mallarının (mera, yayla, kışlak) iz bedeli üzerinden kayıtlara alınması gerektiğini ve mülkiyeti Hazineye ait olan meraların envanterinin yapılması amacıyla ilgili il muhasebe birimi tarafından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı kurumsal kodu ile muhasebe kayıtlarına alınması, meralardan tahsisli olarak kullandırılanlar için tahsis belgelerinin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına iletilmesi ve buna göre muhasebe kayıtlarının yapılması gerektiğini belirtilmiştir.
Yine, Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın yazısı üzerine Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından meraların muhasebe kayıtları için yapılması gereken işlemler ve işletilecek süreç hakkında bilgi istenildiği, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) konu hakkında Bakanlıklarınca (Genel Müdürlüklerince) yapılacak bir işlem bulunmadığını ve Kamu İdarelerine Ait Taşınmazların Kaydına İlişkin Yönetmelikte yer alan “Genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerinin mülkiyetindeki yönetiminde ve kullanımında bulunan taşınmazların kaydı ve yönetimi ile ilgili olarak bu yönetmelik gereğince yapılması gereken kayıt ve kontrol işlemleri, kuruluş kanunları ile özel mevzuatlarındaki hükümler uyarınca, bu idarelerin yetkili ve görevli birimleri tarafından yapılır.” hükmü gereğince gerekli işlemlerin Tarım Orman Bakanlığınca yapılması gerektiği, ifade edilmiştir. Taşra Birimlerinden bildirim yapılan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüklerinin bir kısmı tarafından Hazine adına kayıtlı orta mallarının (mera ve harman yeri) muhasebe kaydı iz bedeli üzerinden yapılmış olup muhasebe işlem fişleri tarafımıza gönderilmiştir.
Yapılan değerlendirme sonucunda 4342 sayılı Mera Kanunu kapsamında hazinenin hüküm ve tasarrufunda olup, tapu kütüğünde özel sicile kaydedilen mera, yaylak ve kışlak niteliğindeki orta mallarının Tarım ve Orman Bakanlığınca, tapu kütüğünde Hazine adına kayıtlı olan mera, yaylak ve kışlakların ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından taşınmaz kaydı yapılması gerektiği anlaşılmaktadır.
Yukarıda açıklanan nedenlerle, Tarım ve Orman Bakanlığı 2023 Bilançosunda taşınmazların raporlandığı 25 No.lu Maddi Duran Varlıklar hesap grubunun gerçek durumu yansıtmadığı kanaatine ulaşılmıştır.
5018 sayılı Kanun’daki hesap verme sorumluluğunun temini ve Bakanlığın tasarrufundaki taşınmazların amacına uygun olarak yönetilebilmesi ile karar alıcılara sağlıklı bilgi sunulabilmesi için; orta malları dahil tüm taşınmazların tam ve noksansız olarak tespit edilerek Yönetmelik’te sayılan formlar ile kamu idaresine ait taşınmaz icmal cetvellerinin hazırlanması ve tam olarak tespit edilen bu taşınmazların muhasebe kayıtlarının yapılması, böylelikle taşınmazların tam ve doğru olarak mali tablolarda raporlanması sağlanmalıdır.